ەي, قايدام...جەمە-جەمگە كەلگەندە كٶپشٸلٸگٸمٸز ٷشٸن جان قىمبات, سولاي ەمەس پە? پاۆلوداردا, جوق, دۇرىسى كەرەكۋدە تۇراتىن – رۋزا بەيسەنباي-تەگٸنٸڭ (سۋرەتتە) اتىن ەستٸسە, ورىستانعان ٶڭٸردٸڭ ەكٸمشٸلٸك, قۇقىق قورعاۋ, باسقا دا مەملەكەتتٸك ورىندارى اياعىنان تٸك تۇرادى. قازاق تٸلٸنٸڭ اتىن ەستٸگەنٸ بولماسا, ٶمٸرٸ قولدانىپ كٶرمەگەن بۇلارمەن مٸنە, بٸراز ۋاقىت بويى جالعىز ٶزٸ كٷرەسٸپ كەلە جاتقان بٸر ادام بولسا, ول وسى – رۋزا اپايىمىز.
بٸز بۇل كٸسٸنٸ ماقتاعالى تۇرعان جوقپىز. ەرينە, ماقتاۋعا لايىق. تٸل ٷشٸن كٷرەستە بۇل كٸسٸنٸڭ «باستان كەشكەندەرٸن» ەستٸگەندە, ەرٸكسٸز تاڭعالاسىڭ. مۇنداي جٷيكە مەن شىدام, تاباندىلىق پەن تٶزٸمدٸلٸك «تٸل ٷشٸن كٷرەسكەرلەردٸڭ» كٶپشٸلٸگٸندە جوق, سٸرە.
«جٷرگٸزۋشٸسٸ قازاقشا سٶيلەمەگەنٸ ٷشٸن رەلسكە تۇرىپ الىپ, ترامۆايدى توقتاتقان» رۋزا اپاي بٸزگە وسى جەنە ٶزگە دە جايتتاردى ٶز اۋزىمەن ايتىپ بەردٸ.
«ۆام چتو نە پونياتنو? گوۆوريتە نا رۋسسكوم!»
قىس ەدٸ. اياز. ترامۆايدا كەلە جاتىرمىن. ٸشٸ تولعان جارناما. بٸر بۇرىشىنا ۇزىننان-ۇزاق «س نوۆىم گودوم! س نوۆىم سچاستەم!» دەپ جازىپتى. ورىسشاسى بار. قازاقشاسى جوق. قايدا? نەگە جازباعان?
بٸردەن جٷرگٸزۋشٸگە باردىم. دەۋ ورىستىڭ ەيەلٸ ەكەن. ورىس بولسا نە بولىپتى. ورىس پا, قازاق پا مەن بارلىق جەردە قازاقشا سٶيلەيتٸن اداممىن. سۇراقتى دا قازاقشا قويدىم:
– «جاڭا جىلدارىڭىزبەن!» دەپ نەگە قازاقشا جازباعانسىزدار?
– گوۆوريتە نا رۋسسكوم يازىكە!
– مەن سٸزگە مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەپ تۇرمىن. قۇتتىقتاۋدى نەگە قازاقشا جازباعانسىزدار?
– ۆام چتو نە پونياتنو? گوۆوريتە نا رۋسسكوم! ااا, ەتو ۆى! ۆاس ۆەس گورود زناەت. دا, ۆى ۆسەح دوستالي سو سۆويم كازاحسكيم يازىكوم. ا نۋ-كا, پوشلا ۆون!!!
«پوشلا ۆوننان!» باستالدى بەرٸ. جٷرگٸزۋشٸ ەيەل مەنٸ بوقتاي جٶنەلدٸ. اتىن كەيٸن بٸلدٸم. تاتيانا ەكەن. بوقتاعانىمەن قويماي, تٶبەلەسۋگە ەزٸر تۇر. قۇتتىقتاۋدى نەگە قازاقشا جازباعانىن سۇراعانىم جەنە قازاقشا سٶيلەگەنٸم ٷشٸن.
