(Fotolar Asylhan Ábdiraiymovtyń arhivinen alyndy)
[caption id="attachment_11700" align="alignright" width="1656"]
Ákejan Qajygeldinniń daýynan soń qazaqtyń saiasi biligine airyqsha áser etken osy topty oppozitsiialyq basylymdar juldyzǵa ainaldyrdy. Álihan Báimenovtyń saiasi saraptamalary, Oraz Jandosovtyń ekonomikaǵa qatysty syni jáne taldamalyq pikirleri, Bolat Ábilovtyń biznes salasyndaǵy kemshilikter jaily tushymdy oilary qoǵamda qyzý talqyǵa ulasyp jatatyn. Eger sol shaqtaǵy sýretterine kóz jiberseńiz, júzderinen shynaiy dostyq shýaǵy esip turatyn. Alqaǵan toptyń ortasynda «úsh dostyń» oiy da, jarasymy da ózgeshe elesteitin...
Jeńis kimge buiyrdy?
Joǵarydaǵy sýretke qarap otyryp, dál osy oiynda kimniń jeńgenin qaradai bilgiń keledi. Qarsylastar ekeý: Oraz Jandosov pen Álihan Báimenov. Ekeýi de bir-birine qosh kóńilmen shahmat taqtasyna nazar salǵan. Bizge dál osy oiyndaǵy Oraz Jandosovtyń riiasyz kúlkisi men shynaiy tabiǵaty unaidy: kóńilinde eshqandai dik joq, oń qolyn aldyǵa sozyp, slondy (pildi) jyljytýǵa oqtalyp tur. Onyń oilaý mánerinen bul oiyndy taza tásilmen aiaqtaý ańǵarylatyndai.
Báimenov bolsa, ezýine kúlki úiirilip, Oraz Jandosovtyń kelesi júristeri týraly oilaǵanǵa uqsaidy. Peshkanyń basyn búrip ustap, Orazdyń qatqyl shabýylyna bóget jasaýdy – qorǵanys tásilin qalaǵany baiqalyp tur. Jáne peshkamen qarsy taraptyń negizgi figýrasyna ózindik ses kórsetýdi de oilaityn sekildi.
Osy barysta baqylaýshy bop turǵan Bolat Ábilovtyń da bul oiynnan tysqary emestigi ańdalady. Qimylyna qarap, qai jaqqa kómekke keletinin bilý qiyn. Bir qolyn qaltasynan shyǵarmaǵan kúii oiynǵa ynty-shyntysymen zer salyp, bul jekpe-jekten óziniń de qalys qalǵysy kelmeitinin ańǵartatyn sekildi. Ústeldegi pozitsiiaǵa jáne figýralar sanyna mán bergen jan Jandosovtyń bul oiynda bási ústem ekenin biledi. Biraq shahmattyń aty – shahmat. Oiyn tolyq aiaqtalmai, jeńisti bir jaqqa berýge eshkimniń quqy joq. Shahmatta myńdaǵan júristiń bar ekenin eskersek, kez kelgen tyǵyryqtan jol tabýǵa bolady. Eń bastysy, ózińiz qurǵan kombinatsiialardy sońyna deiin jetkizý ári qarsylasyńyzdyń bolashaq josparlaryn aldyn ala aiqyndaý...
Bul 2003 jyly ótken «Aq jol» partiiasynyń III sezi kezinde túsirilgen sýret ekenin eskersek, eki saiasi sańlaqtyń odan keiin de talai márte shahmat oinaǵany belgili.
Orazdy jurtshylyq bilikti ekonomist retinde tanidy. Ol otyzǵa jasy tolmastan bilik sapynda beldi qyzmetter atqardy. Sheteldik investitsiialar jónindegi agenttik tóraǵasy bolǵanda, jurt onyń bolashaǵyna tańdai qaǵyp, bas shaiqasqan. Budan keiin Ulttyq banktiń tóraǵasy, vitse-premer, birinshi vitse-premerlikke deiin kóterildi. 2001 jyly atyshýly «Qazaqstan demokratiialyq tańdaýyna» múshe bop kirip, Úkimet úiimen qosh aitysqan ol, 2003 jyly «Aq jol» partiiasynyń teń tóraǵasy bola júrip, Prezidenttiń kómekshisi qyzmetin qosa atqarǵany jáne bar. Bul qyzmetten bir jyldan soń qaita ketti. Sol ketkennen mol ketti. Bilik týraly ashy pikirleri, ekonomikalyq saraptamalary apta saiyn jariialanyp, Altynbek Sársenbaev bastaǵan serkeler tobynyń negizgi múshesi bola bildi ári Qazaqstanǵa demokratiialyq ustyndardy engizýge bar kúshin saldy. Keiin «Aq jol» qaqqa bólingende, ol Sársenbaev-Tuiaqbai tobynda qaldy.
