Qazaqstan "Avraam kelisimine" qosylýǵa niet bildirdi. Saiasattanýshy Aidar Amrebaevtyń paiymynsha, bul qadam eldiń kópvektorly syrtqy saiasatynyń jalǵasy ári Qazaqstan úshin jańa diplomatiialyq jáne ekonomikalyq múmkindikterge jol ashady. Bul jaiynda ol Dalanews.kz agenttigine pikir bildirdi.
Avraam kelisimi degen ne?
Avraam kelisimi 2020 jyly AQSh-tyń bastamasymen Izrail men birqatar arab eli (BAÁ, Bahrein, Marokko jáne Sýdan) arasynda jasalǵan tarihi qujat. Onyń negizgi maqsaty - Izrail men arab memleketteri arasyndaǵy uzaq jyldyq teketiresti báseńdetý ári Taiaý Shyǵysta turaqtylyq ornatý, aimaqta ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytý.
Kópvektorly saiasattyń kórinisi
Saiasattanýshy Aidar Amrebaevtyń pikirinshe, Avraam kelisimine Qazaqstannyń qosylýy eldiń syrtqy saiasatyndaǵy kópvektorly baǵyttyń jalǵasy ispetti.
Onyń aitýynsha, bul qadam AQSh-pen qarym-qatynasty nyǵaitýǵa, sondai-aq investitsiialyq jáne tehnologiialyq áriptestikti keńeitýge múmkindik beredi.
“Donald Tramp bilikke qaita oralǵan soń Taiaý Shyǵys elderi men Izrail arasyndaǵy beibit qatynasty kúsheitýge kúsh salyp jatyr. Bul jaǵdaida Qazaqstan úshin AQSh-pen jyly qarym-qatynas ornatý erekshe mańyzdy. Mundai bailanys investitsiia tartýǵa, jańa tehnologiia engizýge jáne eldiń ulttyq múddesin ilgeriletýge yqpal etedi”, — deidi saiasattanýshy.
Onyń aitýynsha, Qazaqstannyń geosaiasi ornalasýy mundai tepe-teń saiasat júrgizýdi talap etedi.
"Biz eki alpaýyt memlekettiń ortasynda turmyz. Sondyqtan eki tarappen de syndarly qatynas ornatý kópvektorly saiasattyń basty qaǵidaty. Bul turǵyda Abylai hannyń diplomatiialyq ustanymy úlgi bola alady. Ol da túrli derjavamen teń qatynas ornatyp, el múddesin qorǵaǵan. Qazirgi Qazaqstan da osy joldy jalǵap keledi", - dedi Amrebaev.
Qazaqstan úshin paidasy qandai?
Sarapshynyń pikirinshe, Avraam kelisimine qosylý Qazaqstanǵa tikelei ekonomikalyq paida ákelmeýi múmkin, alaida saiasi turǵydan tiimdi sheshim bolmaq.
“Búginde kóptegen memleket bizdiń sirek metaldarymyzǵa, tabiǵi bailyǵymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Al Tramptyń saiasaty bizneske negizdelgen. Ol qai elge barsa da ózara paidaǵa baǵyttalǵan kelisim ornatýǵa tyrysady. Qazaqstan da osy múmkindikti tiimdi paidalana bilýi kerek”, — dep túsindirdi saiasattanýshy.
Aidar Amrebaev Qazaqstannyń bul kelisimge qosylýyn tehnologiialyq jáne innovatsiialyq turǵydan tiimdi dep baǵalaidy.
“Orta Aziia elderiniń ishinde bul kelisimge birinshi bolyp Qazaqstannyń qosylýy úlken geosaiasi qadam. Izraildiń aýyl sharýashylyǵy, meditsina, tsifrlyq tehnologiia jáne kiberqaýipsizdik salalaryndaǵy tájiribesin meńgerý ulttyq múddemizge oń áserin tigizedi”, — deidi ol.
Aqorda men Aq úi málimdemesi
Aita keteiik, búgin, 7 qarashada AQSh prezidenti Donald Tramp Qazaqstannyń Izrail men musylman elderi arasyndaǵy beibit qatynasty nyǵaitýǵa baǵyttalǵan Ibrahim kelisimine qosylatynyn jariialady.
Tramp bul týraly Truth Social jelisinde jazyp, jaqyn arada qujatqa qol qoiý rásimi ótetinin habarlady.
"Qazaqstan – meniń ekinshi prezidenttik merzimimde Ibrahim kelisimine qosylatyn alǵashqy memleket. Qazir kóptegen el bul bastama arqyly beibitshilik pen órkendeýge bet buryp otyr. Jaqyn ýaqytta resmi qol qoiý rásimin ótkizýdi josparlap otyrmyz", – dedi AQSh prezidenti.
Qazaqstannyń kelisimge qosylatynyn Aqorda da resmi túrde rastady. Habarlamaǵa sáikes, Aq úidegi kezdesý kezinde Qazaqstan men AQSh prezidentteri Izrail premer-ministri Beniamin Netaniahýmen telefon arqyly sóilesken.
"Ibrahim kelisimine qosylý arqyly Qazaqstan qaqtyǵystardy eńserýge, dialogty damytýǵa jáne BUU Jarǵysy negizindegi halyqaralyq quqyqty qoldaýǵa óz úlesin qosady. Bul sheshim elimizdiń basqa memlekettermen ekijaqty qatynastaryna áser etpeidi. Kerisinshe, beibitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan kópjaqty diplomatiianyń qisyndy jalǵasy", - dep málimdedi Aqorda.