الدىم دا ترامۆايدىڭ الدىنا تۇرىپ الدىم. كٷللٸ ەل قاراپ تۇر. سول جەردە ترامۆاي باسقارماسىنا زۆوندادىم. «بٸرٸنشٸدەن, مىنا جٷرگٸزۋشٸنٸ اۋىستىرىڭدار, ەكٸنشٸدەن, قۇتتىقتاۋدى قازاقشا جازىڭدار!» دەدٸم.
تاتيانا تٷتٸگٸپ كەتٸپتٸ. ترامۆايدى ٸسكە قوسىپ, العا جىلجي باستادى. تاپتاعىسى كەلەدٸ, بٸلەم. جىلجىتىپ, جىلجىتىپ ترامۆايدى مەنٸڭ دەل تۇمسىعىما تٸرەدٸ. تاپجىلعام جوق. تۇردىم. مەنٸ «قورقادى» دەپ ويلاسا كەرەك.
ترامۆاي توقتاپ تۇر. ٸشٸ تولى ادام. ونىڭ ارتىندا تاعى 4-5 ترامۆاي توقتاپ قالعان. امالى تاۋسىلعان تاتيانا مەنٸ ٸشتەگٸ جۇرتقا جامانداي باستادى. قازاقتار بار ەكەن. «دا چتو ەتو تاكوە! دو كاكيح پور موجنو تەرپەت! ۋ ناس جە ۆ سترانە زا كازاحسكيي يازىك ۋجە ماتامي كرويات» دەدٸ بٸر-ەكٸ ەيەل. يە, جابىلعاندار ەلدەقايدا كٶپ بولدى. تاتيانا تەكتەس شوۆينيستەر ەلگٸ بٸر-ەكٸ قازاق بولماسا, مەنٸڭ شاشىمدى جۇلۋعا ەزٸر ەدٸ.
ارعى جاقتان ترامۆاي باسقارماسى شىر-پىر بولىپ جاتىر. پوليتسييا كەلدٸ. ورىستار ارىز جازۋعا شەبەر عوي. مەنٸ الىپ كەتتٸ. «مۇنىڭىز حۋليگاندىق, سٸزدٸ سوتتايمىز» دەدٸ. كولەسنيكوۆ دەگەن ورىس بار ەكەن. مەنٸ تانيتىن سيياقتى. «ونا ۋجە دوستالا ۆسەح سۆويم كازاحسكيم يازىكوم» دەگەنٸن انىق ەستٸدٸم. پوليتسييا مەنٸڭ ترامۆايدىڭ الدىنا نە ٷشٸن تۇرىپ العانىمدى تەكسەرگٸسٸ دە كەلگەن جوق...
«ەسلي نە بۋدەتە گوۆوريت پو رۋسسكيي, مى ۆام نيچەم نە موجەم پوموچ...»
– اللو, پوليتسييا, مەنٸ يت قاۋىپ الدى. يتتٸڭ يەسٸ بار.
– گوۆوريتە پو رۋسسكيي, پوجالۋيستا!
– مەنٸ يت قاۋىپ الدى دەيمٸن. وسىنى تٷسٸنبەيسٸز دەر مە?
– ەسلي نە بۋدەتە گوۆوريت پو رۋسسكيي, مى ۆام نيچەم نە موجەم پوموچ...
مەن دە وڭاي ادام ەمەسپٸن. يت تالاپ, جەپ قويسا دا قازاقشا سٶيلەسەم. وسىلاي 15 مينۋت تۇردىق! «ەسلي ۆى نە بۋدەتە گوۆوريت پو رۋسسكيي مى ۆام نيچەم نە موجەم پوموچ...».
كەلەسٸ كٷنٸ پوليتسييانىڭ باستىعىنا زۆونداپ, بولعان جايدى ايتتىم. مينيستر قاسىموۆقا «يت قاپتى» دەگەن سٶزدٸ تٷسٸنبەگەن پاۆلودار پوليتسيياسىنىڭ اتىنا ارىز جازام دەدٸم. شىر-پىر بولدى. كەشٸرٸم سۇرادى. قاسىموۆقا حات جازعام جوق, نەگٸزٸ جازۋ كەرەك ەدٸ.