Ol sol shaqta áleýmettik teńsizdikter týraly jii aitatyn. Shikizatqa meilinshe bai Qazaqstanda taqyr kedeilerdiń sanynyń ne úshin kóp ekendigine kúiinetin. Munaidan túsken paidany 17 million halyqqa teńdei bólip berý týraly da usynys jasaǵan. Keibir sarapshylar dál búgingi tańda Qazaq Úkimetine Oraz Jandosovtai bilgir mamannyń asa qajet ekenin aityp júr. Óitkeni, Orazdai ekonomister elimizde tym az...
Qazir Oraz eshqandai memlekettik qyzmet atqarmaidy. 2008 jyldan beri ózi qurǵan «Rakýrs» ekonomikalyq saraptaý ortalyǵynyń jetekshisi. Keibireýler Timýr Qulybaevtyń ekonomika jónindegi keńesshisi degendi de aityp júr. Shyn-ótirigi belgisiz.
Álihan Báimenov týraly jurt arasynda ekiudai pikir bar. Biri onyń ashyq oily, demokrat azamat ekenine imandai senip, ótkir syn-pikirlerin qyzý qoldasa, ekinshi top árbir isine kúmánmen qaraidy. Jastaiynan biliktiń ártúrli baspaldaǵynan ótken ol, bir kezderi Jezqazǵan oblysy ákiminiń orynbasary (1992), Qazaqstan Joǵarǵy keńesiniń depýtaty (1994-1995), Eńbek ministriniń orynbasary, birinshi orynbasary (1995-96), Prezident ákimshiligi jetekshisiniń orynbasary (1996-97), QR Premer-ministri keńsesiniń jetekshisi (1997-98), QR Prezidenti ákimshiliginiń jetekshisi (1998-99), Memlekettik qyzmet ister jónindegi agenttik tóraǵasy (199-2000), Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministri (2000-01) boldy. Eger qyzmettik ósý baspaldaǵyna qarasańyz, Báimenov barmaǵan sala az. Ol Prezident ákimshiliginen tartyp, Úkimet ishilik tynys-tirshilikti, oblystyq ákimdiktiń qyr-syryn jaqsy biledi. Jyl saiyn qyzmet aýystyryp, birden birge sekirgen Báimenovtyń birneshe jyl buryn bilikke qaita kelip, kezinde ózi birinshi basshy bolǵan Memlekettik qyzmet ister jónindegi agenttiktiń tóraǵasy bolǵanyn bilemiz. Erterekte uzaq ýaqyt «Qazaqstan demokratiialyq tańdaýy» qozǵalysynyń quryltaishysy ári jetekshileriniń biri boldy. «Aq jol» demokratiialyq partiiasyn qurǵandardyń ishinde beldi oiynshy bolǵan ol, 2005 jyldary Sársenbaev-Tuiaqbai tobymen kelispei, partiiany ekige bólip áketti. Oppozitsiianyń kúsheiip turǵan ýaqytynda Á. Báimenov saiasi reformalar týraly jii aitatyn. Ol únemi bilik aýyspai, eshnárse ózgermeitinine toqtalatyn.
«Aq joldyń» sońǵy taǵdyry nemen aiaqtalǵany belgili, qazir ol qaltaly toptyń qolynda – Azat Perýashev basqarady. Keibireýler Báimenov bilikke kelý úshin óz partiiasyn qyrýar aqshaǵa satqan dep te aitady...
Qazir Á. Báimenov QR Úkimetiniń Qaýlysymen memlekettik qyzmet jónindegi óńirlik habtyń Basqarýshy komitetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarady.
«Sen saiasatpen ainalyspaǵanyńmen, saiasat senimen ainalysady». Bolat Ábilovtyń ustanymy osyǵan saiatyndai kórinedi. Saiasatpen ainalysý kerek, biraq sońyna túsýdiń qajeti shamaly, tek óz múddeńdi qorǵaý úshin kúrese bilseń boldy...
