ەرەنعايىپ وماروۆ,
اكادەميك, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ
عىلىمدارى اكادەميياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ, قاينار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى
كٶپ تٷرٸك ەنشٸ الىپ تاراسقاندا,
قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا?
ماعجان
قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى مەسەلەنi تاريح عىلىمى كٶپتەن بەرi زەرتتەپ كەلسە, قازاق ٶركەنيەتiنiڭ دامۋ پروبلەماسى تاياۋ ۋاقىتتا عانا جولعا قويىلدى. قازاق حالقىنىڭ پايدا بولۋ پروتسەسi مەن ەلەۋمەتتiك ٶزارا بايلانىستارى دا بiرشاما جاقسى زەرتتەلگەن. مەملەكەتتە تۇراتىنداردىڭ ٶزدەرiن «قازاق» دەپ اتاۋ سەبەپتەرi ەشقانداي داۋ تۋعىزبايدى. بۇل مەسەلە «قازاقستان تاريحى» اتتى كٶپ تومدىق مونوگرافييادا, وسى پروبلەماعا ارنالىپ 1998 جىلى قازاقستان دامۋ ينستيتۋتى شىعارعان «قازاقتار» مونوگرافيياسىندا, سونداي-اق «قازاقتار – حازار قاعاناتىنىڭ مۇراگەرلەرi» ماقالاسىندا جان-جاقتى باياندالعان. قازاق ٶركەنيەتiنiڭ قالىپتاسۋى مەن گەنەزيسi قازاق ەتنوسى مەن مەملەكەتتiگiنiڭ قالىپتاسۋىمەن تiكەلەي بايلانىستى.
ٶركەنيەتتٸڭ باستاۋى
تاريحي دامۋ پروتسەسiندە قالىپتاسقان ٶركەنيەتتەر ٶزگەرمەي قويمايدى. ەسiرەسە جاھاندانۋ جاعدايىندا ولار iشكi قايشىلىقتارعا, سىرتقى ورتانىڭ سۇراپىل ەسەرiنە ۇشىرايدى. سوندىقتان كٷللi ٶركەنيەتتەر ٷشiن قايداعى بiر ەمبەباپ تسيكلدى, iشكi ديناميكالىق بiرتۇتاس پرينتسيپتەردٸ ورنىقتىرۋ ەرەكەتi ەلi كٷنگە دەيiن جەتiستiككە جەتكەن ەمەس. بۇل مەسەلەنiڭ بiلگiرلەرi ە. راشكوۆسكيي مەن ۆ. حوروستاردىڭ پايىمداۋىنشا, ٶز كەزiندە ن. يا. دانيلەۆسكيي, و. شپەنگلەر, ا. دج. توينبي جەنە باسقالار ۇسىنعان كونستيتۋتسييالاردى قازiرگi كٶپتەگەن زەرتتەۋشiلەردiڭ قابىلداعىسى جوق. ولاردىڭ پiكiرi بويىنشا ف. برودەل مەن ونىڭ زەرتتەۋشiلەرiنiڭ پوزيتسيياسى شىندىققا اناعۇرلىم جاقىن; ولار قازiرگi ەرەكەت ەتiپ تۇرعان كەز كەلگەن ٶركەنيەت جٷيەسiندە ٶركەنيەتتiڭ دامۋىنداعى ساتىلىق – تاريحي جولدى جاڭعىرتىپ وتىراتىن, تىم قۇرىعاندا, اركايزمدiك, ٶزەكتi ەرi زاماناۋي دەڭگەي ٶمiر سٷرەدi دەپ تۇجىرىمداعان ەدi.
سونىمەن قاتار تاريحنامالىق پروبلەمانى تالداۋ جەنە جاڭا كٶزقاراستار مەسەلەنiڭ شىنايى اقيقاتىن ايقىنداۋعا سەپتiگi تيەتiن باسقا دا پiكiرلەردi جوققا شىعارمايدى. مىسالى, ە.حانتينگتون قوعامنىڭ ٶركەنيەتتi جەنە مەدەنيەتتi دامۋىن ايقىندايتىن نەگiزگi فاكتورلاردىڭ iشiنەن گەوگرافييالىق, كليماتتىق, بيولوگييالىق, دەموگرافييالىق, فيزيولوگييالىق ت.ب. فاكتورلاردى قاراستىردى. ەرينە العاشقى ادامدار وتىرىقشى ەمەس ەدi, ٶمiر سٷرۋ ٷشiن تاماق پەن باسپانا iزدەپ, ولار افريكادان ورتالىق ازيياعا جاياۋ-جالپىلاپ كەلدi, ودان ەرi ەۋروپاعا ٶتەدi, بۇل پروتسەسس بۇدان 80000 جىل بۇرىن باستالدى.
باتىس ٶركەنيەتiنiڭ باسىمدىعىن بiر جاقتى مويىنداعان ٶركەنيەت ەسونيزمi بiر جارىم مىڭ جىل بويى باتىس قوعامىنىڭ يدەولوگيياسىندا سايران سالىپ جٷردi. بۇل دومينانت باسقا ٶركەنيەتتەردiڭ جالپى ادامزات قۇندىلىعىنا قوسىلۋدىڭ قۇرالى رەتiندە باتىستىڭ جەتەكشi ەلدەرiنiڭ سان عاسىرلار بويى وتارلىق ٷستەمدiگi مەن وتارلاۋدىڭ يدەولوگييالىق نەگiزدەمەسiنiڭ فاكتىلارىنا سٷيەندi. سٶز جوق, مۇنداي ارالاسۋ «بiلەكتiڭ كٷشiمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن» جٷزەگە اسىرىلىپ, ەلەمنiڭ كٶپتەگەن حالىقتارىنا قيساپسىز قايعى-قاسiرەت ەكەلدi.
سٶيتiپ, عىلىمداعى «ٶركەنيەتتi ەدiسناما» ەۋروپالىق گەگەموندىقتىڭ ەلەمگە كەڭ قانات جايۋىنا كٷش سالىپ, ەۋروتسەنتريزممەن ۋلانباعان ٶزگە پiكiرلەر مەن تۇجىرىمداردىڭ, وزات ويلى عالىمدار كٶزقاراستارىنىڭ بەرiن تٷگەلدەي مانسۇق ەتتi.
بۇعان قاراماستان ەرتٷرلi ادامزات قوعامىن شاپشاڭداتۋ مەن دامىتۋدىڭ جالپى تابيعي-تاريحي زاڭدارىن جەنە پرينتسيپتەرiن تۇجىرىمداعان كەزدە «ٶركەنيەت» ۇعىمى اكادەمييالىق عىلىمدا بارعان سايىن كەڭiنەن قولدانىلا باستادى. ٶركەنيەت كاتەگورييا مەن ەدiسناما رەتiندە ٶز بويىنا بiرنەشە تەورييانى جيناقتاعان; بiز سولاردىڭ بiرەۋiن – قازاق ٶركەنيەتiن تالداعان كەزدە, مەنiڭشە, اناعۇرلىم تۇجىرىمدى كٶرiنەتiن جاعداي تەوريياسىن قاراستىرايىق.
[caption id="attachment_9586" align="alignright" width="360"]
ە. حانتينگتوننىڭ «ٶركەنيەتتiڭ قوزعاۋشى كٷشتەرi» اتتى كiتابىندا (يەلسك ۋنيۆەرسيتەتiندە «كٶپتەگەن امەريكان پروفەسسورلارىمەن اقىلداسقاننان كەيiن» جارىق كٶرگەن) ٶركەنيەت دەگەنiمiز نە, ونىڭ ىرعاق-قالپى مەن تاريحي ديناميكاسى نەدەن قۇرالعانى تۋرالى ٶزگەشە پiكiر باياندالعان.
ەجەلگi ادامدار قوعامىنىڭ ۆارۆارلىقتان ٶركەنيەتتi تۇرمىسقا كٶشۋiنiڭ دەل ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ كٷردەلٸلٸگٸ سيياقتى, ٶركەنيەتكە دۇرىس انىقتاما بەرۋدە سونداي قيىن. جالپى ەڭبەك بٶلiنiسi جاقسى دامىعان, ەگiنشiلiككە كٶشكەن ادامدار وتىرىقشى ٶمiر قالپىن قولدانعان, باسقارۋدىڭ بەلگiلi بiر تٷرiن ورناتقان, جازۋ-سىزۋدى جاساپ, يگەرگەن جەردە ٶركەنيەت كٶرiنiس بەرەدi.
