الدىمەن قارجى پيراميداسى دەگەننٸڭ انىقتاماسىن جاساپ كٶرسەك, بارلىق قارجىلىق پيراميدالار قاۋٸپتٸ, ٶيتكەنٸ بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا مۇنداي «ينۆەستيتسييالىق كومپانييالار» كٷيرەۋگە بەيٸم كەلەدٸ. ەدەتتە, كەز كەلگەن قارجىلىق پيراميدانىڭ سحەماسىن ۇيىمداستىرۋشىلار جوعارى پايىزدار مەن ديۆيدەندتەرگە ۋەدە ەتە وتىرىپ, ينۆەستورلاردان اقشا الادى. جيناقتالعان قاراجات بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەرگە جەتكەندە تٶلەمدەر توقتاتىلادى, سودان كەيٸن, ەدەتتە, ۇيىمداستىرۋشىلار سالىمشىلاردىڭ اقشاسىمەن بٸرگە ٸزدەرٸن سۋىتادى. ەرينە, قارجى پيراميداسى قۇلدىراي باستاعانعا دەيٸن سالىمشىنىڭ اقشاسىن الۋ مٷمكٸندٸگٸ بار, الايدا مۇنداي ىقتيمالدىق از ەكەنٸن مويىنداۋ كەرەك. تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ, ادام تەز بايۋعا ٷمٸتتەنٸپ, پيراميداعا قايتا-قايتا اقشا سالادى جەنە بٸر سەتتە بارلىق جيناقتارىنان ايىرىلادى دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
قارجى پيراميدالارىنا قاتىستى اتىشۋلى قىلمىستىق ٸستەردٸ ەسكە تٷسٸرٸپ كٶرسەك, 2020 جىلى پاندەمييا كەزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ بٸرنەشە وبلىستارىنان, سونىڭ ٸشٸندە استانا, شىمكەنت, اقتٶبە قالالارىنان قازاقستاندىقتار Lombard 24 كومپانيياسىنىڭ الاياقتىق ەرەكەتتەرٸ تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاپپاي ارىز جازا باستادى. ينۆەستيتسييالانعان سومانىڭ كٸرٸسٸنٸڭ 40 پايىزىنا دەيٸن حالىققا اي سايىن تٶلەۋگە ۋەدە بەرٸلدٸ. بۇل جاعدايدان زارداپ شەككەندەر اقتاۋدا دا تٸركەلگەن.
ٶتكەن جىلدىڭ باسىندا اقتاۋدا تاعى بٸر «كاپيتال پليۋس» قارجىلىق پيراميداسىنا قاتىستى قىلمىستىق ٸس بويىنشا ەكٸ ايىپتالۋشىعا ٷكٸم شىقتى. ٸس ماتەريالدارىندا «كاپيتال پليۋس» جشس قىزمەتٸنەن كەلتٸرٸلگەن شىعىننىڭ جالپى سوماسى ٷش ميلليارد تەڭگەدەن استام ەكەنٸ انىقتالعان. ەكٸ ادام كٸنەلٸ دەپ تانىلدى, ولاردىڭ ەرقايسىسى 12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ولار 35 پايىزدىق پايدامەن اقشا جەنە مٷلٸك سالۋدى ۇسىنعان. 600-دەن استام ادام زارداپ شەككەن دەپ تانىلدى. سوتتالعاندار بارلىق سالىمشىلارعا ٶتەماقى تٶلەۋگە مٸندەتتەلدٸ. ٸسكە قاتىسى بار تاعى بٸر ادام – قارجى پيراميداسىن قۇرۋشى جەنە وسى ۇيىمنىڭ شتاتتان تىس باسشىسى – حالىقارالىق ٸزدەۋدە. تەرگەۋ امالدارى جالعاسۋدا.
