[caption id="attachment_11713" align="alignleft" width="174"]
Maira FAZYL
Ótken ádebiet tarih bolyp ketti. Jiyrmasynshy ǵasyrymyzdyń ádebietinde jaqsy bolsaq ta Keńesten, jaman bolsaq ta Keńesten. Al, qazir? Qazir degenimiz sanada jańǵyryp turatyn, áli qyr asyp úlgirmegen dál qazir men onyń sál-pál ǵana arǵysy. Sonymen, kimder olar?
Úsh negizgi top bar ádebiet degen uǵymdy qalyptastyratyn. Aqyndar, jazýshylar, synshylar. Meniń qabyldaýymda basqa toptar. Árkim yńǵaiyna qarai qalai maiystyrsa da óz erki. Qosylǵyshtar ózgerse de, qosyndy ózgermeidi báribir.
Máselen, birinshi top – qurdastaryn Keńestiń ózimen birge «keń qoinaýǵa» shyǵaryp salǵan, Keńsaiǵa qarap, moinyn sozyp qoiatyndar. Olar óte tákappar, kirpiiaz. Soǵan qaramastan, jandary óte názik. Olar «korol», ádette tek qana olar emes, adam balasy elýdi eńsere bastaǵannan soń «korol» bolyp ketetin siiaqty. Olardyń shyǵarmashylyǵy... Sol baiaǵy «tiri kóz». Tarihtyń tiri kózi degenim ǵoi. Saqtaý kerek, barynsha. Basqasy artyq.
Halqy olardy súiedi, al men olardyń «imidjin» súiemin. Sóitip olar ataqty, qurmetti, maqtaýdy, ózderin, turmys tepe-teńdigin belgili bir dárejede súiedi. Ýaqyt búkil pendelikti keshiredi, alýan túrli «jyndylyqty» tańdaýly týyndylardyń kóleńkelerine qaldyryp, áýliege ainaldyryp jibergen. Ónerdiń bir qudireti osy ma dersiń?!
Ekinshisi, iá, bul osal top emes. Men birden assosatsiia berý úshin «imidjdiler» dep aitatyn edim. Nemese «imidj» qalyptastyrýǵa tyrysyp júrgender. Olar bir jylda qalyptaspaidy, onyń da eńbegi bar. Maǵan osy top qyzyq. Qyzyqtyǵy - ekiudai sezimge qaldyratyny, oiymdy talastyryp qoiady. Bas tartýǵa bolmaidy - bir zaman, bir ýaqyt. Bas tartpasań taǵy bolmaidy, tańǵaldyryp, julynyp ketip bara jatqan eshteńesi joq. Qyzǵanyshymdy da jasyra almaimyn, jarqyrap turǵan «imidj» bar. Ol ne imidj deisiz be, qazaqshalap aitqanda, kádimgi ómir salty ǵoi. Shyǵarmashylyq ómir salty. Joq, shyǵarmashylyq óner salty dese de bolady. Bas tartýdyń da, dúrligýdiń de qajeti joq. Ondai «imidj» qalyptastyratyn óner ieleri búkil derlik ónerdiń tarihynda bolǵan. Ádette olar ishimdikke, mahabbatqa, basqa da qumarlyqtyń túr-túrine jaqyndyǵymen erekshelenip, minezdiń, ambitsiianyń, senimniń, dinniń, fanatizmniń eshkimge uqsamaityn joldarymen júredi. Ol da bir kósh siiaqty, «it úre beredi, kerýen kóshe beredi». Keibir myqtylary ish pystyrar ómirden, qoldan «taǵdyr» jasai bilip, marketingtiń keibir dástúrlerin biledi, «iilgish» bolady. Biraq, lapyldap janǵan ottyń da kúlge ainalar sáti bolady. Sony jaqsy biletinder ádette ottyń lap etip sónbesi úshin otyndy kóbirek jinap, shoǵyn qyzdyra biledi. Halqy olardy súiedi, al men olardyń «imidjin» súiemin. Sóitip olar ataqty, qurmetti, maqtaýdy, ózderin, turmys tepe-teńdigin belgili bir dárejede súiedi. Ýaqyt búkil pendelikti keshiredi, alýan túrli «jyndylyqty» tańdaýly týyndylardyń kóleńkelerine qaldyryp, áýliege ainaldyryp jibergen. Ónerdiń bir qudireti osy ma dersiń?!
Úshinshi top bar. Olardyń óz «káipi» ózinde. Olar syrtqy dúnie men ishki dúnieniń tepe-teńdigin taýyp alǵan da, sol úilesimdilikterin óle-ólgenshe aialap ótetin jandar. Olar ózderinshe danalyqtyń bir deńgeiine jetip alady da, ýaqyttyń, bilimniń, oidyń qasietin barlap, barlyq nársege parasattylyqpen, baiyppen qarap otyrady. Biraq olardyń salmaǵy keide baiqalyp, keide joq siiaqty bolýy múmkin. Surasa ǵana aitýy múmkin, qalamasa ol da joq.