بۇل تەزيس – ەۋروتسەنتريزمنiڭ كەسiرلi پرينتسيپiنەن تۋىنداعان زاماننىڭ جالپى قاتەسi. ەگەر قازiرگi ەۋروپالىق حالىقتار ٶركەنيەتتi دەسەك, سوندا ولاردىڭ اتا-بابالارى العاشقى ەگiنشٸلەر بولعانى ما?! الايدا بۇل تەزيستi ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ دنك گەنومىن 100%-عا دەيiن دەل زەرتتەۋ ارقىلى بٷگiندە جوققا شىعارعان. قازiرگi ەۋروپالىقتاردىڭ بۇدان 10000 جىل بۇرىن قونىستانعان اتا-بابالارىنىڭ 20%-ى عانا ەگiنشi, ال ەۋروپادا 40-50 مىڭ جىل بۇرىن ٶمiر سٷرگەن اتا-بابالارىنىڭ 80%-ى جەرگiلiكتi اڭشىلار بولعان. بۇل بولجامنىڭ راستىعىن 2001 جىلى ەۋروپالىق عالىمداردىڭ ٶزدەرi ەكسپەريمەنت تٷرٸندە دەلەلدەپ, عىلىمي فاكت رەتiندە قابىلداعان (بۇرىن ەۋروپالىقتاردىڭ 80%-ى ەگiنشiلەر بولعان دەپ ەسەپتەلەتiن). اڭشىلاردىڭ ۇرپاقتارى كٶشپەلiلەر بولعان دەگەن پiكiر عىلىمدا اكسيوما رەتiندە قابىلداناتىن.
ٶركەنيەت گەنەزيسiن زەرتتەۋ, ەسiرەسە, ونىڭ العاشقى ساتىسى كەزiندە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن بiرنەشە فاكتوردى قاراستىرۋدى كٶزدەيدi. ولاردىڭ بiرقاتارى دەلەلدەنبەدi, باسقالارى كٶپ ۋاقىت بويى ٷلكەن داۋ-داماي تۋعىزدى. مىسالى, نەسiلدەر مەن قورشاعان ورتا فاكتورلارىن قاراستىرايىق. حIح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيiن باتىس ەلەمiندە ەلەۋمەتتiك قۇبىلىستاردى «نەسiلدiكپەن» تٷسiندiرۋ كەڭ ەتەك العان ەدi. عىلىم كەز كەلگەن سالادا, ەرينە, ٶركەنيەتتەر گەنەزيسiنiڭ مەسەلەسi تۋرالى دا مۇنداي كٶزقاراستىڭ قيسىنسىز ەكەنiن باياعىدا-اق دەلەلدەگەن. سوندىقتان نەسiلدiك فاكتورلارعا توقتالمايمىز دا, قاجەت ەتەتiندەرگە ا. دج. توينبيدiڭ ەڭبەكتەرٸن قاراۋدى ۇسىنامىز. دەمەك, گەن تۋرالى عىلىمنىڭ سوڭعى جەتiستiكتەرiنiڭ كٶرسەتۋiنشە, بiز بەرiمiز بۇدان 150000 جىل بۇرىن افريكادا ٶمiر سٷرگەن بiر انادان تارادىق. ونىڭ ۇرپاقتارى بۇدان 80000 جىل بۇرىن افريكادان شىعىپ, قازiرگi يەمەندەگi باب-ەل ماندەت بۇعازى اۋدانىنداعى قىزىل تەڭiز ارقىلى دٷنيە جٷزiنە تاراعان, سونىڭ iشiندە ەۋروپا ارقىلى ورتالىق ازيياعا دا جەتكەن. سونىمەن نەسiلدiك فاكتوردىڭ نەگiزسiز ەكەنiن عىلىم دەلەلدەدi.
بiزدiڭ پiكiرiمiزشە, كەلەسi فاكتور - ٶركەنيەتتiڭ قالىپتاسۋىنا يگٸ ەسەرٸ تيگەن ەڭ باستى سەبەپ دەر ەدٸك; ول – ادامدار تiرشiلiگiنiڭ تاريحي ورتاسى نەمەسە ەنشەيiن جاعداي تەوريياسى. وسىعان بايلانىستى بiز ٶركەنيەتتiڭ نەگiزگi تٷرلەرiن جەنە ناقتى ەرi تاريحي ديناميكادا قازاق ٶركەنيەتiن ولارمەن سالىستىرا قاراستىرامىز.
ٶزەن ٶركەنيەتi
ەۋرازييا دالالارى لاندشافتارىنىنىڭ جەنە تٶمەنگi نiل القاپتارىنىڭ, امۋدارييا مەن سىردارييا ٶزەندەرiنiڭ ارالىعىندا جەنە كٶشپەلi قوعام مەن ەجەلگi ەگيپەت قوعامىنىڭ ەرەكشەلiكتەرiنiڭ ٶزارا سەبەپ-سالدارلى بايلانىستارى تۋرالى بولجام بار. ب.ە.ب. VIII-VII عاسىرلاردا ەلەمدiك ساياحاتشىلار سولتٷستiك جەرلەردە, قارا تەڭiز جاعالاۋلارىندا جەنە ازوۆ تەڭiزiنiڭ بويىندا باقىلاعان كٶشپەلiلەر ٶمiرi بiركەلكٸلiگiمەن جەنە بiرقالىپتىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن, بۇل, ەرينە, رەليكت قوعامداردىڭ ٶمiرiنە جەنە بiزدiڭ قازiرگi كەزiمiزگە تەن سيياقتى. ولاردىڭ ورتالىق ازييادا جەنە امۋدارييا مەن سىردارييا ارالىعىندا ٶمiر سٷرگەن سكيفتەر مەن ساقتاردى كٶرمەۋi مٷمكiن ەمەس. ەۋرازييا دالالارىنداعى كٶشپەندiلەردiڭ تiرشiلiگi ٶزiنشە ٷزiلiسسiز بولعان سيياقتى, ولار بۇرىننان قالا سالعان, سۋلاندىرۋ كانالدارىن قازعان, استرونومييا مەن ماتەماتيكا نەگiزدەرiن بiلگەن. سوندىقتان بiرتۇتاس مەسەلەنiڭ جەكەلەگەن بٶلشەكتەرiن سالىستىرماي, بiر-بiرiنەن تەۋەلسiز ٶمiر سٷرەتiن ەر تٷرلi جٷيەلەر مەن تۇتاس قوعامدى سالىستىرۋ كەرەك. تەڭ جاعدايدا پايدا بولعان ۇقساس قوعامدار عانا ادامدار تۇراتىن ٶزەن ايماعىنىڭ مىسالىندا ٶركەنيەتتەر گەنەزيسiنiڭ جاعداي تەوريياسىن شىنايى تٷردە دەلەلدەي الۋى مٷمكiن.
ۇلى ٶزەندەر اڭعارىنداعى تايپالاردىڭ تiرشiلiگiن تالداۋ ٶزەن ٶركەنيەتiنiڭ نەگiزiنەن نوماندىق قوعام مەن ەگiنشiلiكتi دامىتاتىنىن كٶرسەتەدi. شىنىندا, جانسىز تابيعاتتى يگەرگەننەن گٶرi, جانۋارلاردى قولعا ٷيرەتۋ ادامعا قيىنىراق بولعان. جانۋارلاردى قولعا ٷيرەتۋ – تاباندىلىقتى, اقىل-ويدى كٶبiرەك تالاپ ەتەتiن اناعۇرلىم جوعارى ٶنەر.
تٶمەنگi نiلدiڭ القابى افرازييالىق دالالاردىڭ جالپى جٷيەسiمەن تابيعي تٷردە ٷيلەسەدi, ەگيپەتتiڭ كليماتى دا ماڭايىنداعى جەردەگiدەي, سەل عانا ەرەكشەلiگi – ۇلى ٶزەن القاپتى سۋمەن بارىنشا قامتاماسىز ەتiپ, سۋمەن بiرگە كەلگەن تۇنبا توپىراقتى قۇنارلاندىرىپ وتىرادى. ەگيپەت ٶركەنيەتiن جاساۋشىلار بۇل فاكتورلاردى بۇرىن دا بiلگەن جەنە ولاردىڭ پوتەنتسيالدىق مٷمكiندiكتەرiن تيٸمدٸ تٷردە پايدالانىپ كەلگەن. ولاردىڭ قوعامى كٶشپەلi افرازييا دالاسىمەن وراسان زور قاراما-قايشىلىقتا بولعان. مىسالى, ەگيپەتتەگi نiل جاساعان تابيعي ورتانىڭ بولۋى ەگيپەت ٶركەنيەتiنiڭ پايدا بولۋىنا يگiلiكتi ەسەر ەتكەن جوق پا دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مۇنداي تەزيستi ماقۇلداۋ نەمەسە تەرiسكە شىعارۋ ٷشiن وسىعان ۇقساس ورتاسى بار باسقا دا تەۋەلسiز اۋماقتاردا «ٶزەن» ٶركەنيەتiنiڭ شىعۋى مٷمكiن ەكەنiن دەلەلدەۋ قاجەت. كٶرشi اۋماققا – تيگر مەن ەفراتتىڭ تٶمەنگi القابىنا ورالايىق. مۇندا دا جاعداي نەگiزiنەن سونداي: افرازييا دالاسى, قۇرعاق كليمات, سۋمەن جەتكiلiكتi قامتاماسىز ەتiلگەن جەنە بەرەكەلi تۇنبا قاباتى بار. بiز وسىنىڭ بەرiن سالىستىرىپ, مۇندا دا سونداي «ٶزەن» ٶركەنيەتi – بiرشاما ەگيپەت مەدەنيەتi سيياقتى شۋمەر ٶركەنيەتi پايدا بولعان دەپ ايتا الامىز.
