[caption id="attachment_10176" align="alignleft" width="300"]
– Búginde bizdiń Azamattyq aviatsiia akademiiasy úlken Airbus, Boeing syndy iri ushaqtarǵa ushqyshtar daiarlamaidy. Tek shaǵyn aviatsiia salasyna arnalǵan ushaqtardy basqaratyn mamandar ázirleimiz. Naqtyraq aitsaq, italiiandyq «Teknam» dep atalatyn ushaqty tizgindeitin ushqyshtardy daiyndap jatqan jaiymyz bar. Bul ushaqty da eki pilot basqarady. Sondyqtan ushý qaýipsizdigine qatysty sabaqtardy akademiia túlekterine úiretemiz. Frantsiiada apatqa ushyraǵan Airbus A320 ushaǵyn da eki adam basqarǵany ózderińizge málim. Ushý barysyndaǵy qaýipsizdik erejeleriniń qatań saqtalýy kez kelgen el úshin mańyzdy. Azamattyq aviatsiia salasyndaǵy qaýipsizdik isi joǵary deńgeide damyǵan qazirgi zamanda adami faktordyń áserinen apatty jaǵdaidyń oryn alýy kópshilikti qatty alańdatýy oryndy. Airbus A320 ushaǵynyń ekinishi piloty Andreas Lýbittstiń áýe kemesindegi 150 jolaýshynyń ómirine bei-jai qaraýy meni de qatty oilantty. Ekipaj músheleri birneshe adamdy quraityn áýe kemeleriniń arnaiy Ushý erejesi bolady. Tiisti oryndar bekitken bul nusqaýlyqtar ushý barysynda tolyqtai saqtalýy kerek edi. Aviatsiia salasyna ómirin arnaǵan maman retinde aitsam, bul áýe apatynyń maǵan túsiniksiz jaqtary kóp bolyp tur.
– Sony tarqatyp aitsańyz.
– Eń birinshi kezekte ekipaj komandiriniń kabinany ekinshi pilotqa tastap, syrtqa shyǵyp ketýi kúdik týǵyzady. Talai ret 6-8 saǵat boiy toqtaýsyz ushqan kezderimiz boldy. Sol kezde komandirlerdiń lám-mim demesten oryndarynan turyp, kabinany tastap ketkenin kórmek túgili, estigen de emespin. Iá, bort komandiri asa qajet kezinde kabinany tastap shyǵýyna bolady. Qalyptasqan erejege sai, komandir ekipaj músheleriniń birin ekinshi ushqyshtyń qasyna qaldyryp, sodan keiin syrtqa shyǵýy tiis. Esh ýaqytta kabinada jalǵyz adam qalmaýy kerek. Muny jurttyń bári biledi. Komandir osynyń bárin bile tura kabinany áriptesine tastap, shyǵyp ketken. Bul kúdik týǵyzatyn jait. Ekinshi bir kúdik týǵyzatyn másele, ekinshi pilottyń ushaqty 8 minýt boiyna tómen qarai quldilatýy da adamdy túrli oiǵa jeteleidi. Negizinde ushaqty 2-3 minýtta qulatýǵa bolady. Qaterge bas tikken ekinshi pilottyń ýaqytty bulaisha nege sozýy da jumbaq kúiinde qalyp tur.
Qazir adamdar bir-birimen qarapaiym adami qarym-qatynas ornatýdan qalyp barady. Ushqyshtardy aitpaǵan kúnniń ózinde, qazir qarapaiym adamdardyń ne oiy bar ekenin bilmeimiz. Kezinde Almaty bólimshesinde bes myń ushqysh boldy. Sol kezde bizder bir-birimizden syr jasyrmaýshy edik. Kimniń balasy aýyryp, áielimen urysyp qalǵanyn, bárin-bárin bilip otyratynbyz. Bir-birimizge demeý bolyp, udaiy qoldaý kórsetýshi edik. Sonyń nátijesinde aramyzda mundai aqylǵa syimaityn oqiǵa oryn alǵan joq. Qazir jaǵdai kerisinshe, ushqyshtar bir-birimen emen-jarqyn aralaspaidy. Olardyń nendei kúige tap bolyp, qandai qiynshylyqty bastan ótkerip jatqanyn eshkim bilmeidi.
– Durys aitasyz. Qazir adamdar bir-birimen qarapaiym adami qarym-qatynas ornatýdan qalyp barady. Ushqyshtardy aitpaǵan kúnniń ózinde, qazir qarapaiym adamdardyń ne oiy bar ekenin bilmeimiz. Kezinde Almaty bólimshesinde bes myń ushqysh boldy. Sol kezde bizder bir-birimizden syr jasyrmaýshy edik. Kimniń balasy aýyryp, áielimen urysyp qalǵanyn, bárin-bárin bilip otyratynbyz. Bir-birimizge demeý bolyp, udaiy qoldaý kórsetýshi edik. Sonyń nátijesinde aramyzda mundai aqylǵa syimaityn oqiǵa oryn alǵan joq. Qazir jaǵdai kerisinshe, ushqyshtar bir-birimen emen-jarqyn aralaspaidy. Olardyń nendei kúige tap bolyp, qandai qiynshylyqty bastan ótkerip jatqanyn eshkim bilmeidi. Qazirgi tańda áýejaida ekipaj músheleri qazdai tizilip ketip bara jatqanyn baiqaimyn. Olardyń qatar júrip, arqa-jarqa bolyp áńgimeleskenin kórmeitin boldyq. Adami qarym-qatynastardyń tómendeýinen osyndai qiyn jaǵdaimen betpe-bet kelip otyrǵanymyzdy túsinetin kez jetti dep esepteimin.