Buǵan deiin
Eske salaiyq, buǵan deiin Izraildiń burynǵy bailanys ministri Aiýb Kara jaqynda Jewish News Syndicate (JNS) basylymynda Qazaqstan men Ázerbaijannyń «Avraam kelisimine» qosylý yqtimaldyǵyn saralap, eki eldiń Izrail jáne AQSh-pen áriptestigin tereńdetýge múmkindigi zor ekenin jazǵan edi.
Avtordyń paiymynsha, Qazaqstan men Ázerbaijan musylman halqy basym bolǵanyna qaramastan, Izrailmen ashyq ári belsendi bailanys ornatqan memleketter. Sońǵy jyldary atalǵan elderdiń Izrailmen qarym-qatynasy strategiialyq deńgeige jetip, yntymaqtastyq ekonomikalyq jáne qorǵanys salalaryna deiin keńeigen.
Qazaqstannyń Izrailden aýyl sharýashylyǵy men meditsinalyq innovatsiialar, sý tushylandyrý qurylǵylary jáne zamanaýi qarý-jaraq júielerin alýǵa qyzyǵýshylyǵy zor. Ázerbaijan bolsa Izrailmen qorǵanys pen bailanys salasynda erekshe tyǵyz áriptestik ornatqan. Qazir eki memleket te Izrailge energiia kózderin, atap aitqanda, munai men gaz jetkizip otyr.
Aiýb Karanyń aitýynsha, «Avraam kelisimine» qosylý arqyly Qazaqstan men Ázerbaijan tehnologiialyq turǵyda Izrailmen qatar AQSh-pen de tyǵyz bailanys ornatyp, aimaqtaǵy yqpalyn nyǵaita alady.
Ásirese, eki eldiń geosaiasi ornalasýy bul qadamnyń strategiialyq mánin arttyra túsedi. Ázerbaijannyń Resei men Iran sekildi alyp kórshileri bar, al Qazaqstan bolsa Qytai men Reseidiń arasynda ornalasqan jáne Irannyń yqpalynan tys emes. Aimaqtaǵy osy úsh alpaýyt derjava Shyǵys-Batys saýda joldaryn baqylaýda ustaidy. Sondyqtan Ortalyq Aziia elderi syrtqy saiasatta kópvektorlyq ustanymdy basshylyqqa alǵan.
Avtordyń baǵalaýynsha, atalǵan kelisimge qosylý Qazaqstan men Ázerbaijannyń aimaqtaǵy ustanymyn kúsheitip, Resei, Qytai jáne Iran sekildi derjavalarǵa qatysty pozitsiiasyn nyǵaitýǵa jol ashady.
Ázerbaijan úshin Iranmen aradaǵy shieleniste ses kórsetetin kúshke ainalýy yqtimal. Óitkeni Tegeran Bakýge qarsy astyrtyn áreket jasap, Armeniiany qoldaýmen qatar, Ázerbaijandaǵy evrei nysandaryna qatysty ekstremistik josparlar quryp keledi degen derekter bar.
Al AQSh turǵysynan Ázerbaijannyń kelisimge qosylýy Irandy tejeitin tetikterdiń birine ainalýy múmkin. Sebebi, Iran aýmaǵyndaǵy eń iri etnikalyq azshylyq ázerbaijan ultynyń yqpaly arqyly Vashington Iranǵa qosymsha qysym jasaýdyń múmkindigin ielenedi.
Qazaqstan týraly sóz qozǵaǵanda avtor eldiń Qytai men Reseige táýeldilikti azaitýǵa múddeli ekenine nazar aýdarǵan. AQSh jáne Izrailmen yntymaqtastyqtyń nyǵaiýy Qazaqstannyń Eýropaǵa baǵyttalǵan balama eksporttyq dálizderdi damytýyna yqpal eter edi.
Sonyń ishinde Kaspii arqyly Ázerbaijan aýmaǵymen ótetin «Orta dáliz» jobasy mańyzdy oryn alady. Osylaisha, Qazaqstan men Ázerbaijan eýropalyq naryqqa reseilik munaidan bólek energetikalyq balama usynyp, AQSh-qa Qytaidyń yqpalynan tys sirek kezdesetin qundy mineraldyq resýrstarǵa jol asha alady.
Kara maqalasynda túrkilik yntymaqtastyq máselesin de erekshe atap ótken. 2023 jyldan beri Qazaqstan men Ázerbaijan túrkitildes elder koalitsiiasyn qurýǵa belsene kiristi. Ortaq til, tarih pen mádenietke negizdelgen bul birlestik Túrkiiadan Qyrǵyzstanǵa deiingi aimaqty qamtidy. Eki iri túrki memleketiniń «Avraam kelisimine» qosylýy aimaqtaǵy basqa elderge de úlgi bolyp, Izraildiń musylman álemimen bailanysyn nyǵaita túsedi degen boljam bar.
Qorytyndysynda avtor Qazaqstan men Ázerbaijannyń kelisimge qosylýyn «barlyq tarap utatyn» strategiialyq qadam dep baǵalaidy. Izrail jańa áriptester tabady, AQSh Eýraziiada senimdi seriktesterge ie bolady, Eýropa energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaityp, aimaqtaǵy elder tehnologiialyq jáne diplomatiialyq múmkindikterge keńinen qol jetkizedi. Sondyqtan avtor osy múmkindikti der kezinde tiimdi paidalanýǵa shaqyrady.