امۋدارييا مەن سىردارييا ٶزەندەرiنiڭ اڭعارلارىنداعى تايپالاردىڭ تiرشiلiگiندە دە وسىنداي ٶزگەرiستەر تۋىنداپ, ٷشiنشi ٶزەن ٶركەنيەتiنiڭ – ارييلەر, ساقتار ٶركەنيەتiنiڭ وتانىنا اينالدى.
نiل مەدەنيەتiنە ۇقساس مىسالداردىڭ كەمiندە بەس-التى تٷرiن تابۋعا بولادى, بiراق سولاردىڭ تٶرتەۋi عانا – «ٶزەن» تيپiندەگi ٶركەنيەت. «مۇنداي ورتاداعى ەگيپەتتiك جەنە شۋمەرلiك مەدەنيەت گەنەزيسi, راسىندا, قاعيدادان گٶرi – ەرەكشەلiك. دەمەك, جاعداي فاكتورى بۇل ەكi مەدەنيەتتiڭ پايدا بولۋىنا سەبەپشi بولعان يگi فاكتور رەتiندە قاراستىرىلماۋى مٷمكiن ەمەس» دەگەن ا. دج. توينبيدiڭ بۇل پiكiرiمەن كەلiسپەۋ قيىن. ورتا ازييادان باسقا (امۋدارييا مەن سىردارييا ٶزەندەرiنiڭ ارالىعى), ەدiل مەن ورال ٶزەندەرiنiڭ ساعاسى تٶرتiنشi ٶزەن ٶركەنيەتiنiڭ جارقىن مىسالى بولا الادى. ەرتەدە جەنە ب.ە. ح عاسىرىنا دەيiن كاسپيي تەڭiزiنiڭ دەڭگەيi قازiرگi دەڭگەيiنەن 14-15 مەتر تٶمەن بولعان.ول كەزدە ەدiل مەن ورالدىڭ ساعاسىندا كيممەرييلەر, سكيفتەر, سارماتتار تۇرعان. ساقتار-سارماتتار III عاسىردا عۇنداردىڭ قۋعىنىنا ۇشىراعان. IV عاسىردان مۇندا حازارلار پايدا بولدى, ولار مٷلدە باسقا سيپاتتاعى حالىق – بالىقشىلار مەن ەگiنشiلەر ەدi. حالىقتىڭ تاڭداعان ٶركەنيەتٸ ونىڭ تۇرىپ جاتقان گەوگرافييالىق ورتاسىنا دا بايلانىستى بولۋى تابيعي شارت بولىپ ەسەپتەلەدٸ دە, بۇل ٶركەنيەتتەر تەوريياسىنداعى تابيعي ورتاعا بايلانىستى دەپ اتالادى. بiراق ولاردا جاۋىنگەرلەر جەنە مەدەنيەتi جاقسى دامىعان ادامدار بولدى. ولار عۇندار كونفەدەراتسيياسىنىڭ قۇرامىنا ەندi نەمەسە اتتيلا يمپەريياسى قۇلاعاننان كەيiن عۇنداردىڭ ٶزدەرi حازار مەملەكەتiن قۇردى. قالاي دەسەك تە, حازارلار شىعىستان كەلگەن. ەرينە, بۇل مەسەلە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدi. حازارلار – مەملەكەتتiڭ اتاۋى, ال ادامدار ٶزدەرiن قاسا, قاساقتار, كازاكتار دەپ اتاعان, سٶيتiپ ولار كاسپيي ويپاتىنىڭ ماڭىندا ٶزەن ٶركەنيەتiن جاسادى. الايدا, ٶزەن ٶركەنيەتi بۇعان دەيiن دە ورتالىق ازييادا بار ەدi. ەستە جوق ەرتە زاماننان باستاپ مۇندا كەمە جاساعان, بالىق اۋلاپ, ونى جاساندى تٷردە قولدان ٶسiرگەن. بۇل تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جەتەرلٸك.
ەجەلگi قازاقتاردىڭ ٶزەن ٶركەنيەتiنiڭ نەگiزiن قاڭلىلار سالعان, بۇل جٶنiندە اۆەستادا ايتىلعان.قاڭلىنى قازاقستاندا ٶزەن ٶركەنيەتi جاقسى دامىعان ەجەلگi iرi مەملەكەتتەردiڭ بiرiنە جاتقىزۋ ارتىق ەمەس. شىمكەنت ماڭىنداعى شەۋiلدiردە كەمەنiڭ قالدىعى تابىلعان, عالىمداردىڭ پiكiرiنشە, وعان شامامەن 2000 جىل بولعان.
ەرتەدەگi قازاقتاردىڭ ٶزەن ٶركەنيەتiن جاساعان ەكiنشi iرi ەتنوسى – وعىزدار. «وعىز» سٶزi ەجەلگi تٷركi تiلiندە ۋعۋز - ٶزەن, سۋ ادامى نەمەسە ٷلكەن سۋ دەگەندi بiلدiرەدi. ورتالىق ازييادا قۋاتتى يمپەرييالار قۇرعان وعىزدار -عۇزدار مەن قاڭلىلار, ەۋرازييادا حازارلار العاشقى كەزدە ٶزەن ٶركەنيەتiنە ارقا سٷيەدi. ەجەلگi قازاقتاردىڭ ٶزەن ٶركەنيەتi تۋرالى بولجامدى بiرiنشi رەت كەزٸندە بٸز ۇسىنعان ەدٸك. ونى تاقىرىپقا قىزىعۋشىلار اۆتورلىق كٸتاپتاردان تابا الادى.
ەگٸنشٸلٸك ٶركەنيەت
ەگٸنشٸلٸك ٶركەنيەتتٸڭ زامانىندا ماڭىزدى بولعانى سونشا, ەۋروپا حالىقتارىنىڭ, ورىس, تٷرٸك پەن ٶزبەك تٸلدەرٸندە مەدەنيەتتٸ كۋلتۋرا دەسە, ول لاتىن تٸلٸندە كۋلتۋرا - ٶسٸمدٸكتەردٸڭ تۇقىمى دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. قازاقتاردىڭ, ەرتەدەگi تٷركiلەردiڭ ەگiنشiلiك مەدەنيەتi ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە دامىدى.
قاڭلى (اۆەستاداعى كانگيۋي دەگەنگە ۇقساس) تەرمين رەتiندە يرانداعى «قان» تٷبiرiمەن نەگiزدەس, ٶزبەك پەن تەجiكتە «قان» – كانال, مٷمكiن «ارىقتار ەلi» دەگەندi بiلدiرەر, ەلدە «اعىندار ەلi» دەگەنi مە نەمەسە ەجەلگi تٷرiكشە «قان ەل». قان – سىردارييانىڭ ەرتەدەگi اتاۋلارىنىڭ بiرi, دەمەك, قانعارلار-كەڭگەرلەر ەلiن سىردارييا, امۋدارييا جەنە باسقا ٶزەندەردiڭ ساعالارىنا, توعاندار مەن كانالدار ماڭىندا ورنالاستىرۋعا بولادى. قاڭلىلار جاساعان سۋلاندىرۋ جٷيەسiنٸڭ ادامزات, ەلەمدiك ٶركەنيەت ٷشiن اسا زور ماڭىزى بولدى, سوندىقتان ٷلكەن ارىقتاردى سولاردىڭ قۇرمەتiنە «كانالدار» دەپ اتادى (س.پ.تولستوۆ), بۇل «قان ەل – كانال» دەگەن سٶز. قازاقتار تۇرعان اۋماقتاعى وتىرىقشى ٶركەنيەت ك. بايپاكوۆ, ۋ. شەلەكەنوۆتەر تاراپىنان جاقسى زەرتتەلگەن. «حۇقىقسىز ەرi قورعانسىز, ونداعان الىم-سالىقپەن جەنە بورىشپەن شىرمالعان, ەر تٷرلi ساناتتاعى قارجى شەنەۋنiكتەرi مەن جەر يەلەنۋشiلەردiڭ توناۋ جٷيەسiنە ۇشىراعان وتىرىقشى ديقاننىڭ ٶلمەشi كٷنiن كٶرگەننەن گٶرi, كٶشiپ جٷرگەنi پايدالىراق ەدi…» (ي.پ.پەترۋشەۆسكيي. «حVI-حIح عاسىردىڭ باسىنداعى ەزiربايجان مەن ارمەنيياداعى فەودالدىق قاتىناستار تاريحىنىڭ وچەركتەرi»). سوندىقتان قازاقتار وتىرىقشىلىق پەن ەگiنشiلiككە تىم اسىقپاي, شاعىن توپتارمەن باي دا قۋاتتى كٶشپەندٸ ٶمٸرٸن تاستاماعان.
