Tildik diskriminatsiiaǵa ushyrap jatqan qazaq tili, orys tili emes. Sondyqtan, Prezident aitqan bir ǵana Memlekettik til týraly zań qabyldaý kerek.
Sonda ǵana memleket basshysynyń aitqany zańmen bekitiledi.
Óitkeni, memlekettiń memlekettik tili diskriminatsiiaǵa ushyraý - tarihta álemde tek Qazaqstanda ǵana!
Al kez kelgen ózin syilaityn el úshin aldymen álemdik alty til emes, eń birinshi Memlekettik tili mańyzdy!
Qazaqstan Prezidentine: “Men qai elde ómir súrip júrmin? Bizge óz tilimizdi berińizder, óz tilimizde suraǵanda nanymyzdy berińder!”dep, kózine jas alyp, qamyqqan, qorlanǵan qazaqtarǵa kim jaýap beredi bizdiń elde?
QAZAQ ELINDE QAZAQShA NAN SURAI ALMAI OTYRSAQ, BUǴAN QAZAQ BILIGI JAÝAPTY!
30 jyldan beri ÁLSIZ ZAŃYNYŃ ÓZIN ORYNDATA ALMAI OTYRǴAN, NAQTY MEMLEKETTIK TIL TÝRALY ZAŃ QABYLDAÝǴA QARSY BOLYP OTYRǴAN ÚKIMETTIŃ NE KEREGI BAR?
Konstitýtsiiadaǵy orys tili týraly 7-baptyń 2-tarmaǵynda "memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady" dep jazylǵanmen, bul orys tili Qazaqstanda resmi til degendi bildirmeidi! Bul týraly Konstitýtsiialyq Keńes 2007 jylǵy 23 aqpandaǵy qosymsha Qaýlysymen bekitip bergen.
Iaǵni, Konstitýtsiia boiynsha orys tili tek “memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady". Taǵy da aitamyz, “RESMI TÚRDE QAZAQ TILIMEN TEŃ QOLDANYLADY”-degen sóz RESMI TIL degen STATÝS BERMEIDI Konstitýtsiialyq Keńes Qaýlysy boiynsha.
Al shý men daý, memlekettik tildiń zańsyz qorlanýy memlekettik nemese jergilikti basqarý organdarynan góri dúkender men meiramhanalarda, qoǵamdyq kólikterde, jekemenshik kópshilikke qyzmet kórsetý oryndary men bankterde tb bolýda.
Osy jerde bes jyl buryn “Qazaq úni” gazetinde jariialanǵan “QAI TILGE BOLSA DA, QAZAQ TILINDE JAÝAP BERSEŃIZ – ZAŃDY BOLADY!”-degen maqalamyzdy qaita jańǵyrtýǵa týra kelýde!
Qashan Memlekettik tildiń mártebesi jeke dara anyqtalatyn zań qabyldanǵansha kórgen kúnimiz osy bolsa kerek…
Konstitýtsiiada da, Til týraly zańda da týraly zańda eń joǵary statýs - memlekettik til statýsy. Qazaq tiliniń memlekettik til statýsynan joǵary statýs bolmaidy. Sondyqtan saýatsyzdardyń (ministr me, ákim be, depýtat pa, satýshy ma, báribir) qandai da bir orys tiliniń memlekettik tilmen birdei «mártebesi» týraly "erejeleri" MEMLEKETTIK TILDIŃ qasynda bos sóz bolyp tabylady!
2007 jyly Májilis depýtattary, aqyn Muhtar Shahanov pen ǵalym Amangeldi Aitaly bastaǵan bir top depýtattyń: "Konstitýtsiia boiynsha orys tili memlekettik tilmen birdei bolyp tabyla ma?" degen suraǵyna Konstitýtsiialyq Keńes: " Atazańnyń 7- baby 2-tarmaǵy boiynsha "Orys tili memlekettik tilmen qatar qoldanylady"-degen sóz - orys tiline memlekettik tilmen birdei statýs bermeidi."-dep, Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiialyq Keńesiniń 2007 j. 23 aqpandaǵy № 3 qosymsha qaýlysymen jaýap bergen.
Iaǵni, "orys tiliniń statýsy memlekettik tilmen birdei" -degen sóz oidan shyǵarylǵan, orys tiliniń quqyn asyra paidalanǵan orys tildiler jasap alǵan jalǵan "statýs".
Sondyqtan,
«Oryssha jaýap bermedi, qazaqsha jaýap berdi nemese qazaqsha sóiledi» degen shaǵymdaný - ZAŃSYZ!
