[caption id="attachment_11713" align="alignleft" width="174"]
مايرا فازىل
ٶتكەن ەدەبيەت تاريح بولىپ كەتتٸ. جيىرماسىنشى عاسىرىمىزدىڭ ەدەبيەتٸندە جاقسى بولساق تا كەڭەستەن, جامان بولساق تا كەڭەستەن. ال, قازٸر? قازٸر دەگەنٸمٸز سانادا جاڭعىرىپ تۇراتىن, ەلٸ قىر اسىپ ٷلگٸرمەگەن دەل قازٸر مەن ونىڭ سەل-پەل عانا ارعىسى. سونىمەن, كٸمدەر ولار?
ٷش نەگٸزگٸ توپ بار ەدەبيەت دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىراتىن. اقىندار, جازۋشىلار, سىنشىلار. مەنٸڭ قابىلداۋىمدا باسقا توپتار. ەركٸم ىڭعايىنا قاراي قالاي مايىستىرسا دا ٶز ەركٸ. قوسىلعىشتار ٶزگەرسە دە, قوسىندى ٶزگەرمەيدٸ بەرٸبٸر.
مەسەلەن, بٸرٸنشٸ توپ – قۇرداستارىن كەڭەستٸڭ ٶزٸمەن بٸرگە «كەڭ قويناۋعا» شىعارىپ سالعان, كەڭسايعا قاراپ, موينىن سوزىپ قوياتىندار. ولار ٶتە تەكاپپار, كٸرپيياز. سوعان قاراماستان, جاندارى ٶتە نەزٸك. ولار «كورول», ەدەتتە تەك قانا ولار ەمەس, ادام بالاسى ەلۋدٸ ەڭسەرە باستاعاننان سوڭ «كورول» بولىپ كەتەتٸن سيياقتى. ولاردىڭ شىعارماشىلىعى... سول باياعى «تٸرٸ كٶز». تاريحتىڭ تٸرٸ كٶزٸ دەگەنٸم عوي. ساقتاۋ كەرەك, بارىنشا. باسقاسى ارتىق.
حالقى ولاردى سٷيەدٸ, ال مەن ولاردىڭ «يميدجٸن» سٷيەمٸن. سٶيتٸپ ولار اتاقتى, قۇرمەتتٸ, ماقتاۋدى, ٶزدەرٸن, تۇرمىس تەپە-تەڭدٸگٸن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە سٷيەدٸ. ۋاقىت بٷكٸل پەندەلٸكتٸ كەشٸرەدٸ, الۋان تٷرلٸ «جىندىلىقتى» تاڭداۋلى تۋىندىلاردىڭ كٶلەڭكەلەرٸنە قالدىرىپ, ەۋليەگە اينالدىرىپ جٸبەرگەن. ٶنەردٸڭ بٸر قۇدٸرەتٸ وسى ما دەرسٸڭ?!
ەكٸنشٸسٸ, يە, بۇل وسال توپ ەمەس. مەن بٸردەن اسسوساتسييا بەرۋ ٷشٸن «يميدجدٸلەر» دەپ ايتاتىن ەدٸم. نەمەسە «يميدج» قالىپتاستىرۋعا تىرىسىپ جٷرگەندەر. ولار بٸر جىلدا قالىپتاسپايدى, ونىڭ دا ەڭبەگٸ بار. ماعان وسى توپ قىزىق. قىزىقتىعى - ەكٸۇداي سەزٸمگە قالدىراتىنى, ويىمدى تالاستىرىپ قويادى. باس تارتۋعا بولمايدى - بٸر زامان, بٸر ۋاقىت. باس تارتپاساڭ تاعى بولمايدى, تاڭعالدىرىپ, جۇلىنىپ كەتٸپ بارا جاتقان ەشتەڭەسٸ جوق. قىزعانىشىمدى دا جاسىرا المايمىن, جارقىراپ تۇرعان «يميدج» بار. ول نە يميدج دەيسٸز بە, قازاقشالاپ ايتقاندا, كەدٸمگٸ ٶمٸر سالتى عوي. شىعارماشىلىق ٶمٸر سالتى. جوق, شىعارماشىلىق ٶنەر سالتى دەسە دە بولادى. باس تارتۋدىڭ دا, دٷرلٸگۋدٸڭ دە قاجەتٸ جوق. ونداي «يميدج» قالىپتاستىراتىن ٶنەر يەلەرٸ بٷكٸل دەرلٸك ٶنەردٸڭ تاريحىندا بولعان. ەدەتتە ولار ٸشٸمدٸككە, ماحابباتقا, باسقا دا قۇمارلىقتىڭ تٷر-تٷرٸنە جاقىندىعىمەن ەرەكشەلەنٸپ, مٸنەزدٸڭ, امبيتسييانىڭ, سەنٸمنٸڭ, دٸننٸڭ, فاناتيزمنٸڭ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن جولدارىمەن جٷرەدٸ. ول دا بٸر كٶش سيياقتى, «يت ٷرە بەرەدٸ, كەرۋەن كٶشە بەرەدٸ». كەيبٸر مىقتىلارى ٸش پىستىرار ٶمٸردەن, قولدان «تاعدىر» جاساي بٸلٸپ, ماركەتينگتٸڭ كەيبٸر دەستٷرلەرٸن بٸلەدٸ, «يٸلگٸش» بولادى. بٸراق, لاپىلداپ جانعان وتتىڭ دا كٷلگە اينالار سەتٸ بولادى. سونى جاقسى بٸلەتٸندەر ەدەتتە وتتىڭ لاپ ەتٸپ سٶنبەسٸ ٷشٸن وتىندى كٶبٸرەك جيناپ, شوعىن قىزدىرا بٸلەدٸ. حالقى ولاردى سٷيەدٸ, ال مەن ولاردىڭ «يميدجٸن» سٷيەمٸن. سٶيتٸپ ولار اتاقتى, قۇرمەتتٸ, ماقتاۋدى, ٶزدەرٸن, تۇرمىس تەپە-تەڭدٸگٸن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە سٷيەدٸ. ۋاقىت بٷكٸل پەندەلٸكتٸ كەشٸرەدٸ, الۋان تٷرلٸ «جىندىلىقتى» تاڭداۋلى تۋىندىلاردىڭ كٶلەڭكەلەرٸنە قالدىرىپ, ەۋليەگە اينالدىرىپ جٸبەرگەن. ٶنەردٸڭ بٸر قۇدٸرەتٸ وسى ما دەرسٸڭ?!
