قازاقستان "اۆراام كەلٸسٸمٸنە" قوسىلۋعا نيەت بٸلدٸردٸ. ساياساتتانۋشى ايدار امرەباەۆتىڭ پايىمىنشا, بۇل قادام ەلدٸڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ جالعاسى ەرٸ قازاقستان ٷشٸن جاڭا ديپلوماتييالىق جەنە ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى. بۇل جايىندا ول Dalanews.kz اگەنتتٸگٸنە پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
اۆراام كەلٸسٸمٸ دەگەن نە?
اۆراام كەلٸسٸمٸ 2020 جىلى اقش-تىڭ باستاماسىمەن يزرايل مەن بٸرقاتار اراب ەلٸ (باە, باحرەين, ماروككو جەنە سۋدان) اراسىندا جاسالعان تاريحي قۇجات. ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى - يزرايل مەن اراب مەملەكەتتەرٸ اراسىنداعى ۇزاق جىلدىق تەكەتٸرەستٸ بەسەڭدەتۋ ەرٸ تاياۋ شىعىستا تۇراقتىلىق ورناتۋ, ايماقتا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ.
كٶپۆەكتورلى ساياساتتىڭ كٶرٸنٸسٸ
ساياساتتانۋشى ايدار امرەباەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, اۆراام كەلٸسٸمٸنە قازاقستاننىڭ قوسىلۋى ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتىنداعى كٶپۆەكتورلى باعىتتىڭ جالعاسى ٸسپەتتٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قادام اقش-پەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا, سونداي-اق ينۆەستيتسييالىق جەنە تەحنولوگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
“دونالد ترامپ بيلٸككە قايتا ورالعان سوڭ تاياۋ شىعىس ەلدەرٸ مەن يزرايل اراسىنداعى بەيبٸت قاتىناستى كٷشەيتۋگە كٷش سالىپ جاتىر. بۇل جاعدايدا قازاقستان ٷشٸن اقش-پەن جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ەرەكشە ماڭىزدى. مۇنداي بايلانىس ينۆەستيتسييا تارتۋعا, جاڭا تەحنولوگييا ەنگٸزۋگە جەنە ەلدٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن ٸلگەرٸلەتۋگە ىقپال ەتەدٸ”, — دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ گەوساياسي ورنالاسۋى مۇنداي تەپە-تەڭ ساياسات جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
"بٸز ەكٸ الپاۋىت مەملەكەتتٸڭ ورتاسىندا تۇرمىز. سوندىقتان ەكٸ تاراپپەن دە سىندارلى قاتىناس ورناتۋ كٶپۆەكتورلى ساياساتتىڭ باستى قاعيداتى. بۇل تۇرعىدا ابىلاي حاننىڭ ديپلوماتييالىق ۇستانىمى ٷلگٸ بولا الادى. ول دا تٷرلٸ دەرجاۆامەن تەڭ قاتىناس ورناتىپ, ەل مٷددەسٸن قورعاعان. قازٸرگٸ قازاقستان دا وسى جولدى جالعاپ كەلەدٸ", - دەدٸ امرەباەۆ.
قازاقستان ٷشٸن پايداسى قانداي?
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, اۆراام كەلٸسٸمٸنە قوسىلۋ قازاقستانعا تٸكەلەي ەكونوميكالىق پايدا ەكەلمەۋٸ مٷمكٸن, الايدا ساياسي تۇرعىدان تيٸمدٸ شەشٸم بولماق.
“بٷگٸندە كٶپتەگەن مەملەكەت بٸزدٸڭ سيرەك مەتالدارىمىزعا, تابيعي بايلىعىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ال ترامپتىڭ ساياساتى بيزنەسكە نەگٸزدەلگەن. ول قاي ەلگە بارسا دا ٶزارا پايداعا باعىتتالعان كەلٸسٸم ورناتۋعا تىرىسادى. قازاقستان دا وسى مٷمكٸندٸكتٸ تيٸمدٸ پايدالانا بٸلۋٸ كەرەك”, — دەپ تٷسٸندٸردٸ ساياساتتانۋشى.
ايدار امرەباەۆ قازاقستاننىڭ بۇل كەلٸسٸمگە قوسىلۋىن تەحنولوگييالىق جەنە يننوۆاتسييالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ دەپ باعالايدى.
“ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە بۇل كەلٸسٸمگە بٸرٸنشٸ بولىپ قازاقستاننىڭ قوسىلۋى ٷلكەن گەوساياسي قادام. يزرايلدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا, تسيفرلىق تەحنولوگييا جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالالارىنداعى تەجٸريبەسٸن مەڭگەرۋ ۇلتتىق مٷددەمٸزگە وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ”, — دەيدٸ ول.