كٶشپەندIلەر ٶركەنيەتٸ
ميتوحوندريياسى دنك زەرتتەۋشiلەرi مەن ارحەولوگتاردىڭ مەلiمەتتەرi كٶرسەتكەندەي, العاشقى ادامدار ەۋەلi تەرۋشiلiكپەن, بالىق اۋلاۋمەن, اڭشىلىقپەن شۇعىلدانىپ, سودان كەيiن عانا ەگiنشiلiككە كٶشكەن. كاسپيي ماڭىنداعى دالادا ەگiنشiلiكتi اڭ اۋلاۋ تولىقتىردى, بۇل شارۋاشىلىق تiرشiلiكتiڭ ەكi فورماسى ۇزاق ۋاقىت بويى بiرگە بولدى. بiراق ادامدار سونىمەن بiرگە سۋ توعاندارى مەن ٶزەندەردiڭ پايداسىن جەنە ارتىقشىلىقتارىن دا پايدالانىپ, تiرشiلiك ەتتi.
ا. دج.توينبيدiڭ جازۋىنشا, ەۋرازيياداعى اڭشى ادام قۋاڭشىلىققا ۇشىرادى دا, ونى ديقانشىلىقپەن شۇعىلدانۋىنا يتەرمەلەدi, ال ەكiنشi قۋاڭشىلىقتا اڭ اۋلاۋدى قوسىمشا كەسiپ رەتiندە پايدالانعان ەگiنشiلەر مەن مالشىلار ۇشىراستى. ەۋرازييالىقتار ساپالى سەكiرiس جاساپ, ولار كٶشپەلi مال شارۋاشىلىعىنا اۋىستى. ٶمiردiڭ كٶرسەتكەنiندەي, كٶشپەلi ٶمiر قالپىنا كٶشۋ كليماتتىڭ ناشارلاۋىنا بەرiلگەن جاۋاپ ەدi جەنە ول بۇل ايماقتاعى ەجەلگi حالىقتاردىڭ ساقتالىپ قالۋىنا سەبiن تيگiزدi.
بiزدiڭ بۇعان قوسارىمىز: نوماديزمنiڭ پايدا بولۋى تەك تابيعي كاتاكليزماعا عانا ەمەس, سونداي-اق ادامداردىڭ سانا-سەزiمiنiڭ ٶسۋiنە, ٶزدەرiن سول كەزدەگi تابيعي دٷنيەنiڭ ينتەللەكتۋالدى شىڭىندا تۇرعانىن تٷسiنگەنiنە دە بايلانىستى ەدi. بەلكiم, ادام كٶپتەگەن جابايى اڭداردى قولعا ٷيرەتiپ, ٷيدە ۇستاپ, تابيعي كاتاكليزم جاعدايىندا قاجەتتi تاعام قورىمەن ٶزگەشە ساقتاندىرۋ جاساۋدى, مٷمكiن, ساپالى تٷردە, مٷمكiن, كەزدەيسوق تٷرiندە پايدالانعان شىعار.
كٶشپەلi ٶركەنيەتتi ەگiنشiلiك مەدەنيەتiمەن سالىستىرا كەلiپ, ا. دج. توينبي نوماديزمنiڭ كٶپ ارتىقشىلىقتارى بارىن ەسكەرتەدi.
جانۋارلاردى قولعا ٷيرەتۋ ٶسiمدiكتەردi ٷيدە ٶسiرگەنگە قاراعاندا ٶتە ٷلكەن ٶنەر ەدٸ, ٶيتكەنi بۇل ادامنىڭ اقىل-ويى مەن جiگەرiنiڭ ىرىققا كٶنە بەرمەيتiن ماتەريالدى جەڭۋiنiڭ بەلگiسi بولاتىن. باسقاشا ايتقاندا, باقتاشى – ەگiنشiگە قاراعاندا اسقان شەبەر, بۇل پiكiر اتاقتى سيرييالىق ميفولوگييادا كٶرiنiس تاپقان: ادام اتا ٶز ەيەلi حاۋا انانى تٷسiندi, ول جٷكتi بولدى دا, قابىلدى تۋعان سوڭ: «مەن تەڭiرiمنەن پەندەنi تاپتىم» دەدi. ودان كەيiن ونىڭ iنiسi ابىلدى تۋدى. ابىل قوي باقتى, قابىل ديقان بولدى. بiراز ۋاقىت ٶتكەننەن سوڭ, قابىل جەردەن العان سىيلىعىن تەڭiرگە ەكەلدi, ابىل دا تابىننىڭ بiرiنشi تٶلiن ەكەلدi, ولارعا قاراپ تۇرىپ, تەڭiر ابىلعا جەنە ونىڭ سىيىنا كٶز قىرىن سالدى, ال قابىلدىڭ ٶزiنە دە, ونىڭ سىيلىعىن دا كٶزگە iلمەدi.
جانۋارلاردى قولعا ٷيرەتۋدە جەتكەن ەڭ جوعارى جەتiستiك سالت اتتا جٷرۋمەن بايلانىستى بولدى, مۇنى ب.ە.ب. پايدا بولعان كەنتاۆرلار – ادام-جىلقىلار جٶنiندەگi اڭىزدار دەلەلدەيدi. سودان بەرi كٶشپەندiلەردi سالت اتپەن جٷرۋدi يگەرگەن حالىقتار دەپ سانايدى. جىلقىلى-كٶشپەلi ٶركەنيەت تۋرالى يدەيانى بiزدiڭ عالىمىمىز م.ەۋەزوۆ تا ۇسىنعان.
ورىس عالىمى ل. ن. گۋميلەۆ بىلاي دەيدi: «كٶشپەلiلەر مەدەنيەتi ٶزiنiڭ 3000 جىلدىق ٶمiرٸ iشiندە جەرورتا تەڭiزi مەن شىعىس ٶلكەسiنiڭ حالىقتارىمەن سالىستىرعاندا, شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسييانى باستان كەشiردi». ونىڭ پiكiرi بويىنشا, كٶشپەلiلەر ەلەمدiك ٶركەنيەتكە قوماقتى ٷلەس قوستى. قازاق ٶركەنيەتiنiڭ قاينار كٶزi ۇلى دالادان بiرتە-بiرتە مەسسوپوتاميياعا قونىس اۋدارىپ, شۋمەر مەمەلەكەتiن قۇرعان ارييلەر زامانىنان باستالسا كەرەك.
دالا ٶركەنيەتٸ قازاقستاننىڭ ارحەولوگ-عالىمدارى ە. مارعۇلان, ك. اقىشەۆ, ك. بايپاقوۆ كٶشپەلi ٶركەنيەت ۇعىمىن جيi قولدانادى. كٶشپەلiلەر قوعامى تەرمينi نەگiزiندە س. تولىبەكوۆ پەن د. كiشiبەكوۆتەردiڭ پiكiرلەرiندە كٶبiرەك قولدانىلادى. سوڭعى جىلدارى ك. بايپاقوۆ پەن م. قوزىباەۆ ەۋرازييا ساحاراسىندا كٶشپەلiلەر ٶركەنيەتiنiڭ ورنىنا دالا ٶركەنيەتi ۇعىمىن قولدانۋ دۇرىس دەپ سانادى.