«ليبو پەرەحوديم نا نورمالنىي رۋسسكيي يازىك, ليبو يا بروسايۋ ترۋبكۋ»
«پاۆلودار ليفت» دەگەن مەكەمە بار بٸزدە. كەرەكۋدە ليفت اقىلى. اي سايىن تٶلەپ وتىرامىز. بٸر قازاق ەيەل جيناپ الىپ كەتەدٸ. ٶز تٸلٸن ۇمىتقانى سونداي, «اتىڭ كٸم?» دەگەن سۇراقتىڭ ماعىناسىن تٷسٸنبەيدٸ. «سەبەبٸ, دەتدومدا ٶستٸم, ول جاقتا ەشكٸم قازاقشا سٶيلەمەيتٸن» دەيدٸ ول. سوعان بٸراز قازاقشا ٷيرەتكەن بولدىم. بٸر كٷنٸ جوعالىپ كەتتٸ. بٸر اي, ەكٸ اي ٶتتٸ. جوق. اقشانى كٸمگە تٶلەيتٸنٸمٸز بەلگٸسٸز, ليتفتٸلەر باقىلاۋسىز قالدى. «پاۆلودار ليفتٸنٸڭ» انىقتاما تەلەفونىنا حابارلاستىم:
– پو رۋسسكيي گوۆوريتە!
ەكٸنشٸ رەت حابارلاستىم:
– پو رۋسسكيي گوۆوريتە!
باسشىلارىنا حابارلاستىم. انىعى, قابىلداۋ بٶلمەسٸنە:
– باسشىلارىڭىزدى قوسىڭىز!
– پو رۋسسكيي گوۆوريتە!
– مەن سٸزگە مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەپ تۇرمىن.
– جەنششينا ليبو پەرەحوديم نا نورمالنىي رۋسسكيي يازىك, ليبو يا بروسايۋ ترۋبكۋ.
تاستاي سالدى. نەگٸزٸ تٷسٸنٸپ تۇر.
«سەندەر مەنٸمەن قاشان قازاقشا سٶيلەمەيٸنشە جەنە كەشٸرٸم سۇرامايىنشا مەن ليفتٸنٸڭ اقىسىن تٶلەمەيمٸن» دەدٸم تۇتقانىڭ ار جاعىندا قىزعا قايتا حابارلاسىپ.
بەس اي ٶتتٸ. بەس ايدا مەنٸڭ قارىزىم 3553 تەڭگەنٸ قۇراپتى. «پاۆلودار ليفت» مەنٸ سوتقا بەردٸ. مەن قارسى ارىز جازدىم.
پاۆلودار ليفتٸنٸڭ سوراقىلىقتارى بۇل عانا ەمەس. ليفتٸنٸڭ اقىسىن تٶلەۋ تۋرالى تٷبٸرتەگٸندە قازاقشا بٸر اۋىز سٶز جوق.
97 جىلى «وۆا, وۆنا-دان» قۇتىلعانمىن. سول ۋاقىتتان بەرٸ رۋزا بەيسەنباي-تەگٸمٸن. كۋەلٸگٸمنٸڭ كٶشٸرمەسٸن «پاۆلودار ليفتٸگە» ٶز اياعىممەن اپارىپ بەرگەم. ولار مەنٸڭ فاميلييامدى قالاي مازاق قىلعاندارىن بٸلەسٸز بە?
بٸر جولى: بەيسەنبايمERI (!) دەپ كەلدٸ. ەندٸ بٸرٸ جولى – بەيسەنبايتىزى دەپ جازىپتى. سوڭعى رەت بەيسەنبايتىگى دەپ كٶرسەتٸلگەن تٷبٸرتەك كەلدٸ. تٷبٸرتەكتٸڭ بەرٸن جيناپ الىپ, سوتقا بەردٸم.
«ۆام چتو, ۋكراينۋ زدەس ۋسترويت, چتو لي?»
