قازاقستانداعى ٸشكٸ تاۋار اينالىمى 27,6 ترلن تەڭگەگە جەتتٸ, ال ساۋداعا ينۆەستيتسييالار 282,4 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى. 2016 جىلدان بەرٸ العاش رەت ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ٶنٸمدەرگە باعا يندەكسٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ەلەۋلٸ جەتٸستٸك بولدى. ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ 2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىنداعى جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگٸزگٸ باعىتتار — Primeminister.kz سايتى رەداكتسيياسىنىڭ جاڭالىقتار شولۋىندا, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ٸشكٸ ساۋدانى دامىتۋ
2024 جىلعى 6 ايدا ٸشكٸ تاۋار اينالىمى 27,6 ترلن تەڭگەنٸ قۇرادى, ساۋدانىڭ ناقتى كٶلەم يندەكسٸ (نكي) 3,9% دەڭگەيٸندە قالىپتاستى. بيىلعى ماۋسىم ايىندا مامىر ايىمەن سالىستىرعاندا ساۋدا-ساتتىقتىڭ سەرپٸندٸ ٶسۋٸ 16,8% دەڭگەيٸندە بايقالدى. بۇل رەتتە كٶتەرمە ساۋدا 10,5%-عا, بٶلشەك ساۋدا — 30,6% ٶستٸ. سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 6 ايدا 282,4 ملرد تەڭگەگە جەتتٸ, ونىڭ 153,6 ملرد تەڭگەسٸ كٶتەرمە جەنە بٶلشەك ساۋداعا تيەسٸلٸ.
قازٸرگٸ زامانعى فورماتتاعى ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋدى ىنتالاندىرۋ ٷشٸن ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ (سيم) ٸشكٸ ساۋدا سۋبەكتٸلەرٸنە مەملەكەتتٸك كٶمەك كٶرسەتەدٸ. جاڭا باستاما شەڭبەرٸندە سوڭعى قارىز الۋشى ٷشٸن 9%-دان اسپايتىن پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ سۋبسيدييالاۋ ەنگٸزٸلدٸ. سونداي-اق جەتٸسپەيتٸن كەپٸلدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٸشكٸ ساۋدا سۋبەكتٸلەرٸ كرەديتتەرگە كەپٸلدٸك بەرۋ تٷرٸندەگٸ قۇرالدى پايدالانا الادى.
مەملەكەتتٸك قولداۋ سونىمەن قاتار وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرگە باعىتتالعان. وتاندىق ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ كٶلەمٸ دٷكەن سٶرەلەرٸندە 50%-دان كەم بولماۋى جەنە ازىق-تٷلٸك ەمەس تاۋارلاردىڭ ٷلەسٸ 20%-دان كەم بولماۋى تيٸس.
سونداي-اق, 2025 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيٸن ساۋدا نارىقتارىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. 20 مىڭنان استام جالعا الۋشى كەسٸپكەر مەن 5 مىڭنان استام بازارداعى قىزمەتكەر قولداۋ الدى. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن جەنە بيزنەسپەن بٸرلەسٸپ جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ جول كارتاسىنا كٸرگەن 75 بازار انىقتالدى, ولاردىڭ 16-سى بيىل جاڭعىرتىلاتىن بولادى.
ساۋدا وبەكتٸلەرٸنٸڭ جٸكتەلۋٸن جەنە ساتىپ الۋشىلاردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق جارىقتاندىرۋدى جاقسارتۋعا, ٸرگەلەس اۋماقتى اباتتاندىرۋعا, كٸرەبەرٸستەرگە ىڭعايلى كٸرمە جولدار مەن جاياۋ جٷرگٸنشٸلەرگە ىڭعايلىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جالپى تالاپتاردى بەلگٸلەيتٸن ۇلتتىق ستاندارت ەنگٸزٸلدٸ.
8 جىلدا العاش رەت ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك باعاسى تٶمەندەۋدە
2016 جىلدان باستاپ قازاقستاندا العاش رەت ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنا (ەمات) باعا يندەكسٸ تٶمەندەدٸ. قابىلداعان شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە دەفلياتسييانىڭ ورتاشا يندەكسٸ 99,8%-دى قۇرادى.
باعانىڭ ماۋسىمدىق اۋىتقۋىن بولدىرماۋ ٷشٸن نارىققا 160 مىڭ توننادان استام كٶكٶنٸس ٶنٸمٸ جەتكٸزٸلدٸ. سونداي-اق جۇمىرتقا ٶندٸرۋشٸلەر وداعىمەن جىل سوڭىنا دەيٸن جۇمىرتقا باعاسىن بەلگٸلەۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى, بۇل نارىقتاعى باعا دەمپينگٸنٸڭ الدىن الادى. وتاندىق قايتا ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارىن شيكٸزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٷنباعىس تۇقىمىن ەكەتۋگە ەكسپورتتىق كەدەندٸك باج ەنگٸزٸلدٸ.