كٶشپەندٸلەردٸڭ مەدەنيەتٸنٸڭ قانشاما زامان ٶتسە دە سول باياعى بەز قالپىندا بٸزدٸڭ ۋاقىتىمىزعا دەيٸن جەتٸپ قانا قويماي, دەستٷرٸنٸڭ, تەربيەلٸك ماڭىزىنىڭ ساقتالۋىنا تاڭ قالعان ەۋروپا (فرانتسييا) عالىمدارى دەلەز بەن گۆاتتاري كٶشپەندٸلەر تەوريياسىن دامىتىپ, عىلىمعا نومادولوگييا تەوريياسى دەپ ەنگٸزگەن. ولار وسى جۇمىستارىندا كٶشپەندٸنٸ تەگٸس جازىقتىققا (دالاعا) ورنالاستىرىپ, قولدارىن بوس قويعان. اتقا وتىرعان كٶشپەندٸ ٶز جازىقتىعىندا ەمٸن-ەركٸن قالاعان جاعىنا قاراي قوزعالعان. قازاق كٶشپەندٸلەرٸ جولىندا ۇناعان جەرلەرگە بەلگٸ قويىپ, بەيتەرەك وتىرعىزىپ, دىڭ تۇرعىزىپ (موڭعولدار وبا تۇرعىزعان), قالا سالعان. سٶيتٸپ, كٶشپەندٸلەر ٶركەنيەتٸن قالالىق مەدەنيەتپەن بٸرٸكتٸرگەن ياعني دالا ٶركەنيەتٸن قۇرعان قازاقتار عانا ەكەنٸ نومادولوگييا تەوريياسىنان شىعىپ تۇر. قازاقتاردىڭ دانالىلىعى قالالىق جەنە كٶشپەندٸلٸك ٶركەنيەتتەردٸ بٸرٸكتٸرە بٸلۋٸندە. دەلەز بەن گۆاتتاري تەورييالارىنىڭ جەمٸسٸ وسىندا جاتىر.
قازاقستانداعى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكiشتەردi زەرتتەۋ نەگiزiندە ەر تٷرلi مەدەنيەت دەستٷرلەرiنiڭ ٶزارا قارىم-قاتىناس پروتسەستەرi ايقىن كٶرiنiس تاپقان. ورتالىق ازييا مەن ەۋرازييا اۋماعى تاريحي-مەدەني سينتەز ورتالىقتارىنىڭ بiرi بولعان. كٶشپەلi جەنە وتىرىقشى حالىقتىڭ ٶزارا بايلانىسىنىڭ مەنi مەن مازمۇنىنا كٶز جٷگiرتكەن, ەر تٷرلi تايپالار مەن حالىقتاردىڭ مەدەنيەتتەرiنiڭ ٶزارا كiرiگۋi مەن بiرiن-بiرi بايىتۋى ەلەمدiك پروتسەستiڭ داڭعىل جولى بولعان تەرٸزدٸ. مۇنداي سينتەزدiڭ نەگiزiندە شەكارالاس ٶركەنيەتتەر مەن قازاقستان حالىقتارى مەدەنيەتiنiڭ كٶپتەگەن جەتiستiكتەرٸ جاتادى. سينتەزدiڭ مۇنداي مىسالدارى كٶپ.
ك. م. بايپاقوۆتىڭ پiكiرiنشە, «كٶشپەلi مەدەنيەت», «كٶشپەلi ٶركەنيەت» تەرميندەرi ونشا سەتتi ەمەس. «دالا مەدەنيەتi مەن ٶركەنيەتi» تۋرالى ايتساق, دۇرىس بولار ەدi, بۇل تەك كٶشiپ-قونۋدى ەمەس, وتىرىقشىلىقتى, تەك مال شارۋاشىلىعىن ەمەس, ەگiنشiلiك پەن قالا تiرشiلiگiن دە بiلدiرەر ەدi. ساقتاردىڭ, ٷيسiندەردiڭ, تٷركiلەردiڭ, قازاقتاردىڭ تەك نومادتار عانا بولماعانى دەلەلدەنگەن. ٶيتكەنi «تەك قانا نوماديزم» دەپ جٷرگەنiمiز قازاقستاننىڭ بوس جاتقان جەرلەرi تۋرالى, كٶشپەلiلەر مەدەنيەتiنiڭ قۇبىلمالىلىعى تۋرالى پiكiرلەرگە «وي تاستايدى». نوماديزم دەگەنiمiز قازاقستاننىڭ دالا شارۋاشىلىعىنىڭ, تiرشiلiگi مەن تۇرمىسىنىڭ بiر عانا بٶلشەگi, بiرەگەي دالا ٶركەنيەتiنiڭ ٶزiندiك بiر بٶلiگi عانا. بۇل پiكiردi م. ق. قوزىباەۆ تا قولداعان. قالاي دەسەك تە, كٶشپەلiلiك ەلەۋمەتتiك ارتىقشىلىق دەپ سانالعان. ٷنەمi قوزعالىستا جٷرۋ نوماد ٷشiن تەك شارۋاشىلىق شارا عانا ەمەس, تiرشiلiكتە بولعان. كٶشiپ-قونعاندا ادامدار ٶمiرگە كەلگەن, ەسەيiپ كەمەلەتكە تولعان, ەرجەتكەن, نەكەلەسكەن, توي تويلاعان, دەمالعان, دٷنيەنi تانىعان, قازا بولعان… دەر كەزiندە جٷرiپ-تۇرماۋ شارۋاشىلىققا زالال ەكەلەدi, رۋدىڭ جارلىعىنىڭ بەلگiسi دەپ ساناعان. «اشتان ٶلiپ, كٶشتەن قالۋدى» ٷلكەن ەلەۋمەتتiك سور, اشتىق پەن كٷيزەلiس سيياقتى اپات دەگەن. سوندىقتان كٶش اسا باي, سالتاناتتى بولعان.
جاھاندانۋ زامانىندا جاڭا كٶشپەندٸلەر پايدا بولدى, ولار - «تۋريستەر». تۋريستەر قايدا بارسا دا جات حالىق, سوعان قاراماستان, ولاردى ەلبەتتە جىلى شىرايمەن قارسى الادى. قازٸرگٸ زاماندا تەك قانا, وسى جاڭا كٶشپەندٸلەر – تۋريستەردەن تٷسەتٸن تابىسقا قاراپ قالعان ۇساق مەملەكەتتەر كٶپ.
قالا ٶركەنيەتI
لاتىن سٶزi «civilis» - ازامات, قالا تۇرعىنى نەمەسە قالا ٶركەنيەتi دەگەندi بiلدiرەدi. وسىعان بايلانىستى ەجەلگi گرەك تاريحشىسى سترابوننىڭ «ٶركەنيەت بولسا, بiر قالا دا جەتiپ جاتىر» دەگەن سٶزiن تاعى بٸر كەلتiرۋدiڭ ارتىقتىعى جوق. ەگەر تاريحي ەسەپ جٷرگiزۋدi ارقايىم قالاسىنان باستاساق, وندا قازاقتار تۇرعان جەردە 300-400 شامالى قالا بولعان. شۋمەر مەملەكەتiنiڭ اۋماعىندا بولعان قالالار: ٶرiك (ەكiنشi اتى –ورحون), ور, وم, لاعاش, سامارا, سوزا, ەسەن, مارى, ۆاۆيلون, ت.ب. ەربiر قالا بەلگiلi اۋماعىمەن بiرگە, جەكە مەملەكەت سيياقتى تiرشiلiك ەتكەن. ەۋرازييا كەڭiستiگiندە قالالار كەشتەۋ پايدا بولدى, سوندىقتان ولاردىڭ كٶپشiلiگi شۋمەر اتاۋلارىن العان (سامارا, مارى, سوزاق, ور, ومبى, ت.ب.). تاياۋدا تٷركiستاننىڭ – 1500, تارازدىڭ 2000 جىلدىعى تويلاندى, بۇل – ەرتە زاماندا گٷلدەي جايناعان قالالارىمىزدىڭ بولعانىن دەلەلدەيتٸن دەرەك.
ٶركەنيەت تەوريياسى قالالاردى ٶركەنيەتتiڭ العى شارتى مەن بازالىق نەگiزi دەپ ساناعان. و.شپەنگلەردiڭ پiكiرiنشە, تiرشiلiگi قايناعان, حالقى ساپىرىلىسقان جەنە ٶزارا بايلانىسى دامىعان قالا – ٶركەنيەتتiڭ ەڭ ماڭىزدى كٶرiنiسi. ال ا.توينبي قالا مەن ٶركەنيەتتiڭ ٶزارا بايلانىسىنا شەك قويماعان, قايتا ول «كٶشپەلi ٶركەنيەتتiڭ» بار ەكەنiنەن قايتپاعان («تاريحتى ٶڭدەۋ», حII توم). ا. توينبيدiڭ بۇل پiكiرi باتىس عالىمىنىڭ ەرلiگi ٷشiن قۇرمەتتەۋگە تۇرارلىق, دەگەنمەن «كٶشپەلi ٶركەنيەت» «كەشەۋiلدەگەن» ٶركەنيەت تiزiمiنە ەنگiزiلiپ قويعان. تاريحتا تازا كٷيiندە نومادتىڭ بولماعانى قازiر مەلiم بولعان, ال قازاقتار دا تازا كٶشپەلiلەر بولعان ەمەس.
