Anadoly men sultan arasyndaǵy bailanys birjolata úziledi. 1920 jyly Ankarada Atatúrik jańadan qurylǵan Uly Ulttyq jinalysynda tóraǵa bolyp sailandy. Ol ásker jasaqtap, grekterdi qýdalaidy. Atatúriktiń ulttyq máselede birjaqty, birbetkei bolǵanyn tarih paraqtarynan bilýge bolady. Hristiandardyń denin shekara asyrdy. Sóitip, grekterdiń Kishi Aziiadaǵy basqynshylyǵy támamdaldy. Atatúrik Antanta memleketterin aldyńǵy kelisimnen áldeqaida ádiletti Lozann kelisimine kóndiredi. Sultanat pen halifatty joiyp, respýblika qurady. 1923 jyly Túrik Respýblikasynyń birinshi prezidenti bolyp sailandy. Odan keiin de 1927, 1931, 1935 jyly prezidenttikke túsken, jeńiske jetken.
Baisaldy diktatýra
Grek jerindegi Salonikide 1881 jyly 12 naýryzda týǵan. Týǵanda azan shaqyryp Mustafa dep ataidy. Ekinshi atyn oqyp júrgende matematikadan erekshe qabiletin baiqaǵan dostary qoiǵan. 1934 jyly túrikterdiń ultshyldyǵyn qaita jańǵyrtqany úshin uly kósem dep tanyǵan Bas Assambleia onyń tegine Atatúrik esimin Túrkiianyń Uly Ulttyq jinalysynda berdi. Ózi ateist bola tura, islamnyń órkendeýin esh kedergi keltirmegen.Kerisinshe, Atatúrik júrgizgen saiasattyń arqasynda qazirgi Túrkiia halqynyń 99 paiyzy musylman. Túrikter Atatúriktiń saiasatyna meilinshe bereshek. Ulttyń atasy retinde ony qatty qurmetteidi. Túrkiianyń ár qala, aýylynda oǵan kóshe aty berilgeni soǵan dálel bolsa kerek.
Bilik basyna kelisimen ol baisaldy diktatýra ornatty. Túrik memleketin batys úlgisinde modernizatsiialaýdy qolǵa aldy. Onyń reformalary túrli pikirler týǵyzdy. Biraq týrashyl saiasatker retinde Atatúrik kúlli islam elderinen oq boiy ozyp shyǵyp, túrikterdi álemniń aldyńǵy qatarly damyǵan memleketteri qataryna qosty.
Syrtqy saiasatta Atatúrik eliniń táýelsizdigin birden moiyndatýǵa kúsh saldy. Ulttar Ligasyna ótip, barlyq kórshilerimen yntymaqty qarym-qatynas ornatty. Eń aldymen Grekiia jáne KSRO-men.
Bilik basyna kelisimen ol baisaldy diktatýra ornatty. Túrik memleketin batys úlgisinde modernizatsiialaýdy qolǵa aldy. Onyń reformalary túrli pikirler týǵyzdy. Biraq týrashyl saiasatker retinde Atatúrik kúlli islam elderinen oq boiy ozyp shyǵyp, túrikterdi álemniń aldyńǵy qatarly damyǵan memleketteri qataryna qosty.
Atatúriktiń reformalary
Atatúrik reformalarynyń dushpany az bolmady. Biri ashyq qarsy shyqsa, biri qupiia túrde, jymysqy áreketterge kóshti. Qazirge deiin onyń reformasyn moiyndai almaǵandar barshylyq. Solaqai saiasat ustanatyn qozǵalystar onyń júrgizgen repressiialaryn eske alady. Olar Atatúrikti býrjýaziialyq kósem dep tanidy. Halifatty joiǵanyn Islam álemi áli de túsingisi kelmeidi.
Degenmen, ol túrik memleketin quldyraýdan saqtap qalǵan júz jylda bir keletin birtýar tulǵa. Soǵystan keiin esin jinai almai jatqan eldi aiaǵynan tik turǵyzyp damytý ekiniń biriniń qolynan kele beretin is emes.
