"Qoldan jańbyr jaýǵyzyp júrgen" Altai Ainabek esimdi qazaq ǵalymy álemjelide "jańbyr adam", "qazaqtyń Toni Stárki" degen laqap attarymen tanylyp keledi. Altai - Klimatty ózgertý tehnologiialary halyqaralyq ortalyǵynyń (International Center of Climate Change Technologies) basshysy, “Jasandy jańbyr jaýǵyzý” tehnologiiasynyń avtory. Birneshe jyl buryn Mańǵystaýdaǵy qýańshylyq máselesin sheshýge atsalysqan maman qazirgi tańda Araldyń jai-kúiine erekshe nazar aýdarýda.
Maman "Aral óńirine jańbyr jaýǵyzamyn" degen oiyn ortaǵa saldy.
Sońǵy kúnderi elimizdiń ońtústik óńirlerinde jańbyr jaýý kórsetkishi jiilep ketti. Al "qyryq kúndik shildeniń" aptap ystyǵyna eti úirenip qalǵan halyq jazdyń qaq ortasynda nóserlep tókken jaýynǵa ań-tań. Tabiǵi qubylystyń tosynnan kelgen syiyna daiyn bolmaǵan jurt bul "Qudaidyń emes, Altaidyń jańbyry" degen alyp-qashpa áńgimelerdi alǵa tartýda.
Jeldei esip jatqan atalmysh aqparattardy ǵalym joqqa shyǵarmaidy. Aitýynsha, Aralǵa jasalyp jatqan tájiribe atalǵan óńirlerge áser etýi ábden múmkin.
"Biz Qazaqstanda jumys jasaǵan merzimder: 2021 jyldyń qazan aiy, 2022 jyldyń naýryz , sáýir, mamyr ailary jáne 2023 jyldyń tamyz aiy. Sonymen qatar 2024 jyldyń 18 maýsymynan bastap jumysty jalǵastyryp jatyrmyz. Osy kezderdiń barlyǵyna ortaq bir qubylys bar – Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda oblystarynda jaýyn-shashyn deńgeii kóp bolǵan.
Atmosfera – statikalyq emes. Barlyq nárse ainalyp turady. Ekvatordyń soltústiginde atmosfera qozǵalysy batystan shyǵysqa júredi. Sondyqtan Aralǵa jasalyp jatqan tájiribeniń Almatyǵa áseri bolýy zańdylyq. Jáne biz tsiklondardy tehnologiia kómegimen uzaq ýaqytqa ustap turýǵa yqpal etip jatyrmyz. Biraq bolashaqta, úkimet qoldap, materialdyq tehnikalyq bazamyz kúsheigende Araldyń tarihi tabanynyń ústine jaýynnyń birshama bóligin lokalizatsiia jasaimyz", - deidi ol.
Ǵalym "Araldy sýǵa toltyrýdyń" alǵashqy kezeńderin eńserip jatqanyn atap ótti. Onyń sózinshe, bul protsess biraz ýaqytty talap etedi.
"Birinshi kezeń – klimatty úiretý. Jalpy, Araldyń klimaty ǵasyrlar boiy qalyptasqan. Onyń ústine Aral tartylǵan soń múlde basqa klimat ornyqqan. Biz sony ózgertýdemiz. Qazir temperatýra birshama túsip, jaýyn edáýir artty. Klimat úirene kele, "oblaka vertikalnogo razvitiia" jasaý jeńildene túsedi. Joǵaryda aitqandai materialdyq tehnikalyq baza kúsheigende basty etap "jaýynnyń Araldyń tarihi tabanyna lokalizatsiia protsesinde" sý tipten kóbeiedi", - deidi ol.
Buǵan deiin Altai Ainabek áleýmettik jelidegi paraqshasynda aýqymdy ideiasyn júzege asyrýda joǵary laýazymdy shendiler men bilikten eshbir qoldaý tappaǵanyn tilge tiek etken edi. Kezinde usynysyna mán bermegen sheneýnikterdiń qazirgi oiynan da beihabarmyn deidi ol.
"Biliktiń reaktsiiasyn bilmeimin, biraq, bir top adam jariia klimat ózgertip jatqanyn, onyń nátijeli bolyp jatqanyn baiqamai qalýy múmkin emes shyǵar", - dep qosty ol.
Aitýynsha, bul jobany iske asyrýda memleketten arnaiy qarjy bólinbegen. Al aldaǵy ýaqytta el tarapynan belgili bir deńgeide qoldaý bolmasa, shetel asyp ketetinin jasyrmady.
"Bizde adam balasymyz, qoldaý bolmasa, árine, shetelge ketemin. Túsinikti ǵoi, barlyq adam ailyq alady, shyǵarǵan ónimin satady. Aralǵa qanshama bilik ókilderi, qoǵamdyq uiymdar kelip júr. Olardyń barlyǵy ailyq alady ári is-saparǵa ketken shyǵyndaryn óndirip alady.
Ókinishke qarai, naqty eshnárse sheshilmei keledi. Bizge eshkim qarjy bólip jatqan joq. Qazir tipti AQSh pen EO elderinde úlken problema bar, jerde qalmaimyz. Birneshe memlekettermen kelisimderimiz de bar", - deidi ǵalym.
Tutas bir eldiń júgin arqalaýǵa sheshim qabyldaǵan ǵalym atalmysh istiń qiyndyqtaryna da toqtalyp ótti.
"Klimattyq jaǵdailar da adamnyń saýsaq izderi sekildi. Iaǵni, qaitalanbaidy. Sol sebepti atmosfera qozǵalystaryn árdaiym baqylap otyrý kerek. "Okoshkalar" ashylǵan kezde, qajet qýatty kerek minýtymen berip otyrý kerek. Iaǵni, bul – zergerlik jumys.
Jasandy jaýyn – klimattyq tehnologiia – álem boiynsha jańa baǵyt. Dástúrli tehnologiialar sý qaýipsizdigin tolyqtai qamtamasyz ete almaityny Araldyń qazirgi jaǵdaiynan aq kórinip tur, jáne jyl saiyn regress bola beredi", - deidi Altai Ainabek.
Ǵalymnyń sózinshe, sý resýrstaryn saiasi qural oiyndary etip otyrǵan toptar da joq emes.
"Biraq biz saiasatpen ainalyspaimyz. Bizge tek ǵylymi, tehnologiialyq kvanttyq skachek jasaý kerek ekenin uǵyndyrǵymyz keledi. Sondai-aq Ts5 elderiniń qazirgi jahandyq jylyný kezeńinde sý qaýipsizdigin, klimat, ulttyq jáne azyq túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge óz úlesimizdi qosqymyz keledi", - dedi ǵalym.
Eske salaiyq, 2021 jyly qýanshylyq saldarynan Mańǵystaý oblysynda shóp shyqpai, sharýalarǵa qiyn soqqan edi. Osydan keiin jasandy jańbyr jaýdyrý týraly bastama kóterilgen bolatyn.
Sol maqsatty júzege asyrý úshin "Grant Qazaqstan" korporativtik qorynyń "Central Asian Center of Climate Change Technologies" seriktestigi men Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi arasynda 3 jaqty kelisim jasaldy. Osy tusta joba jetekshisi Altai Ainabek ornatqan qondyrǵylar nátijesinde Mańǵystaýǵa jasandy jańbyr jaýǵan edi.
Al birneshe aptadan beri Aral óńirinde jasandy jańbyr jaýǵyzý jobasy qolǵa alyndy. Qýańshylyqtan kóz ashpai, ekologiialyq ahýaldy bastan keship otyrǵan Aral turǵyndary úshin bul kútpegen jańalyq boldy.