تەراكتٸ دەگەننٸڭ ەلٸمٸزگە تەن ەمەس شەتەلدٸك سۇرقييا قۇبىلىس ٸسپەتتٸ قابىلداتىنى كٷنٸ كەشە عانا ەدٸ. جاتجۇرتتىق جامان قۇبىلىستىڭ جۇقپالى دەرتتەي قازاقستانعا دەندەپ ەنە باستاعانىنا يلانۋدان گٶرٸ قينالۋىمىزدىڭ كٶپ بولعانى سوندىقتان. جاعدايدىڭ ماسقارالىعى دا سوندا, تەررورشىلار سالعان لاڭعا بوي ٷيرەتە باستادىق. ال, ماڭىزدىسى, تەراكتتٸڭ بولعانى ونىڭ سالدارىمەن كٷرەسۋدەن گٶرٸ, سەبەبٸن اۋىزدىقتاۋدى ويلاپ, شارا قولدانۋعا سەبەپ. قالاي بولعاندا دا شاڭىراعىمىزدىڭ شىرقىن بۇزىپ, ەل ٸشٸنە دٷربەلەڭ تۋعىزعاندار كٸمدەر? - دەگەن ساۋالدى ٶزٸمٸزگە تٶتەسٸنەن قويايىقشى.
قازاقستانداعى لاڭكەستەر دەگەندە ايىرىپ الاتىن بٸر مەن-جاي بار. ەۋروپادا, امەريكادا تەراكتٸ جاسايتىنداردىڭ دەنٸ كٶبٸنە-كٶپ ماعريپتٸك افريكادان نەمەسە تاياۋ شىعىستىڭ تۋمالارى بولسا, قازاقستاندا ٶز ازاماتتارىمىز.
قازاق جەرٸندە كٸندٸگٸ كەسٸلٸپ, وسى جەردٸڭ سۋىن ٸشٸپ, وسى جەردە ٶسٸپ-ٶركەندەگەندەر. باستى ايىرماسى وسى.
ولار كٶكتەن سالبىراپ تٷسكەن جوق. قازاقستانداعى بالاباقشاعا بارعان شىعار, وسى جەردٸڭ مەكتەبٸنٸڭ بٸرٸنشٸ سىنىبىنا بارعان شىعار, وسى جەردٸڭ كوللەدجٸ, ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىعان بولار.
سوعان قاراماستان ولار نەگە قولىنا قارۋ الىپ, ەلدٸ قىرىپ سالادى? ٶزدەرٸ سيياقتى ادامداردى قالايشا ٶمٸرٸنەن وڭاي ايىرۋعا دەتٸ باردى? ول دا بٸرەۋدٸڭ باۋىرى, بەرەۋگە بالا, بٸر ٷيدٸڭ ٷمٸت كٷتٸپ وتىرعان پەرزەنتٸ عوي. ريتوريكالىق ساۋالعا سەبەپتٸ جاۋاپ كٶپ ەلبەتتە. سونىڭ بٸرٸن قاراستىرىپ كٶرەيٸك.
لاڭكەس اتانىپ, ەل ٸشٸن دٷرلٸكتٸرگەندەردٸڭ دەنٸ 80-شٸ جىلداردىڭ اياعى مەن 90-شى جىلداردىڭ باس كەزٸندە تۋعاندار. ولاردىڭ بالالىق شاعى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزدەرٸنە تۇسپا-تۇس كەلدٸ.
ەلدٸڭ تۇرمىسى تٶمەندەپ, بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن زامان. ۇرپاق تەربيەسٸ تٷگٸل كٷنكٶرٸستٸڭ تاۋقىمەتٸ باس قايعى بولعان كەزەڭ. كٷندٸز بازار جاعالاپ, تٷركييا, قىتاي ساۋداعا كەتكەن اتا-انانىڭ سالدارى بالانىڭ تەربيەسٸنە كەرٸ ەسەر ەتكەنٸن جوققا شىعارا المايمىز.
وسىلايشا وسى سٶزدٸڭ شىن مەنٸسٸندە بەتٸمەن كەتكەن پوستكەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ «new generation», جاڭا ۇرپاعى پايدا بولدى. سوتسيولوگييا تٸلٸندە ولاردى «موينىندا كٸلت اسىنعان ۇرپاق» دەيدٸ ەكەن. مۇنىڭ مەنٸسٸ, بالاسىنا قاراۋعا شاماسى جەتپەگەن ەكە-شەشە ٷيدٸڭ كٸلتٸن بالانىڭ موينىنا اسىپ قويىپ, ٶزٸمەن-ٶزٸ بولۋىنا شەكتەن تىس مٷمكٸندٸك بەرٸپ قويۋىن مەڭزەپ تۇر.
ۇرپاقتار تەوريياسىن امەريكالىق ەكونوميست, دەموگراف نەيل حوۋۆ پەن دراماتۋرگ, تاريحشى ۆيليام شتراۋس ٶزدەرٸنٸڭ «بۋىندار» (Generations) كٸتابىندا تەپتٸشتەپ جازىپ كەتكەن.