ەسكەري-دەموكراتييالىق نەمەسە ەسكەري-كٶشپەلi ٶركەنيەت. قاساقتاردىڭ, ساقتاردىڭ ەسكەرلەرiنە ەسكەري جابدىقتار, سەمسەرلەر, ساۋىتتار, دىبىستى جەبەلەر, ساداقتار, ت.ب. جاسايتىن شەبەرلەر, سونداي-اق, ەر-تۇرمان, ت.ب. زاتتار ەزiرلەيتiن ۇستالار, قولٶنەرشiلەر بولعان. ولار قوسىننىڭ ماڭىندا, جەكە-جەكە قونىستاردا وڭاشا تۇرعان. مۇنداي قونىستار مۇقييات قورعالعان, ەسiرەسە, قولٶنەر بۇيىمدارىنىڭ جاسالۋ تەحنولوگيياسىنىڭ قۇپيياسىن ەرەكشە قۇپييادا ۇستاعان. قازبا كەندەرiن, توپىراق قاسيەتتەرiن جاقسى بiلگەن تەجiريبەلi ادامدار كٶپ ەدٸ. ولاردىڭ iشiندە, قازiرگi تiلمەن ايتقاندا, اگرونومدار, اگروتەحنيكتەر, سەلەكتسيونەرلەر, گەولوگتار مەن قۇدىق قازۋشىلار, دامبا جەنە باسقا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى سالۋشىلار دا بار ەدٸ.
ەۋروپانىڭ كٶپتەگەن ەسكەرباسىلارىن اتتيلانىڭ ەسكەري تاكتيكاسىن زەرتتەۋ قىزىقتىرعان. ال ٶزi مۇنى قۇپييا ساناماعان, تiرi كەزiندە ەۋروپالىق ەسكەر باسىلارىن ٶز ٶنەرiنە ٷيرەتكەن. بۇل ەسكەري iستiڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن, عۇنداردىڭ مەدەنيەت جاعىنان دا, ٶركەنيەت جاعىنان دا زور جەتiستiكتەرگە جەتكەنiن دەلەلدەيدi. ولار كەزiندە باتىسقا قاراي ەلسiرەگەن كٷيدە, ازداعان ادامدارمەن ساپارعا شىققان ەدi, الانداردان باسقا ەشكiممەن سوعىسپاعان, كٶپتەگەن تايپالار ولارعا ٶز ەركiمەن قوسىلعان-دى. ولاردىڭ ەسكەري ٶنەر سالاسىندا جەتكەن تابىستارىنا زور باعا بەرiلگەن. ولار «اتتيلا جەنە كٶشپەلiلەر ورداسى» اتتى تاماشا ەسكەري كiتاپتار سەريياسىندا سۋرەتتەلدi (اۆتورى – داۆيد نيكوللە. لوندون, 1997 ج.). ول بۇل كiتاپتا بىلاي دەپ جازدى: «گرەك شەجiرەسiندە اتتيلانىڭ ەسكەري تاكتيكاسى مەن ونىڭ سوعىستى جٷرگiزۋ تاكتيكاسى سيپاتتالدى, ول, سونداي-اق, ستراتەگييالىق جەنە تاكتيكالىق ەدiستەردi دە جاقسى بٸلگەن. ول قاراقشىلىق جاساماعان, ۇلى قولباسشى جەنە اقىلدى كٶسەم ەدi. عۇندار ريم لەگيونەرلەرi سيياقتى قانiشەر ەمەس ەدٸ, ولار مەدەنيەتتٸ, تەرتٸپتٸ ساقتاعان. عۇنداردىڭ ەۋروپالىق ٶركەنيەتتiڭ الدىنداعى كiنەسi – ولاردىڭ ٶزگەشە سىرت كەلبەتi, كٶزقاراسى مەن ەدەت-عۇرىپتارى ەدi. ەۋروپالىقتار سوعىس ٶنەرi مەن ادامگەرشiلiكتi عۇنداردان ٷيرەندi, سونىمەن بiرگە, ەسكەر تٷرi رەتiندە اتتى ەسكەردi, قۇرال-جابدىقتار مەن قارۋ-جاراقتاردى ٷلگi ەتiپ الدى. III-IV عاسىرداعى اراب ۇستالارى ەسكەري قارۋلار جاساۋدى ساقتاردان, عۇنداردان, حازارلاردان, بۇلعارلار مەن قىپشاقتاردان ٷيرەنۋدٸ ٶزدەرiنە ۇيات سانامادى (مٷمكiن, داماسكiلٸك بولات شىعار). حI عاسىرداعى اراب تاريحشىسى ەل-جيھاز ايتقانداي, «تٷركiلەردiڭ سوعىستاعى رولiن جەنە مەنiن قىتايدىڭ ٶنەردەگi جەنە گرەكييانىڭ عىلىمداعى رولiمەن سالىستىرۋعا بولادى».
عۇندار, ساقتار مەن قاساقتار ٷشiن رەمiز جەنە سوعىس قۇدايى رەتiندە قىلىشتىڭ ماڭىزى زور ەدi. الاندار, سكيفتەر, عۇندار جەنە تiپتi سكيف-سارمات رۋىنان شىققان اعىلشىن كورولi ارتۋر دا قىلىشتى جەرگە قادالعان نەمەسە تاسقا شانشىلعان سوعىس رەمiزi دەپ ساناعان.
قازاق مەدەنيەتi, مۋزىكاسى, ەدەبيەتi iس جٷزiندە جەكە دارا. كٶرشٸ ٶزبەك, قىرعىز, تاتارمەن ۇقسامايدى. قازاق مەدەنيەتiن جەكە قاراستىرامىز, ونىڭ ٶزٸ بٸر تٶبە. قازاق مەدەنيەتٸنە ەشكٸم كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ.
سٶيتiپ, قازiرگi كەزدە دالا جەنە كٶشپەلi ٶركەنيەت ۇعىمى كەڭ عىلىمي اينالىمعا تابيعي تٷردە ەندi, ونى ەزiرلەۋگە قر عىلىم اكادەميياسى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ اكادەميگٸ م. ق. قوزىباەۆ باستاعان عالىمدار توبى زور ٷلەس قوستى. بۇل پروبلەمانىڭ زەرتتەلۋiن ودان ەرi جالعاستىرىپ, بiز دە جاڭا ۇعىمدى – ەسكەري-كٶشپەلi ٶركەنيەت ۇعىمىن ەنگiزدiك, بۇل ۇعىم ەجەلگi قازاقتاردىڭ باسىم بٶلiگiنiڭ كەيدە ەسكەري دەموكراتييا دەپ اتالاتىن ٶمiر سٷرۋ قالپىن اناعۇرلىم تولىق سيپاتتايدى. ەسكەري دەموكراتييا ەرتەدەگi حازارلاردىڭ باسقارۋ فورماسى بولدى, ەگەر ولار سوعىستا iرi جەڭiلiسكە ۇشىراي قالسا, قاعاندى ٶز حالقى ٶلiم جازاسىنا كەسكەن. مۇنداي جاعداي حيۋا حاندارىندا دا بولعان.
قازاقتار قونىستانعان ايماقتاردا ٶزدەرiنە تەن مەدەنيەتi نەمەسە قالالىق مەدەنيەتi بار جەنە وعان قوسىمشا ەگiنشiلiك جەنە ٶزەن ٶركەنيەتi گٷلدەنگەن كٶپتەگەن قالالار بوي كٶتەردٸ. جوعارىدا ايتىلعان مەدەنيەتتەر جيىنتىعىنان بارىنشا سەتتi ٶركەنيەت قازاق جەرiندە پايدا بولدى, ٶيتكەنi قازاقتاردىڭ اتا-بابالارى ٶركەنيەتتiڭ وسى بەس تيپiن شەبەرلiكپەن ٷيلەستiرiپ, قازاقتىڭ ٶزiندiك مەدەنيەتiن جاساعان. اتاپ ايتقاندا, بۇعان ىڭعايلى گەوگرافييالىق جاعداي, باي دا سان تٷرلi تابيعي قورلار, دامىعان قارىم-قاتىناس جٷيەسi, ۇلى جiبەك جولىنداعى ساۋدادان جەنە ونى قورعاۋدان تٷسكەن تابىستار, ياعني, ەكونوميكالىق سەتتiلiكتەر جەردەمدەسكەن بولۋ كەرەك. بۇل رەتتە قازاق ٶركەنيەتiنiڭ ەرەكشەلiكتەرiن تالداي وتىرىپ, مەنiڭ پiكiرiمشە, ەۋرازييالىق كەڭiستiك اتاعىن العان قازاق دالاسى مەن ونىمەن شەكارالاس ايماقتىڭ تاريحىنا دا سٷيەنۋ بارىنشا قاجەت.