ەمات-تىڭ «ەلەكتروندى ايناسىنا» اينالاتىن تاۋارلاردى قاداعالاۋدىڭ ۇلتتىق جٷيەسٸ پيلوتتىق رەجيمدە جۇمىس ٸستەيدٸ. ونى 58 تاۋار پوزيتسيياسىنان تۇراتىن بارلىق ازىق-تٷلٸك سەبەتٸن كەڭەيتۋگە قولدانۋ جوسپارلانىپ وتىر.
باعانىڭ نەگٸزسٸز ٶسۋٸن بولدىرماۋ ماقساتىندا مەملەكەتتٸك باقىلاۋ كٷشەيتٸلدٸ. وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ 16,3 ملن تەڭگە سوماسىنا ساۋدا زاڭناماسىن بۇزۋ بويىنشا 2 357 ەكٸمشٸلٸك ٸس قوزعالدى. ساۋدا ٷستەمەسٸن ساقتاۋ بويىنشا جۇمىس قارقىندى تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە: 2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىندا ساۋدا ٷستەمەسٸن اسىرا پايدالانۋ تۋرالى 1946 قاۋلى شىعارىلدى.
ەلەكتروندى ساۋدانى جەنە بيرجانى دامىتۋ
بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتاعى جەدەل دەرەكتەر بويىنشا ەلەكتروندى ساۋدا كٶلەمٸ شامامەن 1,5 ترلن تەڭگەنٸ قۇرادى, بۇل بىلتىرعى جىلدىق كٶلەمنٸڭ شامامەن 62% قۇرايدى.
بيىل مامىر ايىندا سيم «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بٸرلەسٸپ رەسپۋبليكا بويىنشا كەسٸپكەرلەر ٷشٸن ەلەكتروندى ساۋدانى وقىتۋ كۋرستارىن ٸسكە قوستى. جۇمىسقا ٸرٸ ماركەتپلەيستەر Kaspi.kz, JMart.kz, Wildberries, Ozon تارتىلدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا 800-دەن استام كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸسٸ وسى كۋرستاردان ٶتتٸ.
بيزنەس ۇسىنىستارىنىڭ نەگٸزٸندە ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋدىڭ 2027 جىلعا دەيٸنگٸ جوسپارى ەزٸرلەنٸپ, قابىلداندى. ونى ورىنداۋ بارىسىندا «دامۋ» كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ قورى» اق-مەن بٸرلەسٸپ, قارىزداردى سۋبسيدييالاۋ مەن كەپٸلدەندٸرۋدٸ قوسقاندا, ەلەكتروندى ساۋدا سۋبەكتٸلەرٸن قولداۋ جٶنٸندە شارالار قابىلداندى.
ەلەكتروندى ساۋدانىڭ لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمى بەلسەندٸ دامىپ كەلەدٸ. «قازپوشتا» اق مەن قىتايلىق ٸرٸ لوگيستيكا كومپانيياسى اراسىندا بٸرلەسكەن كەسٸپورىن قۇرىلدى. جوبانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى — قازاقستان, قىتاي, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋ. قازاقستان ەلەكتروندى ساۋدا ٷشٸن ترانزيتتٸك حاب رٶلٸن اتقارادى. «قازپوشتا» ۇلتتىق وپەراتور بولادى جەنە ەلەكتروندى ساۋدا تاۋارلارىن ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸنە جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. سونداي-اق ٸرٸ تاراتۋ ورتالىعىن سالۋ جوسپارلانۋدا.
ساۋدا جەنە دامۋ ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردى قوسا العاندا, حالىقارالىق دەڭگەيدە ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نورماتيۆتٸك بازاسىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا تاۋار بيرجالارى تۋرالى زاڭنامانى رەفورمالاۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلدٸ. مامىر ايىندا مەجٸلٸسكە بيرجالىق ساۋدا تۋرالى زاڭ جوباسى ەنگٸزٸلدٸ. ونىڭ ماقساتى تاۋارلارعا باعانى اشىق قاداعالاۋ ٷشٸن ٸشكٸ ينديكاتور قۇرۋ, تاۋار بيرجالارىنىڭ قىزمەتٸنە مەملەكەتتٸك باقىلاۋدى كٷشەيتۋ جەنە قاتىسۋشىلاردىڭ اقشا اعىنىن تسيفرلاندىرۋ.
قازاقستاننىڭ ەلەكتروندى ساۋداسى شەكاراسىن كەڭەيتۋدە
قازاقستاندا وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸ حالىقارالىق ساۋدا الاڭدارىنا شىعارۋ بويىنشا Alibaba.com-دا جوسپارلى جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. جىل سايىن وسى پلاتفورمادا اككاۋنتتار ۇسىنىلاتىن قازاقستاندىق كومپانييالار ٸرٸكتەۋدەن ٶتەدٸ. 70 كومپانييانى پلاتفورماعا شىعارۋ جۇمىسى جالعاسۋدا. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 47 كومپانييا ٸرٸكتەلٸپ الىندى, كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويۋ, شوتتاردى ساتىپ الۋ جەنە شاعىن سايتتار قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. وسى مەملەكەتتٸك قولداۋ قۇرالى ٸسكە قوسىلعالى 290 كومپانييا شامامەن $346 ملن تابىس تاپتى.