Óitkeni, QAZAQ TILI – MEMLEKETTIK TIL!
Konstitýtsiia boiynsha da, Tilder týraly zań boiynsha, saýal nemese ótinish orys tilinde bola ma, ózge tilderde bola ma, bárine Siz QAZAQ TILI – MEMLEKETTIK TILDE jaýap berseńiz – OL ZAŃDY!
«Qazaqstan Respýblikasyndaǵy tilder týraly» QR Zańynyń 4 babyna sáikes – Qazaqstan Respýblikasynda memlekettik til bolyp – qazaq tili tanylady jáne barlyq deńgeidegi memlekettik organdar memlekettik tildi jan-jaqty damytýǵa mindetti.
9-bap. Memlekettik organdar aktileriniń tili. Memlekettik organdardyń aktileri memlekettik tilde ázirlenip, qabyldanady, qajet bolǵan jaǵdaida, múmkindiginshe, basqa tilderge aýdarylýy qamtamasyz etile otyryp, olardy ázirleý orys tilinde júrgizilýi múmkin.
11-bap. Azamattardyń ótinishterine qaitarylatyn jaýap tili. «Memlekettik jáne memlekettik emes uiymdardyń azamattardyń ótinishteri men basqa da qujattarǵa qaitaratyn jaýaptary memlekettik tilde nemese ótinish jasalǵan tilde beriledi.»-dep jazylǵan.
Iaǵni, Tilder týraly Zańnyń 4- 9-11 baptary boiynsha azamattar men zańdy tulǵalar tarapynan túsken aryz-shaǵymdarǵa jaýapty, olardyń qai tilde berilgenine qaramastan, memlekettik til – qazaq tilinde qaitarýǵa quqyly!
Tutynýshylar quqy týraly zańnyń 24,25 baptary boiynsha da tutynýshyǵa qazaq tilinde jaýap berýi kerek dúken qyzmetkerleri qojaiynynan satýshysy, tipti kúzetshisine deiin.
Iaǵni, Siz qai tilde, orys tili me, aǵylshyn, qytai tili me, shúrshit tili me, t.b. til me, suraq qoiylsa da, QAZAQ TILINDE – MEMLEKETTIK TILDE JAÝAP BERSEŃIZ – ZAŃDY BOLADY.
ÓITKENI PREZIDENTTIŃ ÓZI QOL QOIǴAN ZAŃYMYZDA OSYLAI JAZYLǴAN.
Ol úshin Sizdi EShKIM JUMYSTAN ShYǴARA ALMAIDY. QAITA PATRIOTTYǴYŃYZ ÚShIN ALǴYS HAT, qalaýy bolsa, tipti syiaqy berýi kerek!
Iaǵni, biz Aqordadan bastap, aýylǵa deiin bir nárseni anyqtap alýymyz kerek!
Tildik dikriminatsiiaǵa ushyrap jatqan QAZAQ TILI, orys tili emes! Memlekettik til diskriminatsiiaǵa ushyraýda, Resei men bizdiń orystildiler shýlaǵandai, orys tili emes!
MEMLEKETTIŃ MEMLEKETTIK TILI DISKRIMINATsIIaǴA UShYRAÝ - tarihta álemde tek Qazaqstanda ǵana kezdesýde!
Sondyqtan da men kezinde Qaraǵandyda qazaq tilinde dúkennen nan satyp ala almaǵan stýdent Dastan Jaqypov týraly “Qazaq úni” ulttyq portalynda “Qazaq tilinde bir bólke nan men sý satyp ala almaitynyma kúiinemin...”-degen maqala jazdym. Oralda qazaqsha taksi shaqyra almai, jolda qalǵan jumyssyz Nurtai týraly jazdym
Endi mine, Pavlodarda qazaq tilinde azyq ala almai ash qalǵan, Qazaqstan Prezidentine: “Men qai elde ómir súrip júrmin? Bizge óz tilimizdi berińizder, óz tilimizde suraǵanda nanymyzdy berińder!”dep, kózine jas alyp, qamyqqan, qorlanǵan qazaq jigiti Asylbektiń videosy áleýmettik jelide tarap júr. Oǵan kim jaýap beredi bizdiń elde?
QAZAQ ELINDE QAZAQShA NAN SURAI ALMAI OTYRSAQ, BUǴAN QAZAQ BILIGI JAÝAPTY!
30 jyldan beri ÁLSIZ ZAŃYNYŃ ÓZIN ORYNDATA ALMAI OTYRǴAN, NAQTY MEMLEKETTIK TIL TÝRALY ZAŃ QABYLDAÝǴA QARSY BOLYP OTYRǴAN ÚKIMETTIŃ NE KEREGI BAR?