اتا-انا كٷنكٶرٸس قامىمەن, مەكتەپتەگٸ ۇستازى دا شەكٸرتٸنە شامشىراق بولۋ ورنىنا, بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸن ساۋدا ورنىنا اينالدىردى. تۇتاستاي العاندا ازىق-تٷلٸك دەفيتسيتٸ, قايتا قۇرۋ, رەكەت, ەسٸرتكٸ, جاسٶسپٸرٸمدەر قىلمىسى...
بۇل انىقتامالاردىڭ بارلىعى دا سول تۇستاعى جاستاردىڭ بەت-بەينەسٸن ايقىنداپ تۇر. بەتٸمەن كەتكەن بۋىن قالا, اۋىلدى ٶز بەتٸمەن ارالاپ, تاماقتى جىلىتۋدى عانا ەمەس, دايىنداۋدى دا ٷيرەنٸپ الدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ارتىقشىلىعى, ولار كەز-كەلگەن ٶزگەرٸستەرگە دايىن تۇرادى. ولار تەك ٶز كٷشٸنە, جەكە تەجٸريبەسٸنە سەنەدٸ. تيٸسٸنشە, ولار بٸرەۋدٸڭ كٶمەگٸنە سيرەك جٷگٸنەدٸ. ياعني, بۇل ۇرپاققا اسقان ينديۆيدۋاليزم تەن. بۇل ەلبەتتە, وسى «موينىندا كٸلت اسىنعان بۋىننىڭ» ٸزگٸ تۇستارى. ال, كەمشٸلٸگٸ نەدە?
باستى كەمشٸلٸگٸ, ەلبەتتە سول زاماندا قالىپتاسقان بۋىننىڭ بٸلٸم ساپاسىنىڭ تٶمەندٸگٸندە. ٶيتكەنٸ, مەكتەپ نە كوللەدج نە ۋنيۆەرسيتەت ۇستازىنا بٸلٸم بەرۋدٸ ويلايتىن جاعدايى بولمادى. تيٸپ-قاشىپ, اتٷستٸ العان بٸلٸمنەن نە قايىر, نە ٷمٸت?
وسىنداي بٸلٸمٸ تاياز, تەربيەنٸ دالادان كٶرگەن ۇرپاق دٸندٸ ۇستاندى. بٸردەن ايتا كەتەرٸ, بٸلٸمٸ تٶمەن, ٸشكٸ مەدەنيەتٸ قالىپتاسپاعان, ٶز ٸسٸنٸڭ كەسٸبي مامانى بولماعان ادامداردىڭ دٸندٸ بەرٸك ۇستانۋى قاۋٸپتٸ ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
قازٸرگٸ زاماندا جاھاندىق جەلٸ – ينتەرنەتٸڭ كٶمەگٸمەن عالامتورداعى بارلىق اقپارات قولجەتٸمدٸ. بٸراق, بار مەسەلە – ٶسكەلەڭ ۇرپاق ونى قالاي كەدەگە جاراتىپ وتىر. «دٸن ۇستانا الساڭ قاسيەتٸڭ, ۇستانا الماساڭ قاسٸرەتٸڭ» دەپ بەلگٸلٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تە جيٸ ايتىپ جٷر.
اقپاراتتىڭ مولدىعى ٶز الدىنا, ونى اعارتۋشىلىق ماقساتتا پايدالانۋدىڭ ماڭىزى ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. بٸلٸمٸ تاياز, نادانداۋ ۇرپاقتىڭ قولىنداعى اقپارات نەرەستەنٸڭ قولىنداعى پىشاق سيياقتى. قاي كەزدە جاراقاتتاپ الارىن بٸلمەيسٸڭ. 90-شى جىلداردىڭ جوعالعان ۇرپاعىنىڭ باستى كەمشٸلٸگٸ دە وسىندا دەپ بٸلەمٸن. ولار ساپالى بٸلٸمگە زەرۋ. تيٸسٸنشە, بٸلٸمگە جارىماعان بۋىننىڭ دٸنگە ەكسترەميستٸك تۇرعىدان كەلۋ قاۋپٸ باسىمىراق.
ەكٸنشٸ بٸر مەسەلە, اقپارات, بٸلٸمدٸ الۋ بار دا ونى دۇرىس تۇرعىدا تيٸمدٸ پايدالانۋ جاعى ٶتە كەمشٸن. ول ٷشٸن سىني ويلاۋ ( critical thinking) ماشىعى اسا قاجەت.
ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ تەجٸربيەسٸندە وسى سىني ويلاي بٸلۋ ماشىعىن يگەرۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى الدىڭعى قاتاردا. ٶيتكەنٸ, سىني ويلاۋ قاي اقپاراتتىڭ قايسىسى قاۋٸپتٸ, قايسىسى سانانى دامىتۋعا پايدالى ەكەنٸن بٸلۋ ٷشٸن كەرەك. اقپارات, بٸلٸمنٸڭ مولدىعى زامانىندا قايسى وڭ, قايسى تەرٸس ەكەنٸن اجىراتىپ الۋ ٷشٸن بٸلٸمدٸ ساراپتاپ, تيٸستٸ قورىتىندى جاساي بٸلۋ قىرلارى زاماناۋي ۇرپاققا اسا قاجەتتٸگٸن ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
ونىڭ ٷستٸنە ۇستازى دا شەكٸرتكە ساي جاڭا فورماتسييادا بولعانى ابزال. جاڭا فورماتسييادا دەگەندٸ قالاي تٷسٸنەمٸز? زاماناۋي ۇستاز بۇرىنعى كەڭەس وداعى تۇسىنداعى ۇستازدىڭ كەيپٸنەن ەلدەقايدا الشاق.
كەڭەس وداعى تۇسىنداعى ۇستازدىڭ بەدەلٸ قازٸرگٸدەن جوعارى ەدٸ. ول تٷسٸنٸكتٸ دە. ول زامانداعى ۇستاز شەكٸرتٸنەن بٸلٸمٸ وزىق تۇراتىن ەدٸ. سەبەبٸ, كەڭەس زامانىندا قازٸرگٸدەي اقپارات, بٸلٸم قولجەتٸمدٸ ەمەس. بٷگٸنگٸنٸڭ شەكٸرتٸ بٸلٸمدٸ, ٸلٸمدٸ ەلەكتروندى كٸتاپحانادان, عالامتوردان الادى. وسى جاعىنان ونىڭ مٷمكٸندٸگٸ زور.
كەڭەس ۋاقىتىندا بولسا, ۇستاز بٸلٸمدٸ كٸتاپحانادان, قوعامدىق مەكەمەلەردەن عانا الا الاتىن. سول تۇرعىدان العاندا زاماناۋي ۇستاز شەكٸرتٸمەن قاتاڭ بەسەكەلەستٸككە تٷسٸپ وتىر. مۇعالٸمنٸڭ بٸلەتٸنٸن شەكٸرتٸ دە بٸلەدٸ. مۇعالٸم تەك شەكٸرتكە ەمەس, شەكٸرتٸ دە مۇعالٸمٸنە كٶپ جاعدايدا ٷيرەتە الاتىن كەزگە كەلٸپ جەتتٸك. زامان تالابى سول.
ەندەشە وسىنداي بەسەكەلەستٸككە تٷسٸپ وتىرعان ۇستازعا جاڭا زامان بەدەرٸندە قايتپەك كەرەك? ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە زاماناۋي مۇعالٸم ٷيرەتۋشٸدەن گٶرٸ, شەكٸرتٸنە دوستىق رەۋٸشتەگٸ تەلٸمگەر, ياكي دۇرىس ارنانى باعىتتاۋشى دوس, تۋرا جولدان اداسپاۋعا ٷگٸتتەيتٸن تۇسباعدار رٶلٸن كٶبٸرەك اتقارادى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازٸرگٸنٸڭ ۇستازىنا ٶمٸرلٸك تەجٸريبە كٶپ سەپ بولسا كەرەك.
ال, ەڭ باستىسى بٷگٸنگٸنٸڭ مۇعالٸمٸ پەداگوگيكالىق تالانتىن شەكٸرتٸنٸڭ بويىنداعى ساراپتاۋشىلىق, سىني ويلاۋ قابٸلەتتەرٸن دامىتۋعا باعىتتاعانى لەزٸم. ٶيتكەنٸ, تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, سىني ويلاپ, ساراپتاي بٸلٸپ جەنە تيٸستٸ قورىتىندى شىعارا بٸلۋ ماشىعى – بٷكٸل ەلەمدەگٸ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ باستى قاسيەتٸ بولسا كەرەك.
وسى تۇرعىدان العاندا ٶز باسىم قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاڭالانعان مازمۇندى باعدارلاماسىن تولىق قۋاتتاپ, قولدايتىنىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. دەل وسى زاماناۋي باعدارلاما جاس بۋىندى تيٸمدٸ ساراپتاپ, قيسىندى ويلاپ, اق قارانى ايىرا بٸلەتٸن ماشىققا باۋليدى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. بٸزدٸڭ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ قوعامدا تەررورشىلار تەربيەلەنگەنٸ ٷلكەن ەبەستٸك, بولاشاققا بالتا شاباتىن كەمٸستٸك. ناداندىق, بٸلٸمسٸزدٸك اگرەسسييانى تۋدىرادى. سوندىقتان, ٶسكەلەڭ ۇرپاق تيٸستٸ دەرەجەدە بٸلٸم الىپ قانا قويماي, ونى قورىتا بٸلۋدٸ ٷيرەنۋٸ دە اسا ماڭىزدى.
قانات ەۋەسباي