– Ekipaj músheleriniń ushý qaýipsizdigin qamtamasyz etetin MSISI kýrsy týraly estýimiz bar. Sony kópshilikke túsindirip ótseńiz?
– MSISI kýrsy ekipaj músheleriniń ózara qarym-qatynasyn saqtaýdy qamtamasyz etetin baǵdaralma. Ushý barysynda ekipaj komandiri basqarsa, ekinshi ushqysh ainalany baqylap, ózine tapsyrylǵan mindetti atqarady. Aýaraiy qolaisyz jaǵdailarda komandir ushaqty ekinshi ushqyshqa resmi túrde tapsyryp, ózi jaǵdaidy baqylaýǵa alýy múmkin. Munyń bári MSISI baǵdarlamasynda jan-jaqty kórsetilgen. Jalpy, mundai kýrstan ótken ekipaj músheleri kez kelgen qiyndyqqa qarsy tura alady. Joǵary daiyndyqtan ótken ekipaj músheleri ushaqtyń dvigatelinde aqaý paida bolsa, ekinshisin qosyp alyp, lainerdi aman-esen jerge qondyratyn múmkindikke ie bolady. Qazirgi tańdaǵy zamanaýi ushaqtardyń barlyq qurylǵylary men júieleriniń úsh qosymshasy bar. Biri isten shyqsa, ekinshisin qosýǵa bolady. Sondyqtan qazirgi ushaqtardyń qaýipsizdik júiesi joǵary deńgeide damyǵan dep nyq senimmen aita alamyn.
– Jalpy, pilottar qansha saǵatqa deiin úzdiksiz usha alady.
– Dúniejúzinde qalyptasqan Ushý erejesi bar. Bul ushaqtardyń kólemine bailanysty aiqyndalady. Sondai-aq, túndegi ushý ýaqyty kúndizben salystyrǵanda biraz qysqa bolatyny belgili. Sol siiaqty ushý aralyǵyndaǵy demalys ýaqytynyń mólsheri de atalǵan erejede taiǵa tańba basqandai anyq kórsetilgen. Aitalyq, jolaýshylar ushaǵynyń pilottary kúndiz 8 saǵatqa deiin toqtaýsyz ushýyna ruqsat etilse, túndegi ushý kezeńi 6 saǵattan aspaýy tiis. Budan keiin ushqyshtar tranzittik áýejaida 12 saǵatqa deiin demalýy shart. Taǵy da aita tússek, alyp lainerlerdi tizgindep júrgen ushqyshtardyń bir ailyq ushý saǵaty 60 saǵattan aspaýy kerek. Al shaǵyn ushaqtarda bul kórsetkish 100 saǵatqa deiin sozylady. Ushý erejesiniń osy talaptaryn oryndaǵan ekipaj músheleri qaýipsizdik sharalaryn tolyq saqtaǵan bolyp sanalady.
– Azamattyq aviatsiia akademiiasy ushý qaýipsizdigine qanshalyqty kóńil bólip keledi?
– Elimizdiń azamattyq aviatsiia salasy damý ústinde. Bizdiń akademiia elimiz boiynsha ushqyshtar daiaralaityn biregei oqý orny bolǵandyqtan Úkimet tarapynan airyqsha kóńil bólinýde. Memlekettiń qoldaýynyń arqasynda stýdent jastardyń biliktiligin shyńdaý úshin Airbus 320, Boeing 737 ushaqtarynyń trenajerleri jastardyń biliktiligin shyńdaýǵa járdemdesetin bolady. Akademiia túlekteri Finlandiianyń Patria azamattyq aviatsiia ushqyshtaryn daiarlaý mektebinde tálim alyp jatyr. Budan basqa stýdentterimiz Ispaniia, Liviia syndy Eýropa elderinde is-tájiribeden ótip, ózderiniń biliktiligin kóterdi. Bizder qazaq balalaryn atalǵan elderdiń áýe mektepterinen synaqtan ótkizý úshin alyp barǵanda aǵylshyn tilindegi aviatsiia terminderin shatastyryp qinalatyn shyǵar dep oilaǵan edik. Biraq is barysynda alǵyr stýdentterimiz aǵylyshyn tilin jetik meńgergenin baiqatyp, aǵylshyn tilinde aitylǵan terminderdiń bárin túsinip, súringen joq.
Qazir akademiia bazasy negizinde azamattyq aviatsiianyń ushý qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin Ortalyq Aziia jáne Qazaqstan boiynsha IKAO Oqý ortalyǵy quryldy. Instrýktorlyq quramy sertifikattalǵan jáne oqý-ádistemelik qujattamalary, materialdy tehnikalyq bazasy IKAO standarttaryna sáikestendirilgen. Osylaisha akademiia halyqaralyq talaptarǵa sáikes maman daiyndaýǵa bar kúshin jumsap keledi. Bul baǵyttaǵy jumystar akademiiamyzǵa Muhtar Baijumanov rektor bolyp taǵaiyndalǵaly beri qarqyndy júrip keledi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Nurlan Jumahan.