Ol da joǵarydaǵy ekeýi sekildi birneshe salanyń basyn ustady. Aty jas biznesmen retinde shyqqan ol 90 jyldardyń basynda «Býtia-kapitalyn» quryp, halyqtan aqsha jinap, keiin baiyǵasyn bárine kómektesemin dep ýáde bergen. Halyq qarjysyn qaitarǵan-qaitarmaǵany beimálim, bertinge deiin Bolattan aqshasyn daýlap júrgenderdiń bolǵanyn bilemiz. Depýtat bolǵan jyldarynda ótkir saýaldar joldap, tipti Úkimetbasy Toqaevty sotqa bergeni de el esinde. Keiin «Qazaqstan demokratiialyq tańdaý» qozǵalysyna qosylyp, saiasi ambitsiiasyn synap kórmek boldy. «Aq jol», «Naǵyz aq jol» partiialarynda teń tóraǵalardyń sapynda júrdi. Jaqiianov túrmeden bosaǵanda osy Bolat myrza: «Bul elde ne sen qalasyń, ne men qalamyn» dep shart qoiǵan degen sybys bar. Bertinde «Azat» partiiasyn qurǵan. Ol partiia qazir bar ma, joq pa, belgisiz...
Keibireýler Bolatty qazir shetelde júr dep aitady. Eki jyldan keiin elge oralyp, saiasatpen tyń kúshpen ainalysam depti-mys.Aitqan ýaqyty da keldi. Múmkin, elge kelip, taǵy bir bastamanyń jetekshisi bolar...
Túiin:
Ómir shahmattyń taqtasy deidi. Árkim ózinshe korol. Biraq túbi bir mat bolady. Al tirshiliginde talai márte mat bolatyn jandar bar. Biri saiasatta, biri ekonomikada, biri qara bazarda, biri han bazarda. Biz joǵarydaǵy oiynda kimniń mat bolǵanyn bilmeimiz. Al saiasi ómirde osy úsh tulǵanyń qaisysy mat boldy? Bizdińshe, oiyn áli aiaqtalǵan joq. Úsh bólek ketken olardyń saiasi arenadaǵy biik belesterden áli de úmiti bolýy múmkin... Álde, oiyn áldeqashan aiaqtalyp ketti me?..
Toqtaráli TAŃJARYQ
Álihan Báimenov:
Biz táýelsiz el bolǵandyqtan, BAQ-da el múddesine sai balama pikirdi halyqqa jetkizýge jol ashýymyz qajet. Óitkeni utymdy pikirler eldegi jasóspirimderge de, oily azamattarǵa da, tipti biliktiń ózine de qajet. «Syn túzelmei, min túzelmes» degen qazaq. Endeshe balama pikir – el áleýetiniń kórsetkishi.
Sonymen qatar teledidar arqyly álemge Resei kózimen emes, óz kózimizben qaraý úshin jetekshi arnalar men basylymdardyń álemniń negizgi aimaqtarynda tilshileri bolýy shart.
(«Jas qazaq úni» gazeti)
Oraz Jandosov:
Meni eshkim bilikke shaqyrǵan joq. Ózimniń de oǵan qazir barǵym kelip otyrǵany shamaly. Óitkeni qazirgidei júieli ózgerister jasalmaǵan jaǵdaida bir mekemege baryp, dittegenińdi tolyq júzege asyrý qiyn. Jóni túzý memleketterde Úkimettiń kózqarasy qoǵamdaǵy jalǵyz pikir bolyp eseptelmeidi. Al bizde Keńes kezeńinen qalǵan dástúr ózgermegen. Úkimet basqa kózqarastarǵa mán bermeidi. Oǵan qosa, meniń jasap jatqanym elge, adamdarǵa qajet dep esepteimin. Óitkeni buqaranyń qoǵamdaǵy oqiǵalar boiynsha obektivti, bilikti pikir alatyndai basqa aqparat kózine múmkindigi joq. Máseleni saiasattandyrmai-aq, ony san qyrynan qaraýǵa jol ashatyn balama pikir qoǵamda bolýy tiis.
(abai.kz saity)
Bolat Ábilov:
Táýelsiz Qazaqstannyń tarihynda Premer-Ministrdi sotqa bergen depýtat bolǵan emes. Men sheteldik munai kompaniialarymen eki arada jasalǵan kelisim-sharttardy depýtattarǵa kórsetýden bas tartqany úshin sol kezdegi Premer-Ministr Qasymjomart Toqaevty sotqa bergen depýtatpyn. Biz kúni búginge deiin bar bailyǵymyzdyń qandai jolmen, qalai satylyp jatqanyn bilmeimiz! Sondai-aq el astanasy Aqmolaǵa kóshiriletin bolǵanda munyń sebebin túsindirýdi surap, Prezident N.Nazarbaevtyń atyna bir emes, eki reet úndeý hat joldadym. Sebebi, astana kóshetin bolǵan soń, Almatydaǵy barlyq úkimettik, memlekettik ǵimarattar, demalys oryndary men shipajailar belgisiz shaǵyn kompaniialarǵa kók tiynǵa qunsyz satylyp ketti... («Juldyzdar otbasy» )