بۇدان باسقا, قازاقستانداعى قويمالاردا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنەن قىتايعا جەنە كەرٸ باعىتتا ٶتەتٸن ەلەكتروندى ساۋدا تاۋارلارىن ورنالاستىرۋ مەسەلەلەرٸ پىسىقتالدى. Ozon ماركەتپلەيسٸمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا قازاقستاندىق تاۋارلاردى الماتى جەنە استانا قالالارىنداعى قويمالاردا ورنالاستىرۋعا قول جەتكٸزٸلدٸ. FBO (Fulfillment By OZON) سحەماسى ارقىلى قويما مەن جەتكٸزۋدٸ Ozon پلاتفورماسى قامتاماسىز ەتەدٸ.
ٸشكٸ نارىقتى قورعاۋ
سيم جانىنداعى ساۋداداعى تەحنيكالىق كەدەرگٸلەر جەنە ٶنٸمدٸ قاۋٸپسٸز ەكەلۋ جەنە اينالىم مەسەلەلەرٸ بويىنشا احۋالدىق شتاب جۇمىس ٸستەيدٸ. باقىلاۋشى ورگانداردىڭ, كەدەن جەنە شەكارا قىزمەتتەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ٸشكٸ نارىقتا ٶنٸمنٸڭ ساپاسى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ٶزارا ٸس-قيمىل تەتٸگٸ ەزٸرلەندٸ.
شەكارادا 10 سٷت ٶندٸرۋشٸگە قاتىستى «كٷشەيتٸلگەن زەرتحانالىق باقىلاۋ» رەجيمٸ قولدانىلادى, سونداي-اق ەكٸ ٶندٸرۋشٸنٸڭ ٶنٸمدەرٸن ەكەلۋگە شەكتەۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. 8 شەكارا ماڭىنداعى ٶتكٸزۋ پۋنكتٸندە ماماندار سٷت جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسىن تەكسەرەدٸ. يمپورتتاۋشىلاردىڭ 945 تەكسەرٸلگەن كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ ٸشٸنەن 157 سىناما الىندى, ولاردىڭ 40-ندا نەگٸزٸنەن تاڭبالاۋداعى سەيكەسسٸزدٸكتەر انىقتالدى. 723 سەرتيفيكاتتىڭ, ٶنٸمنٸڭ سەيكەستٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييانىڭ كٷشٸ جويىلدى, ونىڭ 144-ٸ تاماق ٶنٸمدەرٸنٸكٸ.
ٸشكٸ نارىقتى ساپاسىز جەنە قاۋٸپتٸ ٶنٸمدەردەن قورعاۋ ٷشٸن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە سەيكەس كەلمەيتٸن ەلەكتر تەحنيكاسىن, تٶمەن ۆولتتى جابدىقتى, مۇناي ٶنٸمدەرٸن, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, تىڭايتقىشتار مەن تۇرمىستىق تەحنيكانى ساتقانى ٷشٸن 70 ساۋدا سۋبەكتٸسٸ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. تەحنيكالىق رەتتەۋ سالاسىنداعى بۇزۋشىلىقتار ٷشٸن 47 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل سالىندى, قۇنى 2 ملرد تەڭگەدەن اساتىن ٶنٸمنٸڭ 159 پارتيياسىن اينالىمعا شىعارۋعا تىيىم سالىندى.
مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر ورگاندارىمەن بٸرلەسٸپ 1 مىڭ دوڭعالاقتى جٷك كٶلٸكتەرٸ تەكسەرٸلدٸ. قىتايدا شىعارىلعان تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا سەيكەس كەلمەيتٸن 72 كٶلٸكتٸڭ كٸرۋٸ توقتاتىلدى.
دوڭعالاقتى كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك سەرتيفيكاتىن زاڭسىز بەرگەن 11 سىناق زەرتحاناسىنىڭ اككرەديتتەۋ اتتەستاتتارىنىڭ قولدانىلۋى توقتاتىلدى.
بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋدىڭ جاڭا تٷرٸ – «باقىلاۋ ساتىپ الۋى» ەنگٸزٸلدٸ. بۇل مەحانيزم سۋبەكتٸنٸ الدىن الا حاباردار ەتپەي جەنە پروكۋراتۋرادا تٸركەۋسٸز ٶنٸم (ونىڭ ٸشٸندە كابەل, تسەمەنت جەنە باسقا دا تاۋارلاردى) تاڭداۋعا جەنە ساتىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەندٸ زەرتحانالىق سىناقتاردىڭ نەتيجەسٸ بويىنشا سەيكەسسٸزدٸك انىقتالعان جاعدايدا ٶنٸمدەرگە تىيىم سالۋ جەنە اينالىمنان الۋ سيياقتى جەدەل ەرەكەت ەتۋ شارالارى قولدانىلادى. بۇرىن ٶنٸمدەردٸ الىپ قويۋ جەنە ولارعا بيلٸك ەتۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا سوت شەشٸمٸمەن عانا جول بەرٸلەتٸن.
تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعاۋ
زارداپ شەككەن قازاقستاندىقتاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸ نەگٸزٸندە 6 ەسە كٶپ تەكسەرۋدٸ سيم تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ جٷرگٸزدٸ. بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا 24 441 ٶتٸنٸش قارالدى. بۇل بىلتىرعى كٶرسەتكٸشتەن 60%-عا ارتىق. كەلٸپ تٷسكەن ٶتٸنٸشتەر نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸك باقىلاۋ جٷزەگە اسىرىلادى.
2024 جىلدىڭ 6 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنە 570 تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلدٸ. ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ٶسۋ قارقىنى 620% قۇرادى. 648 سۋبەكت ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى, بۇل 2023 جىلعى كٶرسەتكٸشتەن 4 ەسە جوعارى. قابىلدانعان شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعى 777 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا قورعالدى. ٶتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا ٶسۋ قارقىنى 189%-دى قۇرادى.
ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن سەنٸمدٸ قورعاۋ ٷشٸن يننوۆاتسييالاردى بەلسەندٸ تٷردە ەنگٸزٸپ, قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرمەن ىنتىماقتاسادى. «ساپالى ٶنٸم» جوباسى قازٸرگٸ ەكونوميكالىق جٷيەدە ٶنٸم ساپاسىنا جەنە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. تۇجىرىمداما ازاماتتاردىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا, سونىڭ ٸشٸندە ولاردىڭ كەدەرگٸسٸز قورعالۋ قۇقىقتارىنىڭ كەپٸلدەندٸرٸلگەن ساقتالۋىنا باعىتتالعان.
زەرتتەۋگە سٷت, كٸلەگەي, ايران, ماي, كٷنباعىس مايى, سٷزبە, ٸرٸمشٸك, قۇس ەتٸ, بالىق ەتٸ جەنە شۇجىق سيياقتى 681 ٶنٸم تٷرٸ كٸردٸ. يمپورتتىق ٶنٸمدٸ ٸرٸكتەۋدٸ ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە 26 قوعامدىق بٸرلەستٸك جٷرگٸزدٸ. بۇزۋشىلىقتار 405 تٷر بويىنشا انىقتالدى (59,5%). ٶنٸمدەردٸڭ 337 تٷرٸ نەمەسە بۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 83,2% بويىنشا تاڭبالاۋ بٶلٸگٸندە بۇزۋشىلىقتار (مەملەكەتتٸك تٸلدە تاۋار تۋرالى اقپاراتتىڭ بولماۋى جەنە ت.ب.) انىقتالدى.
ٶنٸمنٸڭ 68 تٷرٸنٸڭ قۇرامى بويىنشا سەيكەسسٸزدٸك, جارامدىلىق مەرزٸمٸ ٶتكەن تاۋاردى ٶتكٸزۋ, قاجەتتٸ قۇجاتتاردىڭ بولماۋى انىقتالدى. 203-باپ — قۇجاتسىز ساتۋ, 425-باپ — سانيتارييالىق-ەپيدەميولوگييالىق نورمالار سالاسىنداعى بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 139 ەكٸمشٸلٸك اكت جاسالدى. قالعاندارى جۇمىس ساتىسىندا. سونداي-اق ٶنٸمدەردٸڭ 12 تٷرٸ بويىنشا اقتٶبە, تٷركٸستان, بقو, جەتٸسۋ جەنە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا سەيكەستٸك دەكلاراتسييالارى جويىلىپ, توقتاتىلدى.
تەحنيكالىق رەتتەۋ جەنە مەترولوگييا
2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەحنيكالىق رەتتەۋ جەنە مەترولوگييا باعىتىندا مەملەكەتتٸك باقىلاۋ بويىنشا 3930 ٸس-شارا ٶتكٸزٸلدٸ. 2930 جاعدايدا بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. 2597 ۇيعارىم بەرٸلدٸ, سونداي-اق 242 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل سالىندى.
قحر نارىقتى رەتتەۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك باسقارماسىمەن (SAMR) جەنە باس كەدەن باسقارماسىمەن (GACC) تاۋارلاردىڭ سەيكەستٸگٸن باعالاۋ جەنە باقىلاۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. بۇل شارالار قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا, سونداي-اق تاۋارلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
ەاەو-نىڭ تاماق ٶنٸمدەرٸ جٶنٸندەگٸ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرٸنە ورنالاسقان جەرٸنٸڭ دەرەكتەمەلەرٸ ٶزگەرگەن كەزدە تاڭبالاۋدى ٶزگەرتپەي ٶنٸم شىعارۋ مٷمكٸندٸگٸنە قاتىستى ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى تراكتورلارى مەن تٸركەمەلەرٸ ٷشٸن ەكولوگييالىق سىنىپتارعا قويىلاتىن تالاپتار ۇزارتىلدى. ويىنشىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى تەحرەگلامەنتتە قولدانۋ اياسى ناقتىلانعان جەنە تەرميندەر انىقتالعان.