اقوردا مەن اق ٷي مەلٸمدەمەسٸ
ايتا كەتەيٸك, بٷگٸن, 7 قاراشادا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ قازاقستاننىڭ يزرايل مەن مۇسىلمان ەلدەرٸ اراسىنداعى بەيبٸت قاتىناستى نىعايتۋعا باعىتتالعان يبراھيم كەلٸسٸمٸنە قوسىلاتىنىن جارييالادى.
ترامپ بۇل تۋرالى Truth Social جەلٸسٸندە جازىپ, جاقىن ارادا قۇجاتقا قول قويۋ رەسٸمٸ ٶتەتٸنٸن حابارلادى.
"قازاقستان – مەنٸڭ ەكٸنشٸ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸمدە يبراھيم كەلٸسٸمٸنە قوسىلاتىن العاشقى مەملەكەت. قازٸر كٶپتەگەن ەل بۇل باستاما ارقىلى بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶركەندەۋگە بەت بۇرىپ وتىر. جاقىن ۋاقىتتا رەسمي قول قويۋ رەسٸمٸن ٶتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز", – دەدٸ اقش پرەزيدەنتٸ.
قازاقستاننىڭ كەلٸسٸمگە قوسىلاتىنىن اقوردا دا رەسمي تٷردە راستادى. حابارلاماعا سەيكەس, اق ٷيدەگٸ كەزدەسۋ كەزٸندە قازاقستان مەن اقش پرەزيدەنتتەرٸ يزرايل پرەمەر-مينيسترٸ بەنيامين نەتانياحۋمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسكەن.
"يبراھيم كەلٸسٸمٸنە قوسىلۋ ارقىلى قازاقستان قاقتىعىستاردى ەڭسەرۋگە, ديالوگتى دامىتۋعا جەنە بۇۇ جارعىسى نەگٸزٸندەگٸ حالىقارالىق قۇقىقتى قولداۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسادى. بۇل شەشٸم ەلٸمٸزدٸڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن ەكٸجاقتى قاتىناستارىنا ەسەر ەتپەيدٸ. كەرٸسٸنشە, بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان كٶپجاقتى ديپلوماتييانىڭ قيسىندى جالعاسى", - دەپ مەلٸمدەدٸ اقوردا.
بۇعان دەيٸن
ەسكە سالايىق, بۇعان دەيٸن يزرايلدٸڭ بۇرىنعى بايلانىس مينيسترٸ ايۋب كارا جاقىندا Jewish News Syndicate (JNS) باسىلىمىندا قازاقستان مەن ەزەربايجاننىڭ «اۆراام كەلٸسٸمٸنە» قوسىلۋ ىقتيمالدىعىن سارالاپ, ەكٸ ەلدٸڭ يزرايل جەنە اقش-پەن ەرٸپتەستٸگٸن تەرەڭدەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ زور ەكەنٸن جازعان ەدٸ.
اۆتوردىڭ پايىمىنشا, قازاقستان مەن ەزەربايجان مۇسىلمان حالقى باسىم بولعانىنا قاراماستان, يزرايلمەن اشىق ەرٸ بەلسەندٸ بايلانىس ورناتقان مەملەكەتتەر. سوڭعى جىلدارى اتالعان ەلدەردٸڭ يزرايلمەن قارىم-قاتىناسى ستراتەگييالىق دەڭگەيگە جەتٸپ, ىنتىماقتاستىق ەكونوميكالىق جەنە قورعانىس سالالارىنا دەيٸن كەڭەيگەن.
قازاقستاننىڭ يزرايلدەن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مەديتسينالىق يننوۆاتسييالار, سۋ تۇششىلاندىرۋ قۇرىلعىلارى جەنە زاماناۋي قارۋ-جاراق جٷيەلەرٸن الۋعا قىزىعۋشىلىعى زور. ەزەربايجان بولسا يزرايلمەن قورعانىس پەن بايلانىس سالاسىندا ەرەكشە تىعىز ەرٸپتەستٸك ورناتقان. قازٸر ەكٸ مەملەكەت تە يزرايلگە ەنەرگييا كٶزدەرٸن, اتاپ ايتقاندا, مۇناي مەن گاز جەتكٸزٸپ وتىر.
ايۋب كارانىڭ ايتۋىنشا, «اۆراام كەلٸسٸمٸنە» قوسىلۋ ارقىلى قازاقستان مەن ەزەربايجان تەحنولوگييالىق تۇرعىدا يزرايلمەن قاتار اقش-پەن دە تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ايماقتاعى ىقپالىن نىعايتا الادى.