Otyz jylda qazaqsha nan surai almasaq, ulttyq ideologiiamyz 30 jylda túk bitirmegeni ǵoi!?.
Keshe ǵana Memlekettik tildiń statýsy týraly jáne resmi til degen statýstyń joqtyǵy týraly
“Habar 24” arnasyndaǵy “Anyǵyn aitqanda” habarynda Anyǵyn aittym!
Pavlodarda Rýza, Óskemende Juldyzai, elordamyzda Oǵyz Doǵan, Jasulan Isa, Muqaǵali Balqybai, jarty Qazaqstandy aralap shyqqan Kerekýlik Dias,
Almatyda Qýat Ahmet, Sadyq Janyqul, Janar Jahat jáne tb jetiskennen Memlekettik tildi talap etip júrgen joq kóshede. Memlekettik til týraly zańdylyqty - Memleket múddesin qorǵap júr!
Zańdylyqty qadaǵalaýshy Bas prokýratýranyń, quqyq qorǵaýshy Ishki ister ministrliginiń, zańdy baqylaý fýnktsiiasynan airylyp qalǵan Til komitetiniń jumysyn istep júr!
Reseide memlekettik tilde sóileýdi talap etkenderdi “ultshyldar” dep aiyptaýǵa bola ma? Endeshe, Qazaqstanda da memlekettik tilde qyzmet etýdi talap etý - zańdylyq!
Mysaly, Reseide memlekettik tildi talap etseń - patriot bolyp maqtalasyń. Al Qazaqstarda memlekettik tildi talap etseń, nashar maǵynadaǵy “ultshyl” atanyp, -dattalasyń, tipti sottalasyń! Eń bolmaǵanda, elden qýylyp, bas saýǵalap ketesiń?
Qazir Parlament Májilisiniń áleýmettik-mádeni damý komitetinde «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine kórneki aqparat máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» QR Zańynyń jobasy qaralýda. Osy zań jobasynda depýtattardyń utymdy usynystary tolyq qabyldansa, eshkim kóshe kezip, dúken-kafe aralap, memlekettik til máselesinde daý bolmas edi…
Al qabyldanbasa, kóshege shyǵýdyń kókesi sonda bolady, daý kóbeie beredi. Bunyń sońy bitpes daýǵa, tipti tolqýǵa aparyp soǵady. Bul eń mańyzdy til máselesine úkimettiń jaily kabinetterinen shyqpai-aq, qara kózildirik arqyly ústirt qarap, kózboiaýshy jalǵan aqparattar arqyly habar alyp otyrý máseleni ýshyqtyra beredi.
Óitkeni, biz osy zań jobasyna Til basqarmalary úsh jyl buryn airylyp qalǵan kásipkerlik mekemelerdi tildik baqylaý fýnktsiiasyn qaitarý úshin Kásipkerlik kodekske qaita usynyp otyrmyz. Al oǵan Ulttyq ekonomika ministrligi men “Atameken” ulttyq palatasy kelisim bermei qarsy bolyp otyr áli. Jarty jyldan beri Úkimet kelisimi alynbaǵandyqtan birinshi sessiiada qabyldanýy tiis zań jobasy ekinshi sesiiaǵa qalýǵa májbúr boldy…
Olarǵa Qazaqstannyń 80 paiyzdai qazaq azamattarynyń tildik diskriminatsiiaǵa ushyraýy, ár jyl saiyn kórneki aqparattardaǵy 13 myńǵa jýyq memlekettik tildegi mazaq qatelerdiń qaptaýy túk áser etpeitin sekildi…
Qazir eldiń eń basty máselesi Memlekettik til týraly zańnyń qabyldanýy bolyp tur. Bul Jer máselesi sekildi eldiń eń basty jandy jeri! Sondyqtan da byltyr “Qazaq úni” ulttyq portalynda bir aida 126 myńnan astam adam Memlekettik til týraly zańdy talap etip, Prezidentke jazylǵan Ashyq hatqa qol qoidy.
Endi mynaý zańdarǵa “Kórneki aqparat máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly týraly zań jobasyna” buryn Kásipkerlik Kodeksten alynyp tastalǵan tildik baqylaý fýnktsiiasy qaita qosylmasa, bul úlken shýǵa ulasady. Óitkeni depýtattardyń áleýmettik jelilerdegi paraqshalary arqyly bul baptyń qaita qosylýǵa usynylǵanyn el jaqsy bilip, qatań qadaǵalap, nátijesin asyǵa kútip otyr.