ٷشٸنشٸ توپ بار. ولاردىڭ ٶز «كەيپٸ» ٶزٸندە. ولار سىرتقى دٷنيە مەن ٸشكٸ دٷنيەنٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن تاۋىپ العان دا, سول ٷيلەسٸمدٸلٸكتەرٸن ٶلە-ٶلگەنشە ايالاپ ٶتەتٸن جاندار. ولار ٶزدەرٸنشە دانالىقتىڭ بٸر دەڭگەيٸنە جەتٸپ الادى دا, ۋاقىتتىڭ, بٸلٸمنٸڭ, ويدىڭ قاسيەتٸن بارلاپ, بارلىق نەرسەگە پاراساتتىلىقپەن, بايىپپەن قاراپ وتىرادى. بٸراق ولاردىڭ سالماعى كەيدە بايقالىپ, كەيدە جوق سيياقتى بولۋى مٷمكٸن. سۇراسا عانا ايتۋى مٷمكٸن, قالاماسا ول دا جوق.
يە, مەن ەدەبيەتتٸڭ باعاسىن تىم تٷسٸرٸپ جٸبەرگەن سيياقتىمىن. ەدەتتە, كەز كەلگەن نەرسە تۋرالى ايتقاندا باستاپقى قيمىلسىز تۇرعان كٷيٸنەن تٶمەندەمەسە جوعارىلاماۋى زاڭدىلىق. ناعىز شىعارما دا سونداي, تالقىلانعاندا شىن ماڭىزى جاسىرىن قالادى. ادام دا سونداي, قييالداعى كٶكتەن جەرگە تٷسەدٸ. الايدا, قورقىنىشتى ٷمٸت بۇل ەمەس...
تاعى بٸر توپ بار. ول الدىندا ايتىپ كەتكەن ەدەبيەت جاساۋشى توپتىڭ ويىن مازالاپ, اشىق ايتپاسا دا كٶڭٸل تٷكپٸرٸندە جاتاتىن, نەمەسە «ماس» ورتادا, «ماس» ەڭگٸمەدە عانا ايتىلىپ قالاتىن توپ. ەرينە, ولار ەدەبيەتپەن دىم قاتىسى جوقتار. بٷكٸل ەدەبيەت جاساۋشىلاردىڭ تراگەديياسى وسىلار. ٶيتكەنٸ ولار نە وقىرمان ەمەس, نە جازارمان ەمەس, بٸراق ولار سول جٷرٸسٸمەن-اق شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ٷرەيٸن الادى. كٶپ قورقىتادى دەگەن سول دا. كەز كەلگەن ٶنەرگە جانى اشيتىن ادام ٶمٸرٸندە بٸر رەت بولسا دا سولاردان قورقىپ, باسىن ەكٸ بۇتىنىڭ اراسىنا تىعىپ, تٷڭٸلگەنٸنە كٷمەنٸم جوق.
مەنٸ تاعى مازالايتىن سۇراق بار. نەگە جازۋ كەرەك? مٸندەتتٸ ەمەس قوي. اينالىسامىن دەگەن ادامعا ودان دا پايدالى نەرسە كٶپ. ۋاقىت ەدەبيەتسٸز دە ٶتەدٸ, قوعام ونسىز دا داميدى. كەنەتتەن بٸر كٷندە ەشكٸم قالام ۇستاماي, كٸتاپ قاراماي قويسا دا قازاق دالاسىندا ەش ٶزگەرٸس بولمايتىن سيياقتى كٶرٸنەدٸ ماعان. مٷمكٸن, قاتەلەسەم. «قازاق ەدەبيەتٸ قۇرىپ بارا جاتىر» دەگەن بايبالامنان تيتتەي دە العا جىلجيتىن بولساق, سوڭعى جيىرما جىلدا بٸر دەڭگەيگە جەتەر ەدٸك. بٸلەمٸز, كٶپ نەرسەنٸ جوعالتتىق. قاسيەتتەرٸمٸزدٸ ايتامىن, ٸشكٸ بولسىن, سىرتقى بولسىن. مىنانداي بٸر زاڭدىلىق بار تاعى, باردىڭ قادٸرٸن بٸلۋ ٷشٸن دە جوعالتا بٸلۋ كەرەك.
