Qazir mine, ózimiz de qyryqtyń qyrqasyna shyqtyq. Ainalama qarap otyryp, zamandas qurdastarymnyń aqyryndap alji bastaǵanyn baiqadym. Onyń belgileri: Olar bir aitqan áńgimesin qaitalap aita berip, ainalasyn túgel mezi qylady. Qarapaiym qubylystyń shyǵý sebebin tabýǵa talpynbaidy. Qoǵamdaǵy problemalardy jan-jaqty taldaýǵa shaban. Elishine jabaiy jolmen taralyp ketken jalǵan aqparattyń túbin teksermei, oilanbastan qabyldai salǵysy kep turady. Tyń oilar aitsań,birden qoryta almai betińe úrke qarap únsiz otyryp qalady.
Aljýdyń túpki sebebin izdegen zertteýler álemde jeterlik. Barlyq zertteý ashqan jańalyqtaryn jyl saiyn jariialap jatyr. Sol kezde ózime unaǵan suhbatty elmen bóliskim keledi. 7-8 jyl buryn AiF gazetinen bir akademiktiń suhbatyn oqyǵanym esimde. Umytpasam ol Máskeýdegi Mi institýtynyń direktory bolatyn. Jýrnalist odan aljýdyń sebebine bailanysty suhbat alǵan. Akademiktiń jaýaby óte qarapaiym ári senimdi shyqqannan bolar, onyń aitqandary jadymda jaqsy saqtalyp qalypty. Jýrnalist odan: «Biz ádette, kitap oqymaityn adam aljýǵa beiim turady deimiz. Alaida kitapty kóp oqityn ziialy jurttyń da 60-tyń ar jaq ber jaǵynda aljyp qalyp,otbasynda úlken problema týǵyzǵanyn kórip júrmiz. Osyny qalai túsindirer edińiz»,- dep suraidy.
"Baýyrym, men eńbek etem. Kún saiyn tynbastan jer jyrtam. Qara jerge tula boiym ysylǵan saiyn, tánim tottan tazaryp, bet álpetim ajarlana túsedi. Seni shiritip jatqan tot emes jalqaý bolmysyń. Osylai qimylsyz turǵan saiyn tottanyp, tezdetip toza beresiń. Osylai tura berseń aqyry ózińnen óziń shirip joǵalasyń".
Akademik óte qarapaiym túsindirip, bylai dep bir mysaldy aitady. «Sizder osy mektepte júrgende saraidaǵy eki túrli soqa týraly ertegini oqydyńdyzdar ma? Bireýin qap-qara tot basqan. Ekinshi soqa kúmistei jarqyrap, ainalasyna sáýle shashyp turady. Usqynsyz qara soqa súikimdi serigine qyzyǵa qarap:
- Ái, dostym sen nege ainadai jarqyrap turasyń? Men nege qaradai shirip baram? Myna tosynnan jabysqan báleden qalai qutylam?-dep suraidy. Serigi:
[caption id="attachment_9467" align="alignright" width="272"]
- Baýyrym, men eńbek etem. Kún saiyn tynbastan jer jyrtam. Qara jerge tula boiym ysylǵan saiyn, tánim tottan tazaryp, bet álpetim ajarlana túsedi. Seni shiritip jatqan tot emes jalqaý bolmysyń. Osylai qimylsyz turǵan saiyn tottanyp, tezdetip toza beresiń. Osylai tura berseń aqyry ózińnen óziń shirip joǵalasyń. Basyń istese, erterek qamdan. Aianbai eńbekke aralas. Áli-aq sáýle shashyp shyǵa kelesiń deidi. Osy ertegi sypatty bir ǵana mysaldyń negizinde adam miynyń aljý sebebin uqtyryp tur. Qudai adamnyń miyn oqý úshin jáne oilaný úshin erekshe qudiretti etip jaratqan. Midyń qoinaýyna kúlli álemniń aqparatyn ákep quisań da dym bolmaidy. Sebebi, aqparat saqtaityn neiron