Bul baqylaý fýnktsiiasy qaita engizilmese zań jobasynyń máni qalmaidy.
Árine, MEMLEKETTIK TILDIŃ DAMYMAÝY – MEMLEKETTIŃ BASTY KINÁSI!
MEMLEKETTIK TILDI MÁJBÚRLEMEI, TIL DAMYMAIDY dep talai jazdyq. “ATA ZAŃDY ÓZGERTPEI, TILDI ÚIRENÝ – SÝǴA TÚSPEI JÚZÝDI ÚIREN DEGENMEN BIRDEI”-degen janaiqai maqalamyzda bárin aqtaryp aittyq.
Biraq bul bárimizge, qazaqtarǵa, bizge, qazaqtildilerge de bailanysty. Biz memlekettik til statýsyn zańǵa sai talap ete almaimyz. Al orystildiler resmi tildi memlekettik tilden de asyryp, zańsyz paidalanyp otyr. De-fakto orystili memlekettik til rólin ielenýde. Bul jerde zań emes… jeke tulǵalyq qasietter kóp ról oinaidy. Eger eki tildiń statýstary kerisinshe bolsa, qaiter edik… Onda jańbyr jaýmai ezilip júrgen qazaq tili múlde quryp biter edi…
ENDI NE ISTEÝ KEREK?
Endi bizge » MEN MEMLEKETTIK TILDE SÓILEIMIN!» degen shekteýsiz aktsiiany bastaityn ýaqyt baiaǵyda jetti!
Qazir Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl tolǵanda, endi "Qazaqstandyqtardyń bári qazaqsha sóileýi tiis" deitin kez keldi. Bul qarapaiym halyqtyń ǵana talaby emes, “Qazaqstan -2030” strategiialyq baǵdarlamada bekitilgendei, Úkimettiń óziniń Memlekettik tildi damytý baǵdarlamasy boiynsha da qazaqstandyqtardyń 2020 jyly 90 paiyzy memlekettik tilde sóileýi tiis dep kórsetilgen.
Bul baǵdarlama boiynsha 2014-2016 jyldary memlekettik jáne halyqqa qyzmet kórsetetin barlyq mekemeler memlekettik tilde jumys isteýi kerek bolatyn... Iisi de sezilmeidi... Al endi bizdiń elde zańdarymyz da, baǵdarlamalarymyz da, elbasy men prezident tapsyrmalary da iske aspaitynyna kózimiz jetti.
Endi NE ISTEÝ KEREK?
Birinshiden, ol úshin joǵaryda aitqandai, barlyq jerde, kimge, qai ulttyń ókili bolsa da, tek MEMLEKETTIK TILDE - QAZAQ TILINDE sóileýimiz kerek. Osylai quldyq qulyqtan qutylmai, myń jerden zań bolǵan kúnniń ózinde de, qazaq tiliniń jappai qoldanylýy qiyn. "Zań jaqsy bolǵanmen, sheneýnikter nashar bolsa, ol oryndalmaidy"-dep bir danyshpan aitqandai, memlekettik qyzmetkerlerimizdiń kóbisiniń (ministrler,ákimder, depýtattar, t.b.) memlekettik tildi igerýge, iaǵni, zańdy oryndaýǵa saýattary jetpeidi. Sondyqtan da, kópshilik oryndarda, dúkenderde de, jiyndarda da, barlyq jerde qazaq tilinde sóileiik. Ministrlerge, ákimderge, memlekettik qyzmetkerlerdiń bárine, qandai ult bolsyn, memlekettik tilde suraq qoiyp, memlekettik tilde jaýap talap etińizder. Bul zańmen bekitilgen ereje. Sizge orys tilinde nemese ózge tilde suraq qoisa, tek memlekettik tilde jaýap berý kerek.
Al bul bizdiń qolymyzdan kele me? Qul bolsań, kelmeidi. Óitkeni, qul qojaiyn tilinde (orys tilinde) sóileýge qumar bolady. Ul bolsań, keledi! Óitkeni Ul óz tilinde sóileidi!
