Tarihta esimi altyn áriptermen jazylǵan Shyńǵys hannyń joryqtary jóninde san alýan tarihi málimetterge úńildik. Bir qyzyǵy, osy suraqqa kelgende tobymyzdyń pikiri ekige jaryldy. Birinshi toptyń jaýabyn aitaiyq. Mysaly, aitar bolsaq, onyń álemdi dúr silkindergen «Otyrar apaty» jaiynda «Túrki áleminiń kóshbasshylarynyń ótkeni men búgini» atty eńbekten tapqandai boldyq. Bul eńbekte keltirilgen derekter boiynsha soǵystyń bastalýyna Horezm shahtyń ózi kináli eken. Sonymen qatar, «Shyńǵys han» jýrnalynyń №14 sanyndaǵy M.Maǵaýinniń pikiri de osyǵan keledi. Degenmenen, osynshama derekterge qaramastan, basqa da eńbekterdi qaraý barysynda Shyńǵys han qanipezer jaýlaýshy degen tujyrym da tekten etk aitylmaǵandai kórinedi. Nege? Birinshiden, onyń joryqtarynyń nátijesinde jer betindegi birtutas mádeniettiń uiytqysy bolyp otyrǵan qalalar joiylyp ketti. Birden bir mysal – Otyrar qalasy. Tek Balasaǵun qalasy ǵana arada biraz jyldar ótkesin bastapqy qalpyna kele alǵan. Ekinshiden, onyń joryqtarynyń kesirinen keibir halyqtardyń halyq bolyp qalyptasý úrdisi birneshe jylǵa keshikti. Iá, Shyńǵys han keremet qolbasshy bolǵan, júrgizgen soǵys taktikasy qanshalyqty aqyldy adam bolǵanyn dáleldeidi. Biraq onyń jer betine, álemge tigizgen zardabynan soń, ony biz «qanipezer jaýlaýshy» – degen pikirge toqtadyq.
Qaǵanǵa árkimniń-aq bar talasy. Bul, endi, ekinshi toptyń pikiri. Shyńǵyshan jaily zerttep, kitap shyǵarǵan ǵalymdardyń eńbekterin oqyp, jáne olardyń keltirgen dálelderine súiene otyryp qaǵandy «qanipezer jaýlaýshy» – degen eýrotsentristik kózqarasty jaqtaýshy topqa biz, árine, qarsymyz. Eýrotsentristik kózqaras burynnan qalyptasyp qalǵan ádetteri boiynsha túrikterdi, mońǵoldardy «jabaiy», «buzyq», «mádenietti qiratýshy» dep jazýdan jańylǵan emes. Shyńǵyshan tarihy da sol turǵydan jazylyp, tarihi shyndyq meilinshe burmalanady. Shyńǵyshan jaily eýrotsentristerdiń kózqarastarynan málimetter keltireiik: «Sovetskaia istoricheskaia entsiklopediia» siiaqty tanymal eńbekterde bylai dep jazylǵan: «Mońǵoldardyń jaýlap alýy Aziia jáne Shyǵys Eýropa halqy úshin adam tózgisiz qiyndyqtar ákeldi. Osy jaýlap alýlar saldarynan keiinnen qurylǵan Altyn Orda jáne basqa da memleketterde Shyńǵys han urpaqtary kóp ýaqytqa deiin óz bilikterin saqtai otyryp, qolastyndaǵy halyqtarǵa mádeni jáne ekonomikalyq turǵydan qysym kórsetip otyrdy. Al bul joiqyn shabýyldar kóptegen halyqtarǵa materialdyq jáne rýhani jaqtan qalýyptasýyn júzdegen jyldarǵa kesheýildetti».