«ٶركەنيەت» ۇعىمىنا بiرجاقتى, بiرجولا انىقتاما بەرۋ قيىن. شىنىندا ٶركەنيەت ۇعىمى بiرقاتار ەلەۋمەتتiك گەنوتيپتi, ەلەۋمەتتiك ستەرەوتيپتi مەڭگەرگەن, سونداي-اق, ٷلكەن, جەتكiلiكتi, اۆتونومييالىق, بارىنشا تۇيىقتالعان گەوگرافييالىق كەڭiستiكتi يگەرگەن جەنە وسىعان وراي ەلەمدiك تاريحتان بەرiك ورىن العان ادامداردىڭ مەدەنيەت قاۋىمىن بiلدiرەدi.
بەلگiلi بiر مەدەنيەتتiڭ تۇراقتىلىعىن, بەيiمدەلۋiن, تارتىمدىلىعىن جەنە ٶمiرشەڭدiگiن قامتاماسىز ەتەتiن ەكونوميكالىق قۇرىلىم كەز كەلگەن ٶركەنيەتتiڭ ەڭ ماڭىزدى ەلەمەنتi بولىپ تابىلادى. مۇندا ٶزiمدiك ۇيىمداستىرۋ فاكتورى, سٶز جوق, كەز كەلگەن ٶركەنيەتتi جاساۋ مەن ساقتاۋدا باستى ورىن الادى. وسى تۇرعىدان العاندا, ٶزiندiك ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى, قوعامنىڭ ەلەۋمەتتiك-ساياسي قۇرىلىسىن جەنە بولمىستىڭ باسقا دا ماڭىزدى ەلەمەنتتەرiن كٷشەيتەتiن قازاق ٶركەنيەتi تۋرالى دا ايتۋ زاڭدى ەرi قاجەت. تiپتi, كەز كەلگەن كٶشپەلi ٶركەنيەتتiڭ نەگiزi – سالت اتتىلىق نەمەسە قارۋلانعان سالت اتتى جاۋىنگەر– ەلەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ماقساتقا ساي ەزٸرلەنگەن, ٶيتكەنi ولار ەسكەري سوسلوۆيەنi قۇردى جەنە مەملەكەتتiڭ رەمiزi مەن نەگiزi, ونىڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتۋدiڭ قۇرالى بولدى. سالت اتتى جاۋىنگەر مەرتەبە سانالعان, وعان قوعامنىڭ مۇرساتتى مٷشەلەرiنiڭ, كەيدە بەدەلدi ۇلى جاۋىنگەردiڭ عانا قولدارى جەتكەن. ەڭ باستىسى, مۇنداي ەلەۋمەتتiك-مەدەني قاۋىمداستىق (قازاق ٶركەنيەتi) ەۆوليۋتسيياعا ٶزiنiڭ سەيكەستiگi مەن قابiلەتتiگiن ساقتاپ قالدى, ٶيتكەنi ونىڭ مۇنداي قاسيەتتەرi سان عاسىرلار بويى تەپە-تەڭدiكتiڭ بەلگiلi بiر جٷيەسiندە تۇراقتالدى. قازاق ٶركەنيەتiنiڭ كاتەگورييالىق-ۇعىمدىق اقپاراتى ەندi عانا قۇرالىپ كەلدi دەسەك تە, ەگەر ەسەپتەۋدi ارييلەر مەن شۋمەرلەردەن باستاپ جٷرگiزسەك, ول تاريحي جىل بويىنشا باسقا دا كٶپتەگەن ٶركەنيەتتەرمەن قاتار تۇرادى. ا. دج. توينبيدiڭ پiكiرiنشە, قازاق ٶركەنيەتi ٷشiن شۋمەر ٶركەنيەتi گەنەتيكالىق جاعىنان تۋىس قوعام بولىپ تابىلادى, ال قازاق ٶركەنيەتi, ٶز نەگiزiندە, ٶركەنيەت كاتەگوريياسىنا, دەلiرەك ايتقاندا, جەرگiلiتi ٶركەنيەتكە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ بەرٸنە جاۋاپ بەرەدi. جاڭا نەرسەنiڭ بەرiنiڭ جاقتاۋشىلارى دا, قارسىلارى دا بولاتىنى تابيعي نەرسە. العاش رەت «قازاق ٶركەنيەتi» تەرمينi 1999 جىلى 31 مامىردا «قازاق ٶركەنيەتi» رەسمي تٷردە جۋرنالىنىڭ تiركەۋ كۋەلiگiن العان كەزدە كٶرسەتiلدi. «قازاق ٶركەنيەتٸ» اتتى كٸتاپ وسى وقيعانىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جارىق كٶرگەلٸ تۇر. عىلىمي تۇرعىدا قازاق ٶركەنيەتi تۋرالى حاباردى مەن 2000 جىلىالماتىدا ٶتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسييادا جەنە 2001 جىلى اۆسترالييادا ٶتكەن گلوبالدى ٶركەنيەت تۋرالى 1-حالىقارالىق كونگرەستە جارييا ەتتiم (سيدنەي قالاسى, 10-19 شiلدە). بۇل ۇعىم بiرتiندەپ مەملەكەتتٸك باسىلىمداردان جەنە «قازاق ٶركەنيەتi» جۋرنالىندا جارييالانعان كٶپتەگەن ماقالالاردان قولداۋ تاپتى.
«ٷلكەن لارۋسس» كiتابىندا باياندالعانداي, ٶركەنيەت دەگەنiمiز «باسقالارعا يدەال, ٷلگٸ رەتiندە سانالاتىن ناقتى قوعامداردىڭ ەلەۋمەتتiك, ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە مەدەني جاعدايى». ولاي بولسا, تاريحتا قازاقتاردى يدەال رەتٸندە قابىلداپ, قازاق ٶركەنيەتٸنە ەنٸپ, ياعني, باسقا حالىقتىڭ بۇراتانا قازاقتانىپ كەتكەن مىسالدارىن كەلتٸرەيٸك.
باستى يدەالدى قازاقتار قازاق حاندىعىنا دەيiن-اق جاساعان, سوندىقتان جاڭا مەملەكەت قۇرالعان كەزدە ٶزدەرiن قازاقپىز دەپ ەسەپتەگەن حالىقتىڭ بەرi جەنiبەك پەن كەرەيگە قوسىلدى. ولاردىڭ كٶپتiگi سونداي, ٷش جٷزگە بٶلiنۋگە تۋرا كەلدi. قازاق حاندىعىن مويىنداپ, جاقىن تارتقان باسقا حالىقتاردى 4-جٷزگە قوسىپ, «قۇراما» دەپ اتادى. نەگiزگi حالىقتار – قازiرگi قازاق حالقىنىڭ «ەلدەرi» (تايپالارى), ۇلى يمپەرييالار مەن مەملەكەتتەر ەدi. ولار: قاڭلىلار, ٷيسiندەر, ارعىندار – بۇرىنعى اق عۇندار يمپەريياسى, حازار قاعاناتىنىڭ قاعاندارى – بەرiشتەر, دەشتٸ-قىپشاقتاعى – قىپشاقتار, قوڭىراتتار, قۇشاندار, نايماندار, كەرەيلەر, جالايىرلار, دۋلاتتار – حازار حاندىعىنىڭ نەگiزگi ۇيتقىسى, ادايلار – ەجەلگi دايلار, شٶمەكەي-شٶمەرلەر, ت.ب.