Ekinshiden, bizge jetispei kele jatqan taǵy bir óte ózekti másele bar. Memlekettik tildiń memlekettik organda nemese jeke mekeme, dúkenderde tb. aiaqqa taptalǵany týraly zańdylyqty qadaǵalaý organy – Prokýratýraǵa aryz jazyp otyrý kerek. Bizdiń eń basty kemshiligimiz – zańdy túrde shaǵymdanbaimyz. Úndemei sorly kúiinde Qazaq elinde turyp, tittei dúkenshik satýshysynan bastap, ministrge deiin Resei tilinde jaýap berip tura beremiz. Myqtaǵanda, aiqailasamyz da, ketip qalamyz. 30 jyldan beri bir qalada prokýratýraǵa 1 kúnde 100 aryzdan túsip otyrǵanda, búginde búitip, qazaqsha nan surai almai otyrmas edik. Al ózge ult ókilderi «Oryssha jaýap bermedi» dep, 30 jyldaǵy birer ǵana zańdylyqqa ZAŃSYZ shaǵymdanyp, aryz qaldyrady. Sondyqtan olardyń zańsyz sózderi de zań oryndaryna ótimdi.
Biz Prezidenttiń keshegi joldaýynan da ózimizge keregin alyp, nasihatymyzǵa paidalana bileiik. Óitkeni, árkim óziniń kúndelikti sóilep júrgen tiline yńǵailap, kórpeni ózderine tartyp tápsirleýde.
Mysaly, orystildiler prezidenttiń orys tili týraly aitqanyn taratýda, al qazaq tiliniń memlekettik statýsy jaiynda aitqany týraly eske de almaýda, bir de bir ret jazǵan joq! Al bizdiń keibir til janashyrlarymyz sol orystildilerdiń shotyn shaýyp, solardyń jumysyn istep, prezidenttiń joldaýda orys tili týraly aitqan sózin taratyp, (“nege aitty?” dese de, sol sózdi jariialaý da, solarǵa jumys isteý bolady) olarǵa upai qosýda.
Odan da baiaǵy keńestik eski jolymen , eski arbasyn saldyrlatyp kele jatqan eski “keńesshi” Ertisbaev siiaqty qazaq tiline qarsylarǵa qarsy jaýap berý kerek! Oshakbaev ekeýi prezidenttiń orys tili týraly aitqanyn ǵana ilip alyp, burmalap otyr efirde. Memleket basshysynyń “bir ǵana memlekettik til bar” degenin qulaqtaryna da qystyrmai, tipti orys tilin qaita ekinshi memlekettik til qataryna aparyp qosyp qoidy. Osy ertisbaevtar ǵoi osylai elge iritki salatyn - Memlekettik til týraly zańdy talap etip júrgen Til qorǵandary emes!
“Atazańymyzda bir ǵana Memlekettik til bar - bul Qazaq tili!- dedi Qasym-Jomart Toqaev
Prezident qazaq tilin damytý memlekettik saiasattyń basym baǵytynyń biri bolyp qala beretinine basa nazar aýdardy.
"Qazaq tili, shyn máninde, bilim men ǵylymnyń, mádeniet pen is júrgizýdiń tiline ainalýda. Jalpy memlekettik tildi qoldaný aiasy keńeiip keledi. Bul zańdy qubylys, ómirdiń basty úrdisi.”-dedi.
Prezident bolashaǵyn Qazaqstanmen bailanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úirenýge den qoiýǵa tiis ekenin aitty. Sebebi bul otanshyldyqtyń basty belgisi deýge bolady.
Iaǵni, QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev 30 jyldan asa daý bolyp kele jatqan, Aqordadaǵy laýazymdy sheneýnikterden,
Úkimet basshylarynan bastap, úishiktegi satýshylarǵa deiin, keibir “saiasattanýshy”, “tiltanýshylarǵa” deiin “Bizde memlekettik til -ekeý»-dep, ózderi de shatasyp, eldi de adastyryp júrgender jaiyp jibergen jańsaq pikirge núkte qoidy!
Sondyqtan, sol Memleket basshysy aitqan bir ǵana Memlekettik til týraly zańdy talap etken (olar orys tiline qarsy bolyp otyrǵan joq, diskriminatsiiaǵa ushyraǵan Qazaq tiliniń qatarǵa ilinýi úshin qairat etýde) eldiń naǵyz patriottary, Til kúreskerlerin qýdalaǵansha, qorǵan bolýymyz kerek!
Óitkeni olar Táýelsizdik qorǵandary!
Kelesi jyly Memlekettik til týraly zań qabyldaýdy “Aq jol” partiiasy óz depýtattyq bastamashylyǵymen qolǵa almaq.
Eldiń eń basty máselesi - Memlekettik til týraly derbes zań qabyldanbai bul daý eshqashan bitpeidi, qaita órshi túse beredi.
Biz muny Murat Móńkeuly sekildi zar zaman aqyndary bilip zarlaǵandai, qaýip etkennen aitamyz.
Qazybek ISA,
Májilis depýtaty