kletkalary qisapsyz kóp. Onyń bárin toltyrý múmkin emes. Árbir kletka bir-birimen sinaps jipteri arqylyjalǵanyp jatady. Bir ǵana neironnyń jan-jaǵynan shamammen 1200-1800 sinaps jipteri shashyrai shyǵyp, bir birimen matasa bailanysyp jatyr. Iaǵni, neirondaǵy aqparattar sinapstar arqyly bir birine berilip, jan-jaqqa jyldam taralady. Barlyq aqparat neirondarda saqtalady. Ilim-bilim kerek kezde sol jerden jalǵaýshy jipter arqyly basqa tarapqa aǵyla jóneledi. Bir nárse eskerte keteiin, kompiýterdi adam miyna qarap jasaǵanyn ózińiz de jaqsy bilesiz. Úidegi kompiýterińizdi birneshe apta qospai qoisańyz onyń jyldamdyǵy baiaýlaidy. Aldynda ǵana tez ashylatyn dokýmentter birden ashylmai, biraz ýaqytqaturyp,shabandap qalady. Nege? Sebebi, aqparat ótetin kanaldar uzaq úzilistiń kesirinen semip qalady. Kúni boiy qosylyp turatyn baǵdarlamalar basqalarmen salystyrǵanda jyldam qimyldaidy. Adam miy da solai. Eger adam kitap oqyp, aqparat igergen soń bireýmen oi-pikir almasyp otyrmasa aqparatty tasýshy sinapstar seme bastaidy. Midaǵy aqparat shań basyp jatyp qalady. Oqymysty adamdar sondyqtan da oi pikir almasýǵa qumar bolady. Olar pikir almasqan saiyn midaǵy aqparattar dúr silkinip,eleýsiz qalǵan tustary jańa qyrynan ashyla beredi. Al, bul azart týǵyzyp, adamdy saýatty suhbatqa yntyq qylady».
Eger adam kitap oqyp, aqparat igergen soń bireýmen oi-pikir almasyp otyrmasa aqparatty tasýshy sinapstar seme bastaidy. Midaǵy aqparat shań basyp jatyp qalady. Oqymysty adamdar sondyqtan da oi pikir almasýǵa qumar bolady. Olar pikir almasqan saiyn midaǵy aqparattar dúr silkinip,eleýsiz qalǵan tustary jańa qyrynan ashyla beredi.
Osy áńgimeden keiin jýrnalist:«Al, kitap oqysa da aljyp, midyń ashýy neden bolady?», -dep saýal qoiady. sonda ǵylym kisi:« Ádette, adamnyń jastai igergen bilimi midyń oń jaq jarty bóligine jinalady. Oń qolmen jazý jazyp, oń aiaqpen dop teýip, oń kózben jaqsy kórgenimiz siiaqty bilimdi istetken kezde de oń jaq midy jumysqa jege salamyz. Osynyń sebebinen sol jaq jarty shardaǵy shylqyǵan neiron kletkalary jumyssyz qalady. Ádette, biz bala kezdenkitap oqyp úirenemiz. Ýniversitette de jaqsy maman ataný úshin barymyzdy salamyz. Qyzmette tez ósý úshin tynbai izdenip baǵamyz. Biraq, 40-qa taqaǵanda oqýdy azaitamyz. Sebebi, kúndelikti kásipti jasai toqtaýsyz berip, óz salamyzdyń has sheberine ainalamyz. Artyq kitap oqymai-aq jumysty shyr ainaldyramyz. 