Ulttyq baǵyttaǵy jańa Túrkiia
Aýqymdy reformalar Túrkiiany jańa jolǵa túsirdi. Eń birinshi ózgeris latyn qaripin engizýden bastaldy. Áielderge erlermen teń quqyq berildi. Jańa Azamattyq kodeks qabyldandy. Onyń basty maqsaty – esh kúsh túsirmei túrikterge ulttyq qundylyqtardy oraltý, ultyn maqtanysh etkizý boldy.
Atatúrik qatal ári saiypqyran sarbaz boldy. Biraq onyń «ultyń úshin soǵyspa, janyńdy qi» deýin kei saiasatkerler asylyq dep tanidy. Bul onyń mineziniń qatygezdigin, tasjúrektigin kórsetedi deidi. Atatúrik kelisimge ońai kóne bermeitin, birbetkei tulǵa boldy. Biraq sonyń barlyǵyn «ultymnyń órkendeýi úshin» dep bilgen.
Túrkiiany órkenietti elder qataryna qosý ońai bolmady. Desekte, Atatúrik basqarǵan bar-joǵy on bes jyl ishinde Túrkiia adam tanymastai ózgerdi. Ol ár eldimekende mektep ashty. Arab qarpin latynǵa aýystyrdy. Qyz balanyń oqýyna múmkindik berdi. Ol din isterin saiasattan bólip tastady. Din ár adamnyń jeke isi ekenin eskertti. Dini zańdardyń bárin ysyryp qoiyp, Túrik zańdaryn halyqaralyq standarttarǵa sai ózgertti. Adamnyń tegi resmi túrde atalatyn boldy.
Ol eýropalyq qaǵidalarǵa súiene otyryp, Túrkiianyń zaiyrly memleketter qataryna jetýine kóp yqpal etti. Eýropadaǵy damyǵan aýyl sharýashylyq pen óndiristi mysalǵa ala otyryp, Túrkiiany da sol jolmen alyp júrdi. Jańa ekonomikalyq júie qurdy. Shaǵyn kásipkerlikke zor qoldaý kórsetildi. Ásirese, aýyldyq jerlerde. Aýylsharýashylyq kásiporyndaryn ashý qolǵa alyndy. Iri óndirister jandandy. Indýstrialdy damýdyń alǵysharttary jasaldy.
Qazirgi tańda dúniejúzi boiynsha IJÓ boiynsha Túrkiia 15 satyda tur. Bul ekonomikasy jaqsy damyǵandyqtan múmkin bolǵany aitpasaq da túsinikti. Túrkiia jas memleket qatarynda. Onyń turǵyndarynyń basym bóligin otyzǵa deiingi jastar quraidy.
Atatúriktiń 1927 jyly Parlament minberinde turyp: «Bizdiń kórshimiz, Keńester odaǵy kúnderdiń kúni qulaidy. Biraq ol jerde bizdiń qandas baýyrlarymyz bar. Biz solarmen bailanysty úzbeýimiz kerek. Biz soǵan daiyn bolýymyz kerek. Til degen – bir kópir, tarih – bir kópir, mádeniet degen – bir kópir, osy kópirlerdi qulatpaýymyz kerek. Sol baýyrlarymyzben biz óte jaqyn qarym-qatynasta bolýymyz kerek» degen sózi búgingi tańda ómirsheńdigin dáleldep keledi.
Atatúrik túrki birligi ideiasynyń jarshysy boldy. Túrki tildes baýyrlas elderdiń barlyǵyna esigin aiqara ashty. Mustafa Shoqai bastaǵan birqatar ǵalymdar men qairatkerler aýmaly-tókpeli zamanda Túrkiiany saǵalaǵany tarihtan belgili. Elinen qýǵyn kórip, bosqan talai qazaqty baýyryna basqan túrik eliniń janashyrlyǵy osyndai ideianyń jalǵastyǵyn kórsetip keledi.
Shynar ÁBILDÁ