بٸلسە, ەدەبيەتتٸڭ «اسٷيٸندە» جٷرگەن اتالار مەن اعالار بٸرنەرسەنٸ بٸلەتٸن شىعار, ەدەتتە ٷنسٸزدٸكتٸڭ استارىندا ٷيدەي «بەلە» جاتادى عوي. ٷندەمەي جٷرٸپ تە ادام ۇرىپ ٶلتٸرۋگە بولاتىن توم-توم كٸتاپتار قالدىرىپ كەتتٸ عوي. ٶلگەن ادام دا ٷندەمەيدٸ. ال, بٸز شە?..
مٸنە, پارادوكستىڭ بەرٸ قايدا جاتىر. ٶلٸ مەن تٸرٸنٸڭ اراسىندا. ەستٸ ەدەبيەتشٸ ەشقاشان زامانىنا كٶڭٸلٸ تولماي ٶتكەن. ول پەسسيميزمنٸڭ ەۋسەلەسٸ بەلگٸلٸ. بٸراق قازٸر جازۋعا نە كەدەرگٸ? بٸر-ەكٸلٸ جٷيكەگە تيەتٸن ادامدار بولماسا, قالشىلداپ تۇرعان تسەنزۋرا جوق. وقۋعا دا. اقپارات كٶپ.
نەگە سونشا تۇيىقتالدىق? نەگە سونشا جاسىپ قالدىق?
مەن بۇل سۇراقتى اعا بۋىنعا ايتپايمىن, ولار دا بۇل سۇراقتى باسقا ىرعاقپەن قويادى بٸزگە. كەلەر بۋىنعا دا ايتپايمىن, ولاردان ەدەبيەت تٷگٸلٸ, ونىڭ كٶلەڭكەسٸن دە كٶرمەيمٸن, ولار تەك ەنتەلەگەن بۇقالار سيياقتى, قۇداي ولاردىڭ الدىنا تٷسٸرۋدەن ساقتاسىن. يە, بار, جىلت-جىلت دٷنيە. جۇمىس جاسالىنىپ جاتىر, گازەت اشىلىپ, سايت كٶبەيٸپ, كلۋبتار قۇرىلىپ, كٸتاپتار باسىلىپ. بٸراق ٶتە از, نەمەسە ساپاسىز, نەمەسە اياعىنا دەيٸن ەمەس جەنە باياۋ. ەگەر قاراپايىم عانا قارسى نەرسە ايتار بولساق, قاسىقتاپ جينالعان ەدەبيەت بەدەلٸن شەلەكتەپ شاشۋعا ەبدەن بولادى.
يە, مەن «كٸتابى اراعىنان قىمبات مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرەمٸن» (مەنٸڭ سٶزٸم ەمەس), يە, مەن نە كٸتابىندا, نە ينتەرنەت پاراقتارىنداعى ماتەريالداردا قاراپايىم عانا ديزاينەرلٸك كٸتابي ٷلگٸ ساقتالمايتىن دامۋشى مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرەمٸن.
يە, مەن دارىنسىز بولا تۇرا, قۇر كٶكٸرەكپەن كٷن كٶرەتٸن جاستاردىڭ مەملەكەتٸندە ٶمٸر سٷرەمٸن.
يە, مەن بٸلٸمگە ٷركە قارايتىن, بٸر كٸتاپ وقىسا «اۋىرىپ» قالاتىن, ەسٸ ەرٸنشەك, ويى ەلسٸز, رۋحى ەركٸندٸكسٸز زامانداستارمەن بٸرگەمٸن.
يە, مەن دارىندى بولا تۇرا بۇتىنىڭ اراسىنان باس المايتىن جاستارمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرەمٸن. جەنە سونى ماقتان ەتەمٸن! جەنە سەنەمٸن! ماعجانشا. بٸزدٸ ٶلتٸرمەيتٸن نەرسە سەنٸم. ٶمٸر سٷرۋگە دە باستى موتيۆ سول.
قۇرىعاندا, دجويس ايتپاقشى, «تىم تاۋسىلىپ بارا جاتساڭ, ەكٸ جول بار. بٸرٸ باسىڭدى ەكٸ بۇتىڭنىڭ اراسىنا سال, سول جەردەن نە كٶرەسٸڭ, سونى جاز. ەكٸنشٸسٸ, جوعالىپ كەت. بٸراق, مەڭگٸلٸككە ەمەس». ەكەۋٸ دە قاي-قايسىمىزعا جات ەمەس.