سونداي-اق اعىمداعى كەزەڭدە 4 ينيتسياتيۆتٸ ۇلتتىق ستاندارت بەكٸتٸلٸپ, قولدانىستاعى 11 ستاندارتقا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. ولار ساۋدا وبەكتٸلەرٸنە, قۇرىلىس ٶنٸمدەرٸنە, قالدىقتارمەن جۇمىس ٸستەۋگە جەنە مەترولوگييالىق ٶلشەۋلەردٸڭ دەلدٸگٸن ارتتىرۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى رەتتەيدٸ.
ٶتٸنٸش بەرۋشٸلەرمەن جەنە قابىلدانعان شەشٸمدەرمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ تولىق تسيفرلىق ٸزٸ ەنگٸزٸلدٸ, بۇل ادامي فاكتوردى بارىنشا ازايتادى. «ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىعى» رمك نەگٸزگٸ قىزمەتتەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە باستاپقى جەنە قايتا اككرەديتتەۋ, ٶزەكتەندٸرۋ, اككرەديتتەۋ سالالارىن كەڭەيتۋ جەنە قىسقارتۋ تسيفرلاندىرىلدى. اقپاننان شٸلدەگە دەيٸن تەحنيكالىق رەتتەۋدٸڭ اقپاراتتىق جٷيەسٸ 741 قىزمەتتٸ ٶڭدەدٸ.
مەترولوگييا سالاسىندا تاڭبالاردى, ەتيكەتكالاردى جەنە باسقا دا سەيكەستەندٸرۋ بەلگٸلەرٸن بەرۋ بويىنشا قىزمەتتەر تسيفرلاندىرىلدى. 5 ايدا تسيفرلىق قىزمەتتەرگە نەگٸزدەلگەن 867 مىڭ 415 ٶزدٸگٸنەن جابىساتىن جاپسىرمالار مەن 97 مىڭ 770 پلاستيكالىق پلومبالار شىعارىلدى.
تەحنيكالىق كوميتەتتەردٸ اشۋ جەنە ٶزگەرتۋ بويىنشا قىزمەتتەر تولىق تسيفرلاندىرىلعان. «وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنٸنٸڭ زيياتكەرلٸك ەنەرگەتيكالىق جٷيەلەرٸ جەنە كيبەر-فيزيكالىق جٷيەلەر» تەحنيكالىق كوميتەتٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ماتەريالدار ماقۇلداندى جەنە تسيفرلاندىرۋدان ٶتتٸ. بۇرىن قۇرىلعان بارلىق تەحنيكالىق كوميتەتتەردٸ «قازستاندارت» رمك ماماندارى تسيفرلاندىرعان.
سىرتقى ساۋدا: قازاقستاندىق ەكسپورت ٷشٸن باسىم نارىقتار
نەگٸزگٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ – قازاقستاننىڭ شەت ەلدەرمەن ساۋدانى كەڭەيتۋٸ. العاشقى بەس ايدا سىرتقى ساۋدا $55 ملرد-تان استى. نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ ٷشتٸگٸنە دەستٷرلٸ تٷردە قىتاي, رەسەي, ەۋروپالىق وداق كٸرەدٸ. قازاقستاننىڭ ەكسپورتى 2024 جىلعى قاڭتار-مامىردا 1,8%-عا ٶسٸپ, $32,5 ملرد قۇرادى. شيكٸزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ەكسپورتى $13 ملرد-تان استى. ونىڭ ٸشٸندە $10,5 ملرد – دايىن ٶنٸمدٸ شەتەلگە جەتكٸزۋ. ەكسپورتتىڭ ٶسۋٸنە حالىقارالىق نارىقتاردىڭ تٷستٸ مەتالدار مەن كٷنباعىس مايىنا دەگەن جوعارى سۇرانىسى ەسەر ەتتٸ. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق قىزمەت كٶرسەتۋ سەكتورى دا وڭ ەكسپورتتىق سەرپٸندٸ كٶرسەتۋدە.
مينيسترلٸك جاڭا ٶتكٸزۋ نارىقتارىنىڭ پايدا بولۋى ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋ جەنە وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرمەن ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ, قىتايمەن ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, كٶلٸك دەلٸزدەرٸنٸڭ دامۋىن ەسكەرە كەلە, ەكسپورتتىق نارىقتاردى كەڭەيتۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋدٸ جالعاستىرۋدا.
