مەن جەتٸ جاسقا شىققان جىلى الپىسباي اقالاقشى قايتىس بولىپتى. انىق بەينەسٸ قازٸر ەسٸمدە جوق, الايدا, مەن بالا كەزٸمنەن الپىسباي اقالاقشىنى كٶزٸ كٶرگەن, دەمدەس-تۇزداس بولعان كٸسٸلەردٸڭ اڭگٸمەسٸن تىڭداپ ەسەيدٸم. الپىسباي بەرەلٸ بيدٸڭ ٶز كٸدٸگٸنەن بولسا, مەن بەرەلٸ بيدٸڭ تٶرتٸنشٸ ۇرپاعىمىن.
[caption id="attachment_15061" align="alignright" width="405"]
الپىسباي اقالاقشى ٶز قوعامىنىڭ وتانشىل قايراتكەرٸ, وقۋ-اعارتۋ ٸستەرٸن كٶركەيتٸپ, حالىقتى وتىرىقشىلىققا, اۋقاتتاندىرۋعا باستاعان ەل اعاسى. الپەكەڭ حاقىندا كەزٸندە ەيگٸلٸ اقىن تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ «الپىسباي اقالاقشىعا» دەگەن ٶلەڭٸ بولعان. مٸنە, وسى ٶلەڭگە بايلانىستى سوڭعى ۇرپاقتار ساناسىندا اتالعان تاريحي تۇلعا جٶنٸندە ۇقساماعان قايشىلىقتى تٷسٸنٸكتەر ساقتالىپ كەلەدٸ. سوندىقتان, مەن كٶنە كٶزدەردٸڭ كۋەسٸ رەتٸندە الپىسباي تۋرالى جاڭساق ۇعىمعا تٷسٸنٸك جاساپ, بٷكٸل قىتاي قازاقتارىنا تانىمال بەدەلدٸ قوعام قايراتكەرٸن ۇرپاقتاردىڭ قايتالاي تانۋىنا مٷمكٸندٸك جاراتىپ بەرسەم دەيمٸن. ٶيتكەنٸ «سٶز شىندىقتان بۇزىلمايدى» دەگەن عوي. ٶز باسىم الپىسباي اقالاقشى تۋرالى وسىنشاما كٶپ دەرەكتەرگە يە بولا تۇرا اعات ۇعىمعا تۇزەتۋ جاساماي, ەرشٸمدٸ ەڭبەكتەرٸن ەلگە تانىستىرماي جٷرە بەرسەم, اتا-بابالارىم الدىندا ازاماتتىعىما دا اۋىر سىن سەكٸلدٸ. ونىڭ ٷسٸتنە جاسىم بولسا جەتٸپستٸ جەلكەلەپ بارادى. مٸنە, وسى ويلاردىڭ جەتەگٸندە كٶپ تولعانا كەلٸپ قولىما قالام الىپ وتىرمىن.
ەيگٸلٸ اقىن تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ «الپىسباي اقالاقشىعا» دەگەن ٶلەڭٸ تۇڭعىش رەت تاڭجارىقتىڭ قازاقستاندا 1976 جىلى جارىق كٶرگەن «ارمان تاۋ» دەگەن جيناعىندا جارييالانعان. كەيٸن قىتايدا 2001 جىلى جارييالانعان تولىق جيناعىنا كٸرگٸزٸلدٸ. ٶلەڭ قىسقا بولعانىمەن ٶتە ٶتكٸر جازىلعان, ٶز وقىرمانىن بەي-جەي قالدىرمايدى. مەنٸڭشە, بۇل ٶلەڭنٸڭ قانداي جاعدايدا جازىلعانىن كٶپ ەل بٸلە بەرمەسە كەرەك.
1923 جىلى تاڭجارىق شاپشالداعى قالجات شەكاراسى ارقىلى نٷپتٸبەك بايدىڭ «جىرىق كٶك» اتالعان بەيگە كٶك اتىن ۇرلاپ مٸنٸپ, قازاقستانعا بٸلٸم ٸزدەپ ٶتەدٸ. ساسان اۋىلى بەيگە كٶكتٸڭ ورنىنا ون ات سۇرايدى. سونىمەن سول كەزدەگٸ دەربٸستٸڭ اقالاقشىسى الپىسباي اقىلداسا كەلە اتتىڭ بەسەۋٸن تاڭجارىقتىڭ رۋى سادى اۋىلىنا جٷكتەپ, قالعانىن باسقا دەربٸس ۇرپاقتارىنا تٶلەۋگە اۋىل يەسٸ رەتٸندە ماقۇلدىق بەرەدٸ.