Iá, men ádebiettiń baǵasyn tym túsirip jibergen siiaqtymyn. Ádette, kez kelgen nárse týraly aitqanda bastapqy qimylsyz turǵan kúiinen tómendemese joǵarylamaýy zańdylyq. Naǵyz shyǵarma da sondai, talqylanǵanda shyn mańyzy jasyryn qalady. Adam da sondai, qiialdaǵy kókten jerge túsedi. Alaida, qorqynyshty úmit bul emes...
Taǵy bir top bar. Ol aldynda aityp ketken ádebiet jasaýshy toptyń oiyn mazalap, ashyq aitpasa da kóńil túkpirinde jatatyn, nemese «mas» ortada, «mas» áńgimede ǵana aitylyp qalatyn top. Árine, olar ádebietpen dym qatysy joqtar. Búkil ádebiet jasaýshylardyń tragediiasy osylar. Óitkeni olar ne oqyrman emes, ne jazarman emes, biraq olar sol júrisimen-aq shyǵarmashylyq adamdarynyń úreiin alady. Kóp qorqytady degen sol da. Kez kelgen ónerge jany ashityn adam ómirinde bir ret bolsa da solardan qorqyp, basyn eki butynyń arasyna tyǵyp, túńilgenine kúmánim joq.
Meni taǵy mazalaityn suraq bar. Nege jazý kerek? Mindetti emes qoi. Ainalysamyn degen adamǵa odan da paidaly nárse kóp. Ýaqyt ádebietsiz de ótedi, qoǵam onsyz da damidy. Kenetten bir kúnde eshkim qalam ustamai, kitap qaramai qoisa da qazaq dalasynda esh ózgeris bolmaityn siiaqty kórinedi maǵan. Múmkin, qatelesem. «Qazaq ádebieti quryp bara jatyr» degen baibalamnan tittei de alǵa jyljityn bolsaq, sońǵy jiyrma jylda bir deńgeige jeter edik. Bilemiz, kóp nárseni joǵalttyq. Qasietterimizdi aitamyn, ishki bolsyn, syrtqy bolsyn. Mynandai bir zańdylyq bar taǵy, bardyń qadirin bilý úshin de joǵalta bilý kerek.
Bilse, ádebiettiń «asúiinde» júrgen atalar men aǵalar birnárseni biletin shyǵar, ádette únsizdiktiń astarynda úidei «bále» jatady ǵoi. Úndemei júrip te adam uryp óltirýge bolatyn tom-tom kitaptar qaldyryp ketti ǵoi. Ólgen adam da úndemeidi. Al, biz she?..
Mine, paradokstyń bári qaida jatyr. Óli men tiriniń arasynda. Esti ádebietshi eshqashan zamanyna kóńili tolmai ótken. Ol pessimizmniń áýselesi belgili. Biraq qazir jazýǵa ne kedergi? Bir-ekili júikege tietin adamdar bolmasa, qalshyldap turǵan tsenzýra joq. Oqýǵa da. Aqparat kóp.
Nege sonsha tuiyqtaldyq? Nege sonsha jasyp qaldyq?
Men bul suraqty aǵa býynǵa aitpaimyn, olar da bul suraqty basqa yrǵaqpen qoiady bizge. Keler býynǵa da aitpaimyn, olardan ádebiet túgili, onyń kóleńkesin de kórmeimin, olar tek entelegen buqalar siiaqty, qudai olardyń aldyna túsirýden saqtasyn. Iá, bar, jylt-jylt dúnie. Jumys jasalynyp jatyr, gazet ashylyp, sait kóbeiip, klýbtar qurylyp, kitaptar basylyp. Biraq óte az, nemese sapasyz, nemese aiaǵyna deiin emes jáne baiaý. Eger qarapaiym ǵana qarsy nárse aitar bolsaq, qasyqtap jinalǵan ádebiet bedelin shelektep shashýǵa ábden bolady.
Iá, men «kitaby araǵynan qymbat memlekette ómir súremin» (meniń sózim emes), iá, men ne kitabynda, ne internet paraqtaryndaǵy materialdarda qarapaiym ǵana dizainerlik kitabi úlgi saqtalmaityn damýshy memlekette ómir súremin.
Iá, men darynsyz bola tura, qur kókirekpen kún kóretin jastardyń memleketinde ómir súremin.
Iá, men bilimge úrke qaraityn, bir kitap oqysa «aýyryp» qalatyn, esi erinshek, oiy álsiz, rýhy erkindiksiz zamandastarmen birgemin.
Iá, men daryndy bola tura butynyń arasynan bas almaityn jastarmen birge ómir súremin. Jáne sony maqtan etemin! Jáne senemin! Maǵjansha. Bizdi óltirmeitin nárse senim. Ómir súrýge de basty motiv sol.
Quryǵanda, Djois aitpaqshy, «tym taýsylyp bara jatsań, eki jol bar. Biri basyńdy eki butyńnyń arasyna sal, sol jerden ne kóresiń, sony jaz. Ekinshisi, joǵalyp ket. Biraq, máńgilikke emes». Ekeýi de qai-qaisymyzǵa jat emes.