وسى جىلدىڭ بەس ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ جالپى تاۋار اينالىمىنداعى قىتايدىڭ ٷلەسٸ 20%-عا جەتتٸ, جالپى اينالىم كٶلەمٸ $11,4 ملرد قۇرادى. بۇل ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 6,6%-عا جوعارى. قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورت 2024 جىلعى قاڭتار-مامىردا 19,1%-عا ٶسٸپ, $5,7 ملرد قۇرادى. ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا قازاقستانعا دايىن ٶنٸم ەكسپورتىن 2,5 ەسەگە ۇلعايتۋ جەنە جەتكٸزٸلٸمدەردٸ $12 ملرد دەيٸن جەتكٸزۋ مٸندەتٸ تۇر.
ايماقتاندىرۋ قاعيداتى بويىنشا قحر پروۆينتسييالارىنىڭ ەرقايسىسىمەن ىنتىماقتاستىق قازٸردٸڭ ٶزٸندە وڭ نەتيجە بەرۋدە. ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميياسىمەن (شۇاا) ساۋدا 50%-عا, ونىڭ ٸشٸندە ەكسپورت — 35,3%-عا ٶستٸ. سىچۋان پروۆينتسيياسىنا قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى شامامەن 30%-عا ٶستٸ. تسزيانسۋعا وتاندىق ٶنٸمدٸ جەتكٸزۋ 10 ەسەدەن استى.
قازاقستاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ جاڭا نارىقتارعا شىعۋى ٶندٸرٸستٸك بەلسەندٸلٸكتٸ ىنتالاندىرۋعا جەنە جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋگە باعىتتالعان كەشەندٸ قولداۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى. مەسەلەن, بٸرٸنشٸ جارتى جىلدىقتا يران يسلام رەسپۋبليكاسىمەن ٶتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىن قول قويىلعان تاۋارلاردىڭ ەركٸن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلٸسٸم جەنە سينگاپۋرمەن قىزمەتتەر ساۋداسى بويىنشا كەلٸسٸم راتيفيكاتسييالاندى. يندونەزييامەن جەنە موڭعولييامەن كەلٸسسٶزدەر اياقتالۋ ساتىسىندا, سونىمەن قاتار باە-مەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ەركٸن ساۋداسى تۋرالى كەلٸسٸمدەر جاساسۋ بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلۋدە. قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ وسى نارىقتارعا ەكسپورتىن ۇلعايتۋدىڭ جالپى ەلەۋەتٸ $1,9 ملرد-تان اسادى.
مۇنداي كەلٸسٸمدەر قازاقستاندىق جەتكٸزۋشٸلەردٸڭ حالىقارالىق نارىقتارعا مٷمكٸندٸگٸن اشادى, قازاقستاندىق كاپيتالى بار كەسٸپورىنداردى قۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ, ساۋدا ٷشٸن بولجامدى جاعدايلاردى جەنە ينۆەستيتسييالاردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «KazakhExport» ەكسپورتتىق ساقتاندىرۋ كومپانيياسىنىڭ بازاسىندا ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى, 2024 جىلعى 23 قاڭتاردا «ەكسپورتتىق كرەديتتٸك اگەنتتٸك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ول ساقتاندىرۋ جەنە قارجىلىق قولداۋ شارالارىنىڭ كەڭ سپەكترٸن جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. تەك بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا ەكسپورتتىق-كرەديتتٸك اگەنتتٸك 30 ەكسپورتتاۋشىعا قولداۋ كٶرسەتتٸ.
ەكسپورتتىق اكسەلەراتسييا باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ
بيىل «ەكسپورتتىق اكسەلەراتسييا-2024» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا, ونىڭ شەڭبەرٸندە ماشينا جاساۋ, حيمييا, جەڭٸل جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ, سونداي-اق IT-سەكتوردى قوسا العاندا قىزمەتتەر سيياقتى سالالاردا 120 كەسٸپورىن ٸرٸكتەلدٸ. 8 ماقساتتى نارىق انىقتالدى: رف, ٶزبەكستان, قىرعىزستان, باە, ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸ, قاتار, گەرمانييا, قىتاي.
باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ جىل سايىن +100 بەلسەندٸ ەكسپورتتاۋشىنى ۇلعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە 2025 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى 2020 جىلدان 2024 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە 1 مىڭعا جەتەدٸ. 2020-2024 جىلدار ارالىعىندا ەكسپورتتىق اكسەلەراتسييا باعدارلاماسىنا 557 شيكٸزاتتىق ەمەس ٶنٸم ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورىندار مەن قىزمەت كٶرسەتۋشٸلەر قاتىستى. 2023-2024 جىلدارى قاتىسۋشىلار $312 ملن-عا 44 ەكسپورتتىق كەلٸسٸمشارت/كەلٸسٸم جاساستى.