ەسٸرەسە, ەكٸ ەلدٸڭ گەوساياسي ورنالاسۋى بۇل قادامنىڭ ستراتەگييالىق مەنٸن ارتتىرا تٷسەدٸ. ەزەربايجاننىڭ رەسەي مەن يران سەكٸلدٸ الىپ كٶرشٸلەرٸ بار, ال قازاقستان بولسا قىتاي مەن رەسەيدٸڭ اراسىندا ورنالاسقان جەنە يراننىڭ ىقپالىنان تىس ەمەس. ايماقتاعى وسى ٷش الپاۋىت دەرجاۆا شىعىس-باتىس ساۋدا جولدارىن باقىلاۋدا ۇستايدى. سوندىقتان ورتالىق ازييا ەلدەرٸ سىرتقى ساياساتتا كٶپۆەكتورلىق ۇستانىمدى باسشىلىققا العان.
اۆتوردىڭ باعالاۋىنشا, اتالعان كەلٸسٸمگە قوسىلۋ قازاقستان مەن ەزەربايجاننىڭ ايماقتاعى ۇستانىمىن كٷشەيتٸپ, رەسەي, قىتاي جەنە يران سەكٸلدٸ دەرجاۆالارعا قاتىستى پوزيتسيياسىن نىعايتۋعا جول اشادى.
ەزەربايجان ٷشٸن يرانمەن اراداعى شيەلەنٸستە سەس كٶرسەتەتٸن كٷشكە اينالۋى ىقتيمال. ٶيتكەنٸ تەگەران باكۋگە قارسى استىرتىن ەرەكەت جاساپ, ارمەنييانى قولداۋمەن قاتار, ەزەربايجانداعى ەۆرەي نىساندارىنا قاتىستى ەكسترەميستٸك جوسپارلار قۇرىپ كەلەدٸ دەگەن دەرەكتەر بار.
ال اقش تۇرعىسىنان ەزەربايجاننىڭ كەلٸسٸمگە قوسىلۋى يراندى تەجەيتٸن تەتٸكتەردٸڭ بٸرٸنە اينالۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, يران اۋماعىنداعى ەڭ ٸرٸ ەتنيكالىق ازشىلىق ەزەربايجان ۇلتىنىڭ ىقپالى ارقىلى ۆاشينگتون يرانعا قوسىمشا قىسىم جاساۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸن يەلەنەدٸ.
قازاقستان تۋرالى سٶز قوزعاعاندا اۆتور ەلدٸڭ قىتاي مەن رەسەيگە تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸنە نازار اۋدارعان. اقش جەنە يزرايلمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋى قازاقستاننىڭ ەۋروپاعا باعىتتالعان بالاما ەكسپورتتىق دەلٸزدەردٸ دامىتۋىنا ىقپال ەتەر ەدٸ.
سونىڭ ٸشٸندە كاسپيي ارقىلى ەزەربايجان اۋماعىمەن ٶتەتٸن «ورتا دەلٸز» جوباسى ماڭىزدى ورىن الادى. وسىلايشا, قازاقستان مەن ەزەربايجان ەۋروپالىق نارىققا رەسەيلٸك مۇنايدان بٶلەك ەنەرگەتيكالىق بالاما ۇسىنىپ, اقش-قا قىتايدىڭ ىقپالىنان تىس سيرەك كەزدەسەتٸن قۇندى مينەرالدىق رەسۋرستارعا جول اشا الادى.
كارا ماقالاسىندا تٷركٸلٸك ىنتىماقتاستىق مەسەلەسٸن دە ەرەكشە اتاپ ٶتكەن. 2023 جىلدان بەرٸ قازاقستان مەن ەزەربايجان تٷركٸتٸلدەس ەلدەر كواليتسيياسىن قۇرۋعا بەلسەنە كٸرٸستٸ. ورتاق تٸل, تاريح پەن مەدەنيەتكە نەگٸزدەلگەن بۇل بٸرلەستٸك تٷركييادان قىرعىزستانعا دەيٸنگٸ ايماقتى قامتيدى. ەكٸ ٸرٸ تٷركٸ مەملەكەتٸنٸڭ «اۆراام كەلٸسٸمٸنە» قوسىلۋى ايماقتاعى باسقا ەلدەرگە دە ٷلگٸ بولىپ, يزرايلدٸڭ مۇسىلمان ەلەمٸمەن بايلانىسىن نىعايتا تٷسەدٸ دەگەن بولجام بار.
قورىتىندىسىندا اۆتور قازاقستان مەن ەزەربايجاننىڭ كەلٸسٸمگە قوسىلۋىن «بارلىق تاراپ ۇتاتىن» ستراتەگييالىق قادام دەپ باعالايدى. يزرايل جاڭا ەرٸپتەستەر تابادى, اقش ەۋرازييادا سەنٸمدٸ سەرٸكتەستەرگە يە بولادى, ەۋروپا ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتىپ, ايماقتاعى ەلدەر تەحنولوگييالىق جەنە ديپلوماتييالىق مٷمكٸندٸكتەرگە كەڭٸنەن قول جەتكٸزەدٸ. سوندىقتان اۆتور وسى مٷمكٸندٸكتٸ دەر كەزٸندە تيٸمدٸ پايدالانۋعا شاقىرادى.