بٸر جولى كەرەكۋدە سەنبٸ سايىن ٶتەتٸن جەرمەڭكەگە باردىم. شۇعىل شارۋام شىعىپ قالدى دا, كەزەكتە ارتىمدا تۇرعان قازاق ەمەس ەيەلگە, «قازٸر كەلەمٸن» دەپ ەدٸم, ەلگٸ مەنٸ مازاق قىلىپ كٷلدٸ.
– سٸز نەگە مەنٸڭ قازاقشاما كٷلەسٸز?
– ۆام چتو, ۋكراينۋ زدەس ۋسترويت, چتو لي?
سٶزٸن قاراڭدار? نە كەرەك, كەزەكتەن شىعىپ پوليتسييامەن كەلدٸم. نەگٸزٸ پوليتسييانىڭ مەنٸمەن ەرٸپ كەلۋٸ سيرەك. ەدەتتە مەنەن قاشىپ جٷرەدٸ. ٶيتكەنٸ ٶزدەرٸنٸڭ دە قازاقشاسى وڭىپ تۇرعان جوق. پوليتسييا ەلگٸ سوعىس شاقىرۋشى ەيەلمەن سٶيلەسە باستادى.
– سٸز وسىلاي ايتىپسىز عوي?
ارتىمىزدا تۇرعان 3 ورىس ونى قورعاي باستادى.
«نەت ونا تاك نە گوۆوريلا! ەتو جەنششينا ۆسە ۆرەت!»
ەبٷيٸر بولعاندا قازاق كەلٸنشەگٸ, الدىمدا تۇرعان. «ۋكراينۋ ۋسترويت...» دەگەنٸن انىق ەستٸدٸم دەدٸ. سونىمەن سوعىسقا شاقىرۋشى قاشا جٶنەلدٸ, پوليتسەي سوڭىنان كەتتٸ. ٷيگە كەلە سالا پوليتسيياعا قوڭىراۋلاتتىم.
– پوليتسييا 8-يا سلۋشاەت!
– ا نەگە ورىسشا? باستىعىڭىزدى بەرٸڭٸزشٸ.
قوستى.
– يا ۆاس سلۋشايۋ, گوۆوريتە!
«دەلايتە چتو حوتيتە!»
بٸر كٷنٸ ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنا حابارلاسۋ كەرەك بولدى.
– زدراۆستۆۋيتە, ۆنۋترەننايا پوليتيكا سلۋشاەت!
– ٸشكٸ ساياسات ورىس يۋريسديكتسيياسىنا كٶشتٸ مە?
– نە پونيالا?
الما قازيەۆا دەگەن بٸرەۋگە بەردٸ.
– ونى كازاشكا پەرەەحاۆشايا س روسسيي. ەتو ەە پراۆا نا كاكوم يازىكە ۆام وتۆەچات!
بٸر جولى باس پروكۋروردىڭ اتى-جٶنٸن بٸلمەككە (وبلىستىق), قوڭىراۋ شالعانىمدا, حاتشىسى: «زدراۆستۆۋيتە, پروكۋراتۋرا وبلاستي سلۋشاەت!» دەدٸ. «اينالايىن, زاڭدىق نورمالاردى قاداعالايتىن سٸزدەر نەلٸكتەن كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ تٸلٸنەن ايىرىلمايتىن بولدىڭدار? قازاقشا جاۋاپ بەرٸڭٸز, نە پروكۋروردىڭ, باس پروكۋرورعا دەيٸن, بلوگتارىنا قويامىن دەگەنٸمدە ەلگٸ قىز: «دەلايتە چتو حوتيتە!» دەدٸ. جاۋابىنان تٷيگەنٸم, شىنىمەن دە كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ يۋريسديكتسيياسىنا كٶشٸپ كەتكەن بولۋىمىز كەرەك. وبلىستىق پروكۋراتۋرا, وبلىس ەكٸمشٸلٸگٸ, قالا ەكٸمشٸلٸگٸ, قالا پوليتسيياسى, وبلىستىق ٸشكٸ ساياسات...بەرٸ-بەرٸ دە.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