[caption id="attachment_15063" align="alignleft" width="255"]
سٶيتٸپ ەل ٸشٸ الا تايداي بولىپ بٶلٸنٸپ جاتقاندا, 1925 جىلى قاراشادا تاڭجىرىق باياعى بەيگە كٶكپەن اۋىلعا قايتىپ ورالادى. ەل بولعان سوڭ ونىڭ الاسى دا, قۇلاسى دا بولاتىنى بەلگٸلٸ. وسى كەزدە كەيبٸر كٶر كٶڭٸلدٸ كٸسٸلەر اقىنعا: «اقالاقشىمىز الپىسباي سەنٸ ۇرى-قاراقشىعا بالاپ, جىرىق كٶك ٷشٸن ون ات تٶلەۋگە ماقۇلدىق بەردٸ. مۇنىڭ ٶزٸ بٷكٸل ەلدٸ جىعىپ بەرگەنٸ, سەنٸڭ قادٸرٸڭدٸ بٸلمەگەنٸ, قۇنىڭدى تٷسٸرگەنٸ» دەپ, الپىسباي مەن تاڭجارىقتىڭ اراسىنا الا جٸپ تاستايدى. ەلٸنە جەلدەي ەسٸپ جەتكەن اقىن بۇراتانا اۋىزدان بۇل بۇرالقى سٶزدٸ ەستٸپ, اقالاقشى الپىسبايعا ٶكپەلەپ, ٸزدەپ بارىپ سالام بەرۋدەن دە باس تارتادى.
بۇل ارادا قالىڭ وقىرماندارىمىزعا اشۋلى ٶلەڭنٸڭ كەيٸنگٸ كەزدە قالاي جازىلعانىن تولىعىمەن بايانداي كەتۋ كەرەك سيياقتى. تاڭجارىق ەلگە كەلگەن سوڭ ٶز اۋىلىندا بايىزداپ تۇرا الماي, ٸلەنٸڭ ەر قايسى اۋداندارىن ارالاپ, بٸر جاعىنان سالدىق قۇرىپ, بٸر جاعىنان «ەدٸلەت, ەركٸندٸك, تەڭدٸك» دەيتٸن كٶزقاراس, يدەيالارىن ٷگٸتتەپ جٷرەدٸ. اقىنعا ٶشٸگٸپ جٷرگەن ادامدار مٸنە, وسى ورايدى پايدالانا بٸلٸپ: «تاڭجارىق ەل ٸشٸندە كەرٸ ٷگٸت تاراتىپ جٷر» دەپ, سىرتىنان سول زاماننىڭ ٷكٸمەتٸنە دومالاق ارىز كٸرگٸزەدٸ دە, 1926 جىلى كٷزدە اقىندى سەكەمشٸل ٷكٸمەت قۇلجاداعى داۋتاي جامبىلىنىڭ زىندانىنا قامايدى. مٸنە, وسى كەزدە ەل ٸشٸندە سٷلەيمەن زاڭگٸ, قاناپييا, مۋسا قاتارلى بەلدٸ كٸسٸلەر الپىسبايعا كەلٸپ, تاڭجارىقتى بوساتىپ الۋعا اتسالىسۋىن سۇراپ, ارا اعايىندىق قىزمەت اتقارادى. الپىسباي بولسا: «اقىنىمىزدىڭ ەركەلٸگٸن كٶتەرمەسەك, ەلدٸگٸمٸز قايدا?! مەن تاڭجارىقتى تابالاتپاي, ساسان اۋىلىمەن بولعان بەرەكەنٸ دە ويلاپ, جوعارتىنداعى بايلامعا بارعان ەدٸم. ال, تاڭجارىق ماعان سەلەمدەسۋگە دە جارامادى, ٶزدەرٸڭ شىعارىپ الىڭدار» دەپ العاشقى تۇستا قاراكٶكتٸگٸنە باسىپ, كەلگەن كٸسٸلەردٸ كەرٸ قايتارادى. سٶيتٸپ ولار تاڭجارىقتىڭ ارتىنان بارعاندا الپىسبايدىڭ تاڭجارىقتى شىعارۋعا كٶمەكتەسپەگەنٸن ايتا بارادى. سونىمەن تارپاڭ تالانتتى تاڭجارىق «الپىسباي اقالاقشىعا» اتتى اتالمىش اشتى ٶلەڭٸن جازىپ, ەلگە جٸبەرەدٸ. سونىمەن بۇل ٶلەڭ ٸلەنٸڭ ەلدٸ مەكەندەرٸنە جەلمەن بٸرگە جايىلىپ كەتەدٸ. ٶلەڭ قولىنا تيگەن الپىسباي ويعا كەتەدٸ. ٶزٸنٸڭ دە, تاڭجارىقتىڭ دا ٶسەكتٸڭ ارانداتۋىنا جولىققانىنا جانى كٷيزەلەدٸ. اقىرى اقىندى جوقتاۋسىز تاستاپ قويۋعا جانى شىداماي, سول زاماننىڭ سالتىنا باعىپ, جامبىل مانساپتىلارىنىڭ كٶمەيٸن تولتىرىپ, تاڭجارىقتى تٷرمەدەن بوساتۋ جٶنٸندە جوعارى ٷكٸمەتكە دەتتەمە ۇسىنادى. سولايدان سولاي, بٸر جاعى جامبىل ەل-جۇرتتىڭ قاھارلى كٷشٸنەن جەنە بٸر جاعى الپىسبايدان العان پاراسى بار, بۇل جولى ون ايدان كەيٸن بوستاندىققا شىعارادى. بۇل رەت الپىسباي اقالاقشى قاسىنا قۇرمانباي بايساقۇلى قاتارلى بٸرنەشە بٸلٸكتٸ ادامدى ەرتٸپ بارىپ, تاڭجارىقتى قۇلجادان اۋىلعا الىپ قايتادى. وسىدان باستاپ ەكەۋٸ قايتادان تاتۋلاسىپ كەتەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ول كەزدە اقىننىڭ الپىسبايدى ايىپتاپ جازعان العاشقى ٶلەڭٸن جيناپ الۋدىڭ نەمەسە وعان تٷسٸنٸك جاساۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ جوق ەدٸ. تاعى بٸر جاعىنان الساق, تاڭجارىق سول كەزدەگٸ سٶزٸن قايتىپ جۇتپايتىن ەلدٸڭ ەركەسٸ ەدٸ. بۇرىن-سوڭدى قازاق اقىندارى بيلەۋشٸلەردٸڭ, ەل اعالارىنىڭ كٶز كٶرگەن كەمٸستٸگٸن كەزٸ كەلگەندە تٸكە بەتكە ايتۋعا ەدەتتەنگەن. بۇنداي ٶتكٸرلٸك تاڭجارىقتا تٸپتٸ دە كٶرنەكتٸ. ايتالىق: سول كەزدەگٸ ٸلەدە سەگٸز اۋداننىڭ تٶبەسٸنەن قاراعان ماقسۇت گۋاندايعا (بولىس) تاڭجارىق كەزٸندە اياماي كٶپتەگەن ٶتكٸر سىندار ايتىپ, ٶلەڭدەر شىعارعان. سوعان قاراپ تاريحي بۇل تۇلعانى كەرەكسٸز كٸسٸ رەتٸندە قابىلداۋىمىزعا كەلە مە?! ەرينە, كەلمەيدٸ. تاڭجارىققا تاريحتا كٶپ قامقورلىق تانىتقان كٸسٸنٸڭ بٸرٸ وسى ماقسۇت بولعانىن كەيٸنگٸ حالىق قانىق بٸلەدٸ. سول سيياقتى تاڭجارىقتىڭ اتالعان ٶلەڭٸندە دە الپىسبايعا ٶكپە-رەنٸشٸ, اقىندىق ەركەلٸگٸ قامتىلعان. مەنٸڭشە, ول كەزٸندە الپىسبايدىڭ ادالدىعانا سەنگەندٸكتەن دە وسىلايشا قاتتى ايتۋعا, قاتال ايتۋعا بارعان. ٶيتكەنٸ, ول زامان «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا, بەزەرٸ بولمايتىن» تۇتاستىعى بٸرشاما ساقتالعان تۇس ەدٸ. تەكەڭنٸڭ بۇل ويىنان الپىسباي دا اينىماي شىققان. بٸز بۇل دەلەلدٸ ايگٸدٸ اقىننىڭ كەيٸنگٸ كەزدەرٸ تٷرمەگە تٷسكەن تۇستا الپىسبايدى بٶلە-جارا اۋىزعا الىپ: «ايتار سٶز تولىپ جاتىر جامانداسام, دەم تارتىپ امان شىقسام امانداسام» دەپ, ٶتكەن-كەتكەن كٶپ جاعدايدان سىر اڭعارتا سيپاي قامشىلايتىن ٶلەڭ جولدارىنان ۇعامىز. تەكەڭنٸڭ تاعدىرى قىسپاققا جولىققان سوڭعى سەتتە قاپتاعان قالىڭ اتقا مٸنەرلەردٸڭ اراسىنان قالاپ الىپ, الپىسبايعا عانا جىر ارناۋىنىڭ ٶزٸندٸك بٸرنەشە سەبەبٸ بار.
بٸرٸنشٸدەن, الپىسباي دەربٸستٸڭ اقالاقشىسى, تاڭجارىقتى سۇراپ الار جوقشىسى ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, تاڭجارىق قادىر-قىمباتىن تٷسٸنەتٸن, سٶزٸن باعالاي بٸلەتٸن, جوقشى بولا الارلىق ادامدى تاني بٸلگەن. سوندىقتان دا 1940 جىلى ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸندە وتىرىپ جازعان «تۇتقىنداۋ» دەگەن ٶلەڭٸندە:
الپىسباي, ساتىبالدى, كەرٸم قايدا?
بولاتىن دەرتكە شيپا دەرٸم قايدا?!
تٸلدەسسەم قانعانىمشا سۇرار ەدٸم,
جٸبەردٸڭ وسىلاردىڭ بەرٸن قايدا?! – دەپ جىرلايدى.
[caption id="attachment_15062" align="alignright" width="162"]
بۇندا اقىن الدىمەن ەل يەسٸ الپىسبايدى اۋىزعا الادى. نەگە دەسەڭٸز بۇل ارادا اقىن الپىسباي اعاسىنىڭ بۇدان بٸر جىل بۇرىن قايتىس بولىپ كەتكەنٸنە, ٶزٸنٸڭ جوقتاۋ-سۇراۋسىز, جال-قۇيرىقسىز قالعانىنا قامىعىپ وتىر. دەمەك, تاڭجارىقتىڭ بۇل ارادا العاشقى اشۋلى كٶڭٸل كٷيٸمەن جازعان ٶلەڭٸنە بولا الپىسبايداي ٶز ورتاسىنىڭ كٶرنەكتٸ ٸرٸ قوعام قايراتكەرٸن كەيٸنگٸ ۇرپاق, كەيٸنگٸ تاريح جوققا شىعارۋعا, تٸپتٸ كەمٸتە دە تٷسۋٸنە كەلمەيدٸ. بۇل ارىسىن ايتساق ەل تاريحىنا, ەر ەڭبەگٸنە جاسالعان قييانات دەر ەدٸك. بايىپتاپ قاراعان ادامعا تاڭجارىقتىڭ كەمەلٸنە كەلٸپ تولىسقان تۇسىندا جازعان سوڭعى ساعىنىش بۇرىنعى ٶكپە-نازىن جۋىپ-شايىپ, ارالارىنداعى قۇرمەتكە, ۇلى ساعىنىشقا, تەرەڭ قيماستىققا جول سالىپ تۇرعاننان دەرەك بەرٸپ تۇر. ولاي بولسا بٷگٸنگٸ ۇرپاق نەمەسە وقىرمان اقىننىڭ كەمەلدٸ شاعىنداعى وي قورتىندىسىنا قۇرمەت ەتۋٸمٸز كەرەك.
(جالعاسى بار)
قاپارجان تەمٸرجانۇلى