ەكپورتتاۋشىلاردى سەرۆيستٸك قولداۋ
حالىقارالىق كٶرمەلەر مەن ساۋدا ميسسييالارىنىڭ الاڭدارىندا Made in Kazakhstan برەندٸمەن قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. جىل باسىنان باە, قحر جەنە اۋعانستان سيياقتى ەلدەردە 5 ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسييا ۇيىمداستىرىلدى. شامامەن $150 ملن كٶلەمٸندەگٸ ەكسپورتتىق كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويىلدى. ٸس-شارالارعا 135 قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشى كومپانييا جەنە 700-گە جۋىق ەلەۋەتتٸ شەتەلدٸك كومپانييا قاتىستى.
ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسييالار شەڭبەرٸندە باە-دە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونىنىڭ اۋماعىندا «Qazaq Trade House» ساۋدا ٷيٸ ٸسكە قوسىلدى, وندا ەت, ماي, كونديتەرلٸك, ۇن تارتۋ ٶنٸمدەرٸن, شىرىنداردى قوسقاندا, قازاقستاندىق ٶنٸمدەردٸڭ كٶرمە ستەندٸ ۇيىمداستىرىلدى, الما جەنە باسقا دا ٶنٸمدەر بار. سونداي-اق
Qaz Steppe Innovation Hub كوۆوركينگٸ جۇمىس ٸستەي باستادى, وندا قازاقستاننىڭ وزىق ستارتاپ-جوبالارى ۇسىنىلدى.
2024 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان مەن قىتاي «ورتالىق ازييا-تسزيانسۋ» مۋلتيفۋنكتسيونالدى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸم جاساستى. قۇجاتقا Qaztrade ەكسپورتتى قولداۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق وپەراتور جەنە
Jiangsu SOHO Holdings Group Co. Ltd. حالىقارالىق كومپانييالار توبى قول قويدى. تاراپتار قىتايدىڭ تسزيانسۋ پروۆينتسيياسىندا ساۋدا ورتالىعىن سالۋ جوباسىن ٸسكە اسىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۋاعدالاستى, ونىڭ الاڭىندا قازاقستاندىق ٶنٸمدەر, ال بولاشاقتا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ تاۋارلارى ساتۋعا ۇسىنىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, شۇاا, ٷرٸمشٸ قالاسىندا «QazTrade» ساۋدا ٶكٸلدٸگٸ دە تٸركەلدٸ.
2024 جىلعى 26 ناۋرىزدا استانادا ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ەكٸنشٸ فورۋمى — قىتاي-قازاقستان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى جٶنٸندەگٸ كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. ٸس-شاراعا سىچۋان جەنە حۋبەي پروۆينتسييالارىنىڭ ٸسكەر توپتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە 200-گە جۋىق كەسٸپكەر قاتىستى. ەكسپورتتاۋشىلار فورۋمى اياسىندا B2B كەلٸسسٶزدەرٸ ٶتتٸ, نەتيجەسٸندە قازاقستان مەن قىتاي بيزنەس ٶكٸلدەرٸ جالپى سوماسى $164,5 ملن قۇرايتىن تاۋارلاردى جەتكٸزۋگە شارتتار جاساستى.
شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ جەدەل شتاب
2023 جىلعى قازان ايىندا سيم «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بٸرلەسٸپ, بيزنەستٸڭ سۇرانىستارىنا جەدەل جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ جەدەل شتابتى ٸسكە قوستى. سودان بەرٸ 9 وتىرىس ٶتكٸزٸلدٸ, وندا قحر متۋ يمپورتتاۋشىلارىنىڭ تٸزٸلٸمٸنە ەنگٸزۋ, تاسىمالداۋ جوسپارلارىن كەلٸسۋ, تق ارقىلى ترانزيتتٸك تاريفتەرگە جەڭٸلدٸكتەر بەرۋ, ۆاگونداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جەنە باسقالارى سيياقتى بيزنەس مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى.
2024 جىلعى 12 شٸلدەدە B2G ديالوگ فورماتىندا جەدەل شتابتىڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتتٸ, وعان بيزنەس-قاۋىمداستىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ, مەملەكەتتٸك ورگاندار, ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتتارى مەن ەكسپورتتاۋشىلار قاتىستى.
جەدەل شتاب جۇمىسىنىڭ نەتيجەلەرٸ:
✓ جوسپارلى جٶنەلتۋ كٶلەمٸن كەلٸسۋگە جەنە ەركٸن قول جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى كٶلٸكتٸك-لوگيستيكالىق مەسەلەلەر شەشٸلدٸ. قتج-مەن تاسىمالداۋ جوسپارلارىن الدىن الا قالىپتاستىرۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزٸلدٸ;
✓ «QazTrade» اق جىل بويى بٸركەلكٸ جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جٷكتەر مەن تاسىمالداردىڭ ماۋسىمى بويىنشا تالداۋ ەزٸرلەدٸ;
✓ قحر كوممەرتسييا مينيسترٸ ۆان ۆەنتاومەن بٸرلەسٸپ قازاقستان-قىتاي شەكاراسىندا تاۋارلاردىڭ جەدەل ٶتۋٸ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزٸلدٸ. وسى توپ شەڭبەرٸندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ كٶلٸك, كەدەن جەنە شەكارا ۆەدومستۆولارى قاتىساتىن بولادى. جۇمىس توبىنىڭ بٸرٸنشٸ وتىرىسى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ٷرٸمشٸدە ٶتەدٸ دەپ جوسپارلانعان.
حالىقارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا
جىل باسىنان بەرٸ سيم 9 وبلىستىڭ اقتٶبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان قوستاناي, پاۆلودار, سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان جەنە اباي بيزنەسٸمەن قازاقستاننىڭ ەاەو جەنە دسۇ-عا قاتىسۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا قوعامدىق قابىلداۋ وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ.
- ٶتكەن جىلدان باستاپ ەاەو بويىنشا ەرٸپتەس ەلدەردە جۇمىس ٸستەگەن 7 كەدەرگٸ جويىلدى, ولار جيىنتىعىندا جىلىنا $1 ملرد ەلەۋەتتٸ ەكسپورتقا دەيٸن باعالانادى. مىسالى, قازاقستان بەلارۋس-رەسەي شەكاراسىندا ٶتكٸزۋ پۋنكتتەرٸن اشۋ بويىنشا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكٸزدٸ.
- وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋ ماقساتىندا مٷشە مەملەكەتتەرگە مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلاردا ۇلتتىق رەجيمنەن الىپ تاستاۋدى ەكٸ جىلعا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە بەلگٸلەۋ قۇقىعى بەرٸلەدٸ. جىل باسىنان بەرٸ جەڭٸل جەنە جيھاز ٶنەركەسٸبٸ تاۋارلارىن, ترانسفورماتورلار مەن 5 ەلەكتروندى ٶنٸمدەردٸ الىپ قويۋ بەلگٸلەندٸ.
- 7 ماۋسىمنان باستاپ ەاەو-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٶنەركەسٸپ سالالارىندا بٸرلەسكەن كووپەراتسييالىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋى كەزٸندە قارجىلىق كٶمەك كٶرسەتۋ بٶلٸگٸندە ەاەو تۋرالى شارتقا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى حاتتاما كٷشٸنە ەندٸ. قارجىلاندىرۋ وسى جوبالارعا بەرٸلەتٸن كرەديتتەر مەن قارىزدار بويىنشا پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ سۋبسيدييالاۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ەاەو-نىڭ 2024 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتٸنە وسى تەتٸكتٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن شامامەن 9 ملرد تەڭگە سالىندى. بۇل قازاقستاندىق ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىندارعا ەاەو-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ كەسٸپورىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ٶزدەرٸنٸڭ كووپەراتسييالىق جوبالارىن ەاەو بيۋدجەتٸ ەسەبٸنەن قارجىلاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- 22 سەۋٸردە ٶتكەن ەەك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا قازاقستاندىق تاراپتىڭ باستاماسىمەن تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ونى تاڭبالاۋعا قاتىستى ەاەو تەحرەگلامەنتتەرٸنە ٶزگەرٸستەر بٸراۋىزدان قابىلداندى. ٶزگەرٸستەر قازاقستاندىق بيزنەستٸڭ كٶپتەگەن ٶتٸنٸشٸ بويىنشا ەنگٸزٸلدٸ. بۇرىن ٶندٸرۋشٸنٸڭ مەكەنجايىن قايتا اتاعان كەزدە, بٸراق ناقتى ورنالاسقان جەرٸن ٶزگەرتپەستەن, ەاەو بۇرىنعى مەكەنجايى بار ٶنٸمدٸ شىعارۋعا جول بەرمەدٸ. ەندٸ, 36 اي ٸشٸندە, ەگەر مەكەنجايى ٶزگەرسە, بٸراق ناقتى ورنالاسقان جەرٸ ٶزگەرمەسە, ۇيىمنىڭ نەمەسە ٶندٸرۋشٸ كەسٸپكەردٸڭ ورنالاسقان جەرٸ تۋرالى اقپاراتتى ورامدا ٶزگەرتۋگە بولمايدى.
- 2 مامىردا ەاەو-عا مٷشە مەملەكەتتەردە عىلىمي دەرەجەلەر تۋرالى قۇجاتتاردى ٶزارا تانۋ تۋرالى كەلٸسٸم كٷشٸنە ەندٸ, بۇل ولاردىڭ يەلەرٸنٸڭ ارتىق بيۋروكراتييالىق فورمالدىلىقسىز كەسٸبي قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىرۋعا قول جەتكٸزۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. فيلوسوفييا دوكتورى (PhD), بەيٸنٸ بويىنشا دوكتور, عىلىم كانديداتى جەنە دوكتورى عىلىمي دەرەجەلەرٸ تۋرالى قۇجاتتار ٶزارا تانىلادى.