Osy keltirilgen siltemede eýrotsentristerdiń Shyńǵyshanǵa bergen sipattamasy álikúnge deiin ústemdik etip keledi. Osyndai teris pikir qazaq halqynyń tól tarihynan da oryn alǵan: «Mońǵol shapqynshylyǵy Qazaqstan úshin de, jaýlap alǵan basqa elder úshin de zor apat boldy. Jergilikti halyqtyń qarsylyǵyn basý úshin Shyǵyshan jappai terror men zorlyq-zombylyq, tutas aýdandardy oirandaý ádisterin qoldandy. Sóitip, mońǵoldar jaýlap alýmen qatar, adamdardy jappai qyryp-joiyp, óndiristik kúshterdi qiratty, materialdyq jáne mádeni qundylyqtardy joiyp jiberdi». Biraq olardyń ishinde de Shyńǵys handy aqiqat shyndyq negizinde tanyǵan ǵalymdar da boldy. Degenmen, olardyń sany kóp bolmaǵandyqtan, bundai durys pikirler eýrotsenstristerdiń kóleńkesinde qalyp qoidy.
«Shyndyq qap túbinde jatpaidy» degen halyq maqal-mátelderine sáikes Shyńǵys hannyń álem halyqtary tarihyndaǵy úlesi tiisti shyndyqta jazylýy tiis. Shyńǵys hanǵa ádil baǵa berýshi ǵalymdardyń biri – doktor Erenjen Hara-Davan. Onyń «Chingizhan kak polkovodets i ego nasledie» (Kýltýrno – istoricheskii ocherk Mongolskoi imperii HII-HIII vekov. - Belgrad, 1929) atty eńbegin ataýǵa bolady. Bul týyndy erterekte jaryq kórse de, kitap avtorynyń mońǵol ultynan ári onyń Shyńǵyshan ómiri men ol qurǵan imperiianyń uzaq dáýirlegeni týraly jazǵan shyndyǵy Keńes ókimetine unamady. Sondyqtan ol kópshilik oqyrmannyń qolyna tigen joq. Keńes ókimeti ydyraǵan soń, ol óz tól ataýymen orys tilinde, 1992 jyly Almatyda 100 000 danamen basylyp shyǵaryldy. Erenjen Hara-Davan Shyńǵys handy danyshpan qolbasshy, kemeńger elbasy, kóregen saiasatker dep sipattai kele, onyń bilgirligin, halyqtardyń ádet-ǵurypyn, mádenietin saqtaǵanyn, sonymen birge ózi qurǵan imperiianyń basqarý júielerin, áskeri qurylymy men saiasi qarym-qatynastaryn qalai uiymdastyrǵanyn dáiekti derektermen beredi. Shyńǵyshanǵa ádil ári durys baǵa bergen ǵalymdar Erenjen Hara-Davanmen ǵana shektelmeidi. Olardyń qatarynda frantsýz ǵalymy Rene Grýsse de bar. Onyń «Imperiia stepei: Attila, Chingishan, Tamerlan» dep atalatyn eńbegi Uly dalanyń úsh tarihi tulǵasyna arnalǵan. Bul eńbektiń Shyńǵyshan imperiiasy tarihyna arnalǵan. Ortalyq Aziia etnostaryn qaita biriktirýde Shyńǵyshan ushan-teńiz qajyrly eńbek etip, álemge óz imperiiasyn pash etti. Ol úsh ǵasyrdai ómir súrdi. Bul imperiianyń basym etnostary túrikter bolǵany da barshaǵa málim. Olardyń sol imperiiany dúniege ákelýde sheshýshi qyzmet atqarǵany barshaǵa aian.
Shyńǵys han álemge óz atyn qaldyrdy, qolastyndaǵy etnostardy innovatsiialyq jaǵdaida biriktirip, Uly imperiia qurdy, túrikter men mońǵoldardy uly kúshke ainaldyrdy. Qaǵannyń istegen uly isterin ysyryp qoiyp, «qanipezer jaýlaýshy» – deý, sirá, adasýshylyq. Shyńǵyshan týraly áli de talai eńbekter jazylyp, ártúrli talas pikirler týyndar. Biz tek stýdent retinde óz kózqarasymyzdy bildirdik.
Daiyndaǵandar: Begaiym MUHAMMEDJAN, Gúlnar AHMETOVA,
Arailym POSTANOVA, Jadyra NÁJIB,
Nursaia MIZAMBEKOVA, Alym ÚSEIULY, Fariza MUQAN,
Lázzat QARMYSOVA, Ajar TURAROVA,
Saltanat SÚIINDIKOVA, Jazira RAHYMJAN,
Nurgúl ÁLQÝAT