تالدىقورعاندا Qnet قارجىلىق پيراميداسىن قۇرىلىپ, ونى باسقارعان كٷدٸكتٸ دە قاماۋعا الىندى. بۇل بويىنشا ناقتى شىعىندار ەزٸرگە بەلگٸسٸز. تەرگەۋ امالدارىنا بايلانىستى ەلٸ جارييالانا قويعان جوق. دەسە دە, قارجى پيراميدالارىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جالعىز باستى ماقساتى – ولار سالىمشىلاردىڭ اقشاسىن الاياقتىق جولمەن الۋدى كٶزدەيدٸ. ولار ەموتسييالارمەن ويناي الادى, مانيپۋلياتسييا جاساي الادى, اقىرى جەڭەدٸ. ولار بولاشاق قۇرباندارىنا نە جەنە قالاي ايتۋ كەرەكتٸگٸن بٸلەدٸ. حالىقتىڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەدٸ. ويىن ٶزگەرتٸپ, ەسەر ەتۋ ٷشٸن ولار العاشقى ايلارداعى مٸندەتتەمەلەرٸن جٷيەلٸ تٷردە ورىندايدى, كەلٸسٸلگەن ۋەدە ەتٸلگەن پايىزداردى, بونۋستاردى تٶلەيدٸ. بۇل ۇيىمنىڭ تٶلەم قابٸلەتتٸلٸگٸن دەلەلدەۋ ٷشٸن عانا جاسالادى. سونداي-اق ولار تەك جشس عانا ەمەس, سالىمشىلاردىڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن دە تابىس ٶسۋٸ ٷشٸن تۋىستارىن, دوستارىن, تانىستارىن شاقىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
ازاماتتارىمىزدى قورعاۋ ماقساتىندا ٶتكەن جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجىلىق (ينۆەستيتسييالىق) پيراميدالىق سحەمالاردى جارنامالاعانى ٷشٸن ەكٸ مىڭ ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸشكە دەيٸن ايىپپۇل سالۋ تٷرٸندەگٸ جازانى قاراستىراتىن زاڭعا قول قويعان بولاتىن.
ال ينۆەستيتسييا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعان ازاماتتار نە نەرسەگە نازار اۋدارۋى كەرەك? بٸرٸنشٸدەن, حالىق «جەڭٸل ەرٸ جىلدام اقشا» دەپ ۋەدە ەتٸلگەن قىلمىستىق ماركەتينگ دەپ اتالاتىن جولعا تٷسٸپ قالماۋى تيٸس. ەدەتتە, قارجىلىق پيراميدالاردى ۇيىمداستىرۋشىلار ينۆەستيتسييادان نەمەسە پاسسيۆتٸ كٸرٸستەن جوعارى تابىسقا «كەپٸلدٸك بەرەدٸ». مىسالى, ولار ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردەگٸ پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ سالىستىرىپ, 35-40 پايىز سىياقىعا ۋەدە بەرٸپ, ٶز شارتتارىن ۇسىنادى. ەگەر سٸزگە قولايلى بولىپ كٶرٸنەتٸن وسىنداي شارتتار ۇسىنىلسا, بۇل مۇنداي ينۆەستيتسييالاردىڭ ورىندىلىعىنا كٷمەندانۋعا نەگٸز بولادى.
تاعى بٸر نازار اۋداراتىن جايت, ازاماتتاردى ەش ويلانباستان جىلدام ينۆەستيتسييالاۋعا شاقىرادى. بۇل ادامداردى ەسكەرتۋٸ كەرەك, ٶيتكەنٸ بٸز اگرەسسيۆتٸ جارناما تۋرالى ايتىپ وتىرمىز, ازاماتتارعا ويلانۋعا, بارلىق مەلٸمەتتەردٸ ناقتىلاۋعا ۋاقىت بەرٸلمەيدٸ. قارجى پيراميداسىنىڭ تاعى بٸر بەلگٸسٸ - تۋىستارىن, دوستارىن جەنە تانىستارىن ەكەلگەنٸ ٷشٸن بونۋستار ۋەدە ەتۋ, ياعني ادامدارعا كليەنتتەردٸ تارتۋ جەنە سول ارقىلى اقشا تابۋ جٷيەسٸن قۇرۋ.
قارجى پيراميداسىنىڭ قۇربانى بولماي تۇرىپ, قالاي قورعانۋ جولدارى دا قاراپايىم. ازاماتتاردى ٶز جيناقتارىن ينۆەستيتسييالاۋعا ىنتالاندىراتىن ينۆەستيتسييالىق كومپانييانىڭ بەدەلٸمەن تانىسىپ العان جٶن. دەپوزيتتەردٸ قابىلداۋعا ۋەكٸلەتتٸ ورگاننىڭ ليتسەنزيياسىن كٶرسەتۋدٸ سۇراپ كٶرٸڭٸز. بۇل جەردە ايتا كەتەتