(فوتولار اسىلحان ەبدٸرايىموۆتىڭ ارحيۆٸنەن الىندى)
[caption id="attachment_11700" align="alignright" width="1656"]
ەكەجان قاجىگەلديننٸڭ داۋىنان سوڭ قازاقتىڭ ساياسي بيلٸگٸنە ايرىقشا ەسەر ەتكەن وسى توپتى وپپوزيتسييالىق باسىلىمدار جۇلدىزعا اينالدىردى. ەليحان بەيمەنوۆتىڭ ساياسي ساراپتامالارى, وراز جاندوسوۆتىڭ ەكونوميكاعا قاتىستى سىني جەنە تالدامالىق پٸكٸرلەرٸ, بولات ەبٸلوۆتىڭ بيزنەس سالاسىنداعى كەمشٸلٸكتەر جايلى تۇششىمدى ويلارى قوعامدا قىزۋ تالقىعا ۇلاسىپ جاتاتىن. ەگەر سول شاقتاعى سۋرەتتەرٸنە كٶز جٸبەرسەڭٸز, جٷزدەرٸنەن شىنايى دوستىق شۋاعى ەسٸپ تۇراتىن. القاعان توپتىڭ ورتاسىندا «ٷش دوستىڭ» ويى دا, جاراسىمى دا ٶزگەشە ەلەستەيتٸن...
جەڭٸس كٸمگە بۇيىردى?
جوعارىداعى سۋرەتكە قاراپ وتىرىپ, دەل وسى ويىندا كٸمنٸڭ جەڭگەنٸن قاراداي بٸلگٸڭ كەلەدٸ. قارسىلاستار ەكەۋ: وراز جاندوسوۆ پەن ەليحان بەيمەنوۆ. ەكەۋٸ دە بٸر-بٸرٸنە قوش كٶڭٸلمەن شاحمات تاقتاسىنا نازار سالعان. بٸزگە دەل وسى ويىنداعى وراز جاندوسوۆتىڭ ريياسىز كٷلكٸسٸ مەن شىنايى تابيعاتى ۇنايدى: كٶڭٸلٸندە ەشقانداي دٸك جوق, وڭ قولىن الدىعا سوزىپ, سلوندى (پٸلدٸ) جىلجىتۋعا وقتالىپ تۇر. ونىڭ ويلاۋ مەنەرٸنەن بۇل ويىندى تازا تەسٸلمەن اياقتاۋ اڭعارىلاتىنداي.
بەيمەنوۆ بولسا, ەزۋٸنە كٷلكٸ ٷيٸرٸلٸپ, وراز جاندوسوۆتىڭ كەلەسٸ جٷرٸستەرٸ تۋرالى ويلاعانعا ۇقسايدى. پەشكانىڭ باسىن بٷرٸپ ۇستاپ, ورازدىڭ قاتقىل شابۋىلىنا بٶگەت جاساۋدى – قورعانىس تەسٸلٸن قالاعانى بايقالىپ تۇر. جەنە پەشكامەن قارسى تاراپتىڭ نەگٸزگٸ فيگۋراسىنا ٶزٸندٸك سەس كٶرسەتۋدٸ دە ويلايتىن سەكٸلدٸ.
وسى بارىستا باقىلاۋشى بوپ تۇرعان بولات ەبٸلوۆتىڭ دا بۇل ويىننان تىسقارى ەمەستٸگٸ اڭدالادى. قيمىلىنا قاراپ, قاي جاققا كٶمەككە كەلەتٸنٸن بٸلۋ قيىن. بٸر قولىن قالتاسىنان شىعارماعان كٷيٸ ويىنعا ىنتى-شىنتىسىمەن زەر سالىپ, بۇل جەكپە-جەكتەن ٶزٸنٸڭ دە قالىس قالعىسى كەلمەيتٸنٸن اڭعارتاتىن سەكٸلدٸ. ٷستەلدەگٸ پوزيتسيياعا جەنە فيگۋرالار سانىنا مەن بەرگەن جان جاندوسوۆتىڭ بۇل ويىندا بەسٸ ٷستەم ەكەنٸن بٸلەدٸ. بٸراق شاحماتتىڭ اتى – شاحمات. ويىن تولىق اياقتالماي, جەڭٸستٸ بٸر جاققا بەرۋگە ەشكٸمنٸڭ قۇقى جوق. شاحماتتا مىڭداعان جٷرٸستٸڭ بار ەكەنٸن ەسكەرسەك, كەز كەلگەن تىعىرىقتان جول تابۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, ٶزٸڭٸز قۇرعان كومبيناتسييالاردى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزۋ ەرٸ قارسىلاسىڭىزدىڭ بولاشاق جوسپارلارىن الدىن الا ايقىنداۋ...
بۇل 2003 جىلى ٶتكەن «اق جول» پارتيياسىنىڭ ٸٸٸ سەزٸ كەزٸندە تٷسٸرٸلگەن سۋرەت ەكەنٸن ەسكەرسەك, ەكٸ ساياسي ساڭلاقتىڭ ودان كەيٸن دە تالاي مەرتە شاحمات ويناعانى بەلگٸلٸ.
ورازدى جۇرتشىلىق بٸلٸكتٸ ەكونوميست رەتٸندە تانيدى. ول وتىزعا جاسى تولماستان بيلٸك ساپىندا بەلدٸ قىزمەتتەر اتقاردى. شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك تٶراعاسى بولعاندا, جۇرت ونىڭ بولاشاعىنا تاڭداي قاعىپ, باس شايقاسقان. بۇدان كەيٸن ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى, ۆيتسە-پرەمەر, بٸرٸنشٸ ۆيتسە-پرەمەرلٸككە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. 2001 جىلى اتىشۋلى «قازاقستان دەموكراتييالىق تاڭداۋىنا» مٷشە بوپ كٸرٸپ, ٷكٸمەت ٷيٸمەن قوش ايتىسقان ول, 2003 جىلى «اق جول» پارتيياسىنىڭ تەڭ تٶراعاسى بولا جٷرٸپ, پرەزيدەنتتٸڭ كٶمەكشٸسٸ قىزمەتٸن قوسا اتقارعانى جەنە بار. بۇل قىزمەتتەن بٸر جىلدان سوڭ قايتا كەتتٸ. سول كەتكەننەن مول كەتتٸ. بيلٸك تۋرالى اششى پٸكٸرلەرٸ, ەكونوميكالىق ساراپتامالارى اپتا سايىن جارييالانىپ, التىنبەك سەرسەنباەۆ باستاعان سەركەلەر توبىنىڭ نەگٸزگٸ مٷشەسٸ بولا بٸلدٸ ەرٸ قازاقستانعا دەموكراتييالىق ۇستىنداردى ەنگٸزۋگە بار كٷشٸن سالدى. كەيٸن «اق جول» قاققا بٶلٸنگەندە, ول سەرسەنباەۆ-تۇياقباي توبىندا قالدى.
ول سول شاقتا ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتەر تۋرالى جيٸ ايتاتىن. شيكٸزاتقا مەيلٸنشە باي قازاقستاندا تاقىر كەدەيلەردٸڭ سانىنىڭ نە ٷشٸن كٶپ ەكەندٸگٸنە كٷيٸنەتٸن. مۇنايدان تٷسكەن پايدانى 17 ميلليون حالىققا تەڭدەي بٶلٸپ بەرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس جاساعان. كەيبٸر ساراپشىلار دەل بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاق ٷكٸمەتٸنە وراز جاندوسوۆتاي بٸلگٸر ماماننىڭ اسا قاجەت ەكەنٸن ايتىپ جٷر. ٶيتكەنٸ, ورازداي ەكونوميستەر ەلٸمٸزدە تىم از...
قازٸر وراز ەشقانداي مەملەكەتتٸك قىزمەت اتقارمايدى. 2008 جىلدان بەرٸ ٶزٸ قۇرعان «راكۋرس» ەكونوميكالىق ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ. كەيبٸرەۋلەر تيمۋر قۇلىباەۆتىڭ ەكونوميكا جٶنٸندەگٸ كەڭەسشٸسٸ دەگەندٸ دە ايتىپ جٷر. شىن-ٶتٸرٸگٸ بەلگٸسٸز.
ەليحان بەيمەنوۆ تۋرالى جۇرت اراسىندا ەكٸۇداي پٸكٸر بار. بٸرٸ ونىڭ اشىق ويلى, دەموكرات ازامات ەكەنٸنە يمانداي سەنٸپ, ٶتكٸر سىن-پٸكٸرلەرٸن قىزۋ قولداسا, ەكٸنشٸ توپ ەربٸر ٸسٸنە كٷمەنمەن قارايدى. جاستايىنان بيلٸكتٸڭ ەرتٷرلٸ باسپالداعىنان ٶتكەن ول, بٸر كەزدەرٸ جەزقازعان وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى (1992), قازاقستان جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى (1994-1995), ەڭبەك مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, بٸرٸنشٸ ورىنباسارى (1995-96), پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ جەتەكشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى (1996-97), قر پرەمەر-مينيسترٸ كەڭسەسٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ (1997-98), قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ (1998-99), مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەر جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك تٶراعاسى (199-2000), ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترٸ (2000-01) بولدى. ەگەر قىزمەتتٸك ٶسۋ باسپالداعىنا قاراساڭىز, بەيمەنوۆ بارماعان سالا از. ول پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنەن تارتىپ, ٷكٸمەت ٸشٸلٸك تىنىس-تٸرشٸلٸكتٸ, وبلىستىق ەكٸمدٸكتٸڭ قىر-سىرىن جاقسى بٸلەدٸ. جىل سايىن قىزمەت اۋىستىرىپ, بٸردەن بٸرگە سەكٸرگەن بەيمەنوۆتىڭ بٸرنەشە جىل بۇرىن بيلٸككە قايتا كەلٸپ, كەزٸندە ٶزٸ بٸرٸنشٸ باسشى بولعان مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەر جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸكتٸڭ تٶراعاسى بولعانىن بٸلەمٸز. ەرتەرەكتە ۇزاق ۋاقىت «قازاقستان دەموكراتييالىق تاڭداۋى» قوزعالىسىنىڭ قۇرىلتايشىسى ەرٸ جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولدى. «اق جول» دەموكراتييالىق پارتيياسىن قۇرعانداردىڭ ٸشٸندە بەلدٸ ويىنشى بولعان ول, 2005 جىلدارى سەرسەنباەۆ-تۇياقباي توبىمەن كەلٸسپەي, پارتييانى ەكٸگە بٶلٸپ ەكەتتٸ. وپپوزيتسييانىڭ كٷشەيٸپ تۇرعان ۋاقىتىندا ە. بەيمەنوۆ ساياسي رەفورمالار تۋرالى جيٸ ايتاتىن. ول ٷنەمٸ بيلٸك اۋىسپاي, ەشنەرسە ٶزگەرمەيتٸنٸنە توقتالاتىن.
«اق جولدىڭ» سوڭعى تاعدىرى نەمەن اياقتالعانى بەلگٸلٸ, قازٸر ول قالتالى توپتىڭ قولىندا – ازات پەرۋاشەۆ باسقارادى. كەيبٸرەۋلەر بەيمەنوۆ بيلٸككە كەلۋ ٷشٸن ٶز پارتيياسىن قىرۋار اقشاعا ساتقان دەپ تە ايتادى...
قازٸر ە. بەيمەنوۆ قر ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن مەملەكەتتٸك قىزمەت جٶنٸندەگٸ ٶڭٸرلٸك حابتىڭ باسقارۋشى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارادى.
«سەن ساياساتپەن اينالىسپاعانىڭمەن, ساياسات سەنٸمەن اينالىسادى». بولات ەبٸلوۆتىڭ ۇستانىمى وسىعان ساياتىنداي كٶرٸنەدٸ. ساياساتپەن اينالىسۋ كەرەك, بٸراق سوڭىنا تٷسۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى, تەك ٶز مٷددەڭدٸ قورعاۋ ٷشٸن كٷرەسە بٸلسەڭ بولدى...
ول دا جوعارىداعى ەكەۋٸ سەكٸلدٸ بٸرنەشە سالانىڭ باسىن ۇستادى. اتى جاس بيزنەسمەن رەتٸندە شىققان ول 90 جىلداردىڭ باسىندا «بۋتيا-كاپيتالىن» قۇرىپ, حالىقتان اقشا جيناپ, كەيٸن بايىعاسىن بەرٸنە كٶمەكتەسەمٸن دەپ ۋەدە بەرگەن. حالىق قارجىسىن قايتارعان-قايتارماعانى بەيمەلٸم, بەرتٸنگە دەيٸن بولاتتان اقشاسىن داۋلاپ جٷرگەندەردٸڭ بولعانىن بٸلەمٸز. دەپۋتات بولعان جىلدارىندا ٶتكٸر ساۋالدار جولداپ, تٸپتٸ ٷكٸمەتباسى توقاەۆتى سوتقا بەرگەنٸ دە ەل ەسٸندە. كەيٸن «قازاقستان دەموكراتييالىق تاڭداۋ» قوزعالىسىنا قوسىلىپ, ساياسي امبيتسيياسىن سىناپ كٶرمەك بولدى. «اق جول», «ناعىز اق جول» پارتييالارىندا تەڭ تٶراعالاردىڭ ساپىندا جٷردٸ. جاقييانوۆ تٷرمەدەن بوساعاندا وسى بولات مىرزا: «بۇل ەلدە نە سەن قالاسىڭ, نە مەن قالامىن» دەپ شارت قويعان دەگەن سىبىس بار. بەرتٸندە «ازات» پارتيياسىن قۇرعان. ول پارتييا قازٸر بار ما, جوق پا, بەلگٸسٸز...
كەيبٸرەۋلەر بولاتتى قازٸر شەتەلدە جٷر دەپ ايتادى. ەكٸ جىلدان كەيٸن ەلگە ورالىپ, ساياساتپەن تىڭ كٷشپەن اينالىسام دەپتٸ-مىس.ايتقان ۋاقىتى دا كەلدٸ. مٷمكٸن, ەلگە كەلٸپ, تاعى بٸر باستامانىڭ جەتەكشٸسٸ بولار...
تٷيٸن:
ٶمٸر شاحماتتىڭ تاقتاسى دەيدٸ. ەركٸم ٶزٸنشە كورول. بٸراق تٷبٸ بٸر مات بولادى. ال تٸرشٸلٸگٸندە تالاي مەرتە مات بولاتىن جاندار بار. بٸرٸ ساياساتتا, بٸرٸ ەكونوميكادا, بٸرٸ قارا بازاردا, بٸرٸ حان بازاردا. بٸز جوعارىداعى ويىندا كٸمنٸڭ مات بولعانىن بٸلمەيمٸز. ال ساياسي ٶمٸردە وسى ٷش تۇلعانىڭ قايسىسى مات بولدى? بٸزدٸڭشە, ويىن ەلٸ اياقتالعان جوق. ٷش بٶلەك كەتكەن ولاردىڭ ساياسي ارەناداعى بيٸك بەلەستەردەن ەلٸ دە ٷمٸتٸ بولۋى مٷمكٸن... ەلدە, ويىن ەلدەقاشان اياقتالىپ كەتتٸ مە?..
توقتارەلٸ تاڭجارىق
ەليحان بەيمەنوۆ:
بٸز تەۋەلسٸز ەل بولعاندىقتان, باق-دا ەل مٷددەسٸنە ساي بالاما پٸكٸردٸ حالىققا جەتكٸزۋگە جول اشۋىمىز قاجەت. ٶيتكەنٸ ۇتىمدى پٸكٸرلەر ەلدەگٸ جاسٶسپٸرٸمدەرگە دە, ويلى ازاماتتارعا دا, تٸپتٸ بيلٸكتٸڭ ٶزٸنە دە قاجەت. «سىن تٷزەلمەي, مٸن تٷزەلمەس» دەگەن قازاق. ەندەشە بالاما پٸكٸر – ەل ەلەۋەتٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ.
سونىمەن قاتار تەلەديدار ارقىلى ەلەمگە رەسەي كٶزٸمەن ەمەس, ٶز كٶزٸمٸزبەن قاراۋ ٷشٸن جەتەكشٸ ارنالار مەن باسىلىمداردىڭ ەلەمنٸڭ نەگٸزگٸ ايماقتارىندا تٸلشٸلەرٸ بولۋى شارت.
(«جاس قازاق ٷنٸ» گازەتٸ)
وراز جاندوسوۆ:
مەنٸ ەشكٸم بيلٸككە شاقىرعان جوق. ٶزٸمنٸڭ دە وعان قازٸر بارعىم كەلٸپ وتىرعانى شامالى. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸدەي جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر جاسالماعان جاعدايدا بٸر مەكەمەگە بارىپ, دٸتتەگەنٸڭدٸ تولىق جٷزەگە اسىرۋ قيىن. جٶنٸ تٷزۋ مەملەكەتتەردە ٷكٸمەتتٸڭ كٶزقاراسى قوعامداعى جالعىز پٸكٸر بولىپ ەسەپتەلمەيدٸ. ال بٸزدە كەڭەس كەزەڭٸنەن قالعان دەستٷر ٶزگەرمەگەن. ٷكٸمەت باسقا كٶزقاراستارعا مەن بەرمەيدٸ. وعان قوسا, مەنٸڭ جاساپ جاتقانىم ەلگە, ادامدارعا قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ بۇقارانىڭ قوعامداعى وقيعالار بويىنشا وبەكتيۆتٸ, بٸلٸكتٸ پٸكٸر الاتىنداي باسقا اقپارات كٶزٸنە مٷمكٸندٸگٸ جوق. مەسەلەنٸ ساياساتتاندىرماي-اق, ونى سان قىرىنان قاراۋعا جول اشاتىن بالاما پٸكٸر قوعامدا بولۋى تيٸس.
(abai.kz سايتى)
بولات ەبٸلوۆ:
تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحىندا پرەمەر-مينيستردٸ سوتقا بەرگەن دەپۋتات بولعان ەمەس. مەن شەتەلدٸك مۇناي كومپانييالارىمەن ەكٸ ارادا جاسالعان كەلٸسٸم-شارتتاردى دەپۋتاتتارعا كٶرسەتۋدەن باس تارتقانى ٷشٸن سول كەزدەگٸ پرەمەر-مينيستر قاسىمجومارت توقاەۆتى سوتقا بەرگەن دەپۋتاتپىن. بٸز كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بار بايلىعىمىزدىڭ قانداي جولمەن, قالاي ساتىلىپ جاتقانىن بٸلمەيمٸز! سونداي-اق ەل استاناسى اقمولاعا كٶشٸرٸلەتٸن بولعاندا مۇنىڭ سەبەبٸن تٷسٸندٸرۋدٸ سۇراپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اتىنا بٸر ەمەس, ەكٸ رەەت ٷندەۋ حات جولدادىم. سەبەبٸ, استانا كٶشەتٸن بولعان سوڭ, الماتىداعى بارلىق ٷكٸمەتتٸك, مەملەكەتتٸك عيماراتتار, دەمالىس ورىندارى مەن شيپاجايلار بەلگٸسٸز شاعىن كومپانييالارعا كٶك تيىنعا قۇنسىز ساتىلىپ كەتتٸ... («جۇلدىزدار وتباسى» )
