Metallýrgiiada tústi metaldar alý úshin, munai óńdeýde túrli ónimderdi tazartýda, qoparylǵysh zattar, jasandy talshyqtar, dári-dármekter, teri ileýde qoldanylady.
«Búginde kúkirt óndirisinen suranysy artyq bolyp tur», – deidi mamandar. Óitkeni kúkirt kúnnen kúnge kólemi ósip kele jatqan munai-gazdy óńdeý men koksohimiialyq, metallýrgiialyq jáne energetikalyq óndiristerdegi qaldyq jáne tútin gazdardan kúkirt ónimderin tereń tazalaý áserinen bolyp otyr.
Osy rette kúkirt óndirisiniń negizgi túrlerine degen suranys turaqtanyp, jańa tehnologiialardy engizý arqyly osy baǵytty azaitý tendentsiiasy jasalýda. Munai-gazdy óńdeý barysynda qosymsha ónim retinde shyǵatyn kúkirtti tereń óńdeý men paidalanýdyń qazirgi zamanǵa sai jańa joldaryn qarastyrý ózekti maselelerdiń biri bolyp otyr.
Kúkirtpen lastaný nemese álem ekologiialyq apattyń aldynda tur ma?
Sondyqtan qazirgi tańda munai-gaz óndirisi kezinde shyǵatyn kúkirtti uzaq ýaqytqa konservatsiialaý, aýyl sharýashylyǵynda, meditsinada, veterinariiada paidalanýdyń jańa ratsionaldy joldaryn qarastyrý mańyzdy máselelerdiń biri bolyp otyr. Kúkirttiń nanobólshekterin tiimdi paidalaný týraly f.ǵ.k., ǵalym Turǵanbai Seiitjan óziniń doktorlyq dissertatsiiasynda keń kólemde zerttegen.
«Munai-gazdy óńdeý barysynda shyǵatyn qosymsha ónim túiirshikti kúkirtten joǵary fýngitsidtik jáne bakteritsidtik qasietke ie kúkirttiń nanobólshekterin alýmen qatar, onyń sýspenziialaryn agregatty turaqtandyrýdyń ǵylymi negizdemesin jasaý – nanomaterialdardy sintezdeýdiń ózekti jáne perspektivti baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. Sýda erigish polielektrolittermen, bettik-aktivti zattarmen, mineraldy qospalarmen jáne olardyń kompozitsiialarymen adsorbtsiialyq túrlendirý jolymen alynǵan kúkirttiń nanodispersti bólshekterinen alynǵan fýngitsidty preparatty aýyl sharýashylyǵynda túrli ziiankestermen kúresýde qoldaný, QR ishki naryǵyn otandyq fýngitsidti preparattarmen kamtamasyz etý jáne preparatty otandyq naryqqa shyǵarý maqsatynda tirketý úshin «Asyl kúkirt» dep atadyq. Sonymen qatar «Asyl kúkirt» preparaty QR Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń baqylaýyndaǵy institýttarda aýyl sharýashylyǵy daqyldary men jemisteriniń ziiankesterine qalai áser etetindigi men biologiialyq effektivtiligi anyqtaldy», – deidi ǵalym.
Ǵalym sózin kim tyńdaidy?
Búginde kúkirttiń nanobólshekterin sintezdeý jáne kúkirttiń gidrosýspenziialaryn qoldaný jumystarymen Germaniia, Qytai, Úndistan, TMD elderi boiynsha Resei, Ózbekstan memleketterindegi asa bedeldi ǵylymi ortalyqtar ainalysyp otyr.
Sonymen qatar kúkirtti zertteýde qajyrly eńbek sińirgen Samrat Roy Choudhury, Rajib Ghosh siiaqty Úndistan kolloidty himiia mektebiniń ǵalymdary kúkirttiń nanobólshekterin tiosýlfat natriidy ár túrli beiorganikalyq jáne organikalyq qyshqyldarmen árekettestirý arqyly kúkirttiń nanobólshekterin alǵan.
Al Qytai ǵalymdary keri emýlsiialaý ádisin qoldana otyryp, polisýlfid natriidan gidrohlorit qyshqylynyń qatysynda kúkirttiń 100-200 nm aralyǵyndaǵy nanobólshekterin alǵany jaily Yiming Guo eńbekterinde jariialanǵan eken.
Biraq bul ádisterdiń oryndalýy kúrdeli ári qosymsha reagentter kóp qoldanylatyndyqtan sintez barysynda adam densaýlyǵyna ziiandy kúkirtti sýtek gazdary shyǵady, óz kezeginde bul onyń qoldanys aiasyn taryltady.
Ǵalym usynǵan ádis jańa kúkirttiń nanodispanserli bólshekterin alýda qoldanylǵan shikizattar munai óndirisindegi jinaqtalǵan kúkirtti qoldanysqa jaratýda taptyrmas ádis sanalady. Bul elimizdegi kolloidty kúkirttiń importyna táýeldiligin joiýǵa múmkindik beredi. Osy preparattar aýylsharýashylyǵynda ósimdikter ziiankesterimen kúresýde qoldanylýǵa taptyrmas múmkindik.
Zertteý jumystary Qazaq jemis-jidek jáne júzim sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýty («QazJJShǴZI»JShS) jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde júrgizilgen. «Asyl kúkirt» preparatyn 4 jáne 10 kg/ga mólsherde qoldanǵan kezde almanyń opaly zeń aýyrýyna aitarlyqtai joǵary biologiialyq tiimdilik kórsetken.
Al maqtanyń aýrýlaryna zertteý jumystary «Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýty» JShS-da júrgizilgen. «Asyl kúkirt» preparatyn qoldanǵan kezde, maqtanyń órmekshi kenelerge qarsy biologiialyq tiimdiligi 7 táýlik ishinde 80,0%, al 14 táýlikke deiin baqylaǵanda preparattyń biologiialyq effektivtiligi 73,2% ke deiin tómendeidi. Preparat qoldanylǵan maqta qoldanylmaǵan bólikpen salystyrǵanda ónimdiligi 2,9-3,4 ts/ga-ǵa artqan.
Sonymen qatar qaýyn-qarbyz, júzim, qyzanaq syndy kókónisterdiń maýsymdyq aýrýlarynyń belsendiligin tómendetip, ónimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Búginde «Asyl kúkirt» preparaty arnaiy institýttarda synaqtan ótip, tiimdiligi aktilermen rastalyp, alynǵan nátijeler negizinde 1 innovatsiialyq patent alynǵan. Aldaǵy ýaqytta ǵylymi jańalyq naryqqa enip, sharýalar men kásipkerlerdiń qajetine jarap jatsa, biz tek qýanamyz.
Arailym JOLDASBEKQYZY,
«Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ Qoǵammen bailanys bóliminiń bas mamany