20 jyl boiyna úzilissiz jasaǵan tanys jumysty adamnyń qoly men denesi miǵa salmaq salmai-aq, jasai beredi. Osy kezde sanada «endi kitap oqyp ne kerek? Onsyz da meniń aldyma eshkim túse almaidy» degen virýs paida bolady. Tap osy qaýipti oi - midy maýjyratyp jiberedi. Osy kezden bastap neirondardy jalǵap turǵan jipter qoly bostyqtan seme bastaidy. Osy kezde adamnyń igergen aqparaty mol bolsa da ózge jurtpen oi-pikir almasýǵa asa qulyqty bolmaidy. Midyń shirýi degen osy», - deidi. Jýrnalist:«Sonda bul qaýipti qaitaratyn amal-aila joq pa?», - dep taǵy bir saýaldyń shetin shyǵarady. Ǵalym sózin jalǵap:«Menińshe bar. Men mynany usynar edim. Adam jasy 40-tan asqan soń ózine unaǵan qandai da bir shet tilin oqyp úirensin. Sebebi adamnyń miy ana tilindegi barlyq sóz ben aqparatty oń jaǵyna jinaidy. Eseigende úirengen bóten tilmidyń sol jaq jarty sharynda saqtalady. Iaǵni, shet tilin oqý arqyly orta jastasý jańa midy iske qosa alasyz. Mysal úshin aitar bolsaq, siz oń qolyńyzdy tańyp tastap, sol qolyńyzben jazýdy meńgerip alǵan siiaqty qyzyq qubylys. Iaǵni, siz eki qoldy qatar qoldana alatyn artyqsha adamǵa ainalasyz. Munda da solai. Shet tilin oqyǵanda midaǵy semip qata bastaǵan barlyq sinapstar eriksiz qaita tiriledi. Adam shet tilinen sóilemderaýdarǵanda ana tilindegi aqparatty oń jaqtaǵy miynan alady. Osy kezde midyń eki jarty shary da bir birimen byj-tyj aqparat almasyp, iske eriksiz aralasady. Aita keteiin, orta jasta qolǵa alǵan shet tilin túbin túsirip meńgerý maqsat emes. Eń mańyzdysy - midy toqtaýsyz qairai berý. Mysaly, men ózim qartaisam da birneshe shet tilin oqyp, úirenip júrem. Men olardy kitap oqyp, ǵylym igerý úshin úirenbeimin. Miymdy tot baspas úshin ǵana solai jasaimyn. Jasym mine 80-nen asty. Ómir baqi oqý-toqýmen kelem. Ózimnen aljý baiqamaimyn. Kóp oqysa mi ashidy degenge óz basym senbeimin. Midyń erekshe muǵjiza jaratylys ekenin taǵy da esińizge salam. Aqparattyń kóptigi miǵa salmaq sala almaidy. Mi oilanbaǵannan ǵana tozady. Ózgemen udaiy pikir almasyp, oilaný qabiletin shyńdamaityn kez kelgen adamnyń miy aljýǵa beiim turady. Sondyqtan men ózimniń barlyq tamyr tanysymdy orta jasqan asqan soń aljymas úshin qandai da bir shet tilin úirenýge úgitteimin», - deidi.
P.S.Ótkende meni bir tanysym qonaqqa shaqyrdy. Úi iesi otyzdar shamasyndaǵy jigit. Ol óziniń kýrstas qurdastaryn qosa shaqyrypty. Bári de jap-jaqsy qyzmette isteitin ziialy azamattar. Dastarhan basynda men olardy baqylap otyrdym. Aljýdyń eń birinshi usaq belgilerin olardan da baiqadym. Orda buzatyn qaroymdy jigitterdiń miyn tot basa bastaǵan siiaqty. Olar kez kelgen qoǵamdyq máseleni tereńinen taldaýǵa qulyqsyz. Ósek túrinde taralǵan aqparattardy aqiqat retinde qabyldai salýdan tartynbaidy. Maǵan olardyń milary oilanýǵa murshasy bolmai, beine bir aýa jetpei entigip, alqynyp turǵan ókpe siiaqty bolyp kórindi. Otyrystyń aiaǵyna qarai men olardy shet tilin oqyp úirenýge úgittedim. «Oqymasańdar aljisyńdar» dep qorqyttym. Biraq sol batyl áreketim zaia ketpedi. On bes jigittiń úsheýi shet tilin oqýǵa kiristi. Qazir olar basqalarǵa aljýdyń aldyn alý týraly lektsiia oqityn boldy.
Sanjar KERIMBAI