مىنانى اتاپ ٶتۋ كەرەك: قازاق جەنە قىپشاق مەتiندەرi مەن ولاردىڭ تiلدەرi حV-حVII عاسىرلاردا جٷز ەلۋ جىلداي ۋكراينا اۋماعىندا (نەگiزiنەن لۆوۆ پەن كامەنەتس-پودولسكiدە, بارلىعى 70 شامالى قونىستاردا), پولشادا, رۋمىنييادا, مولدوۆادا, قىرىم مەن تٷركييادا قولدانىلدى. قىپشاق تiلi قازiرگi ۋكراينا اۋماعىنىڭ رەچ پوسپوليتايانىڭ قۇرامىنا ەنگەن ايماعىندا ٶتە كەڭ تارالدى. مۇنى بۇل جەرگە ارميانداردىڭ قونىس اۋدارۋمەن بايلانىستى قولايلى جاعداي جاسالعانىمەن تٷسiندiرۋگە بولادى. قىپشاقتاردىڭ بiر بٶلiگi رۋنا جازۋىن, شاعىن بٶلiگi ارميان جازۋىن پايدالاندى.
قىپشاقتاردىڭ ورتاسىندا ٶمiر سٷرiپ جەنە ولاردىڭ ٷستەمدiگiنiڭ استىندا بولىپ, ارمياندار كٶبiنەسە اسسيميلياتسيياعا ۇشىرادى. ۋكرايناداعى نەگiزگi اتالعان ارميان قونىستارىنىڭ تۇرعىندارى ٶزدەرiن ارمياندارمىز دەپ سانادى, بiراق كٶپشiلiگi تiلدi بiلمەدi, تەك ٶز ەرiكتەرiمەن ەۋەلٸ قىپشاق تiلiندە سٶيلەدi, جازدى جەنە سىيىندى! ۋكراينانىڭ وڭ جاعالاۋى مەن باتىسىنا ارميان ميگراتسيياسىنىڭ العاشقى تولقىنى (300-400 وتباسى), كٶپتەگەن دەرەكتەرگە سەيكەس, حVI عاسىردا قىرىم مەن بەسسورييادان باستالىپ, كٶبiنەسە ٶزiنە ارميان-قىپشاقتاردى قامتىدى. بۇل سول كەزدەگi تايپالار مەن ايماقتاردىڭ قونىس اۋدارۋىن سيپاتتايتىن ەۋروپاعا تەن جاعداي ەدi.
2007 جىلى ارمەنييانىڭ استاناسى ەرەۆاندا كونفەرەنتسيياعا قاتىسقانىمدا ارميانداردىڭ قازاقتارعا دەگەن باۋىرماشىلىعىن كٶرٸپ, تاڭ قالعانىم بار, نەگٸزگٸ ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ بٸرٸ سول ارميان – قىپشاق قارىم-قاتىناسى. ەرەۆاننىڭ نەگٸزگٸ ماقتانىشى قولجازبالار مۋزەيٸ مازانداران بولسا, سوندا ارميان - قىپشاق تٸلاشارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتاۋلى تۇر. ارمەنييا جەرٸندە قازاق دەگەن جەر اتى جەنە ٶزەن بار ەكەن.
قىپشاقتاردىڭ ورتاسىندا ٶمiر سٷرiپ جەنە ولاردىڭ ٷستەمدiگiنiڭ استىندا بولىپ, ارمياندار كٶبiنەسە اسسيميلياتسيياعا ۇشىرادى. ۋكرايناداعى نەگiزگi اتالعان ارميان قونىستارىنىڭ تۇرعىندارى ٶزدەرiن ارمياندارمىز دەپ سانادى, بiراق كٶپشiلiگi تiلدi بiلمەدi, تەك ٶز ەرiكتەرiمەن ەۋەلٸ قىپشاق تiلiندە سٶيلەدi, جازدى جەنە سىيىندى!
جاس موڭعول مەملەكەتiندە ٶز ٷكiمەتiنiڭ قۇرىلىمىن, سونداي-اق, جازۋىن جاساۋ ٷشiن شىڭعىسحان نايمان حاندىعىنىڭ مەملەكەتتiك شەنەۋنiگi تاتا-توندى شاقىرادى. وعان ٶز بالالارى مەن جاقىندارىنا جازۋ-سىزۋدى, مەملەكەت باسقارۋدى, ەسكەري ٶمiردi, ساياسات پەن مەدەنيەتتi ٷيرەتۋدi تاپسىردى. كەرەيدەن شىڭقاي, سونداي-اق, قازاق تايپالارى: قارلىق, قاڭلى, مەركiت, جالايىرلاردان باسقا دا كٶپتەگەن مۇعالiمدەر بولدى. قازاق تايپالارىنىڭ تiرشiلiگi, ولاردىڭ ٶركەنيەتتەگi جەتiستiكتەرi ٷلگi رەتiندە قىزمەت ەتتi, ولاردى موڭعولدار ٶز مەملەكەتiن قۇرعان كەزدە كٶپتەپ پايدالاندى.
يۋان ٶركەنيەتiنiڭ قالىپتاسۋ كەزەڭiن سۋرەتتەپ جازۋ ٷشiن, مەملەكەتتiك ينستيتۋتتار مەن شەجiرەلەردi جاساۋ ٷشiن قازاقتىڭ نايمان, قىپشاق, ۋاق, كەرەي مەن جالايىر سيياقتى تايپالارىنان عالىم توبى قالىپتاستىرىلدى. بۇل رەتتە اۆتور موڭعول ديناستيياسى يۋان قۇلاعاننان كەيiن جازىلعان قىتاي دەرەك كٶزi «يۋان-شيگە» (يۋان ديناستيياسىنىڭ تاريحى, ا. قادىرباەۆ اۋدارماسى) سٷيەندi.
ش.ۋەليحانوۆ كٶرسەتكەندەي, ٶزدەرiنiڭ اڭىزى بويىنشا قازاقتار ٶزدەرiن التىن وردانىڭ مۇراگەرلەرiمiز دەپ ەسەپتەيدi. سان جاعىنان شامالى موڭعول جاۋىنگەرلەرٸ دەشتٸ-قىپشاق حالقىنىڭ جوعارى مەدەنيەتiمەن كەزدەسكەننەن كەيiن تەز ارادا سiڭiسiپ كەتتi, ياعني, قىپشاق ٶركەنيەتi موڭعولداردى جۇتىپ قويدى. قر ۇعا-نىڭ اكادەميگi م.قوزىباەۆتىڭ پiكiرiنشە, قازاق حالقى شىعىس حالىقتارىنىڭ iشiنەن بiرiنشi بولىپ ٶركەنيەتكە مەملەكەتتiكتiڭ, دەرجاۆانىڭ, بiلiم مەن مەدەنيەتتiڭ تەجiريبەسiن تاراتتى.
XVIII - حIح عاسىردا قازاق جەرٸنە العاش كٶشٸپ كەلگەن ورىستار - پروزەليتتەردٸڭ قازاقتانىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاقتىڭ ٸشٸندە تۇرعان ورىستاردىڭ مۇسىلمان دٸنٸن, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن قابىلداپ, سٸڭٸسٸپ كەتٸپ جاتقاندارى كٶپ. بۇل قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتٸندە قالىپتاسقانىن جەنە مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸنٸڭ ادام قىزىعاتىنداي دەڭگەيگە جەتكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ونداي مىسالداردى وقىرمان قاۋىم ٶزدەرٸ دە كٶرٸپ, كۋە بولعان شىعار. بۇل مەسەلە عىلىمي باسىلىمداردا دا جارييالاندى. العاشقى كٶشٸپ كەلگەن ورىستاردىڭ «پەرەسەلەنەتستەر» مەن ورىس كازاكتارىنىڭ مۇسىلمان دٸنٸن, قازاقتاردىڭ دەستٷرٸن قابىلداپ, ٶلەڭدەرٸن وقىپ, ەندەرٸن شىرقاپ, قۇداندالى بولىپ سٸڭٸسٸپ كەتكەنٸ سونشا, كەيدە بٸر-بٸرٸنەن ايىرا المايتىنداي جاعدايلار دا كەزدەسكەن. سەبەبٸ ولار قازاقتىڭ ۇلتتىق كيٸمدەرٸن دە كيگەن, تۇرمىسىن قابىلداعان, كەيبٸرٸ ورىس مٸنەزدەرٸن دە ۇمىتا باستاعان. جاعىمسىز قىلمىستاردى دا ٷيرەنە باستاعان, مىسالى, ورىس كازاكتارى دا بارىمتاشىلىققا ٷيرەنٸپ الىپ, قازاق بارىمتاشىلارىنان كەم تٷسپەگەن. جالپى ورىس كازاكتارىنىڭ قازاقتارمەن تۋىستاس ەكەنٸن عالىمدار ايتىپ جٷر. وسىنداي جاعدايعا كٶشكەن ورىس پەرەسەلەنەتستەرٸن پروزەليتتەر- دەپ اتاعان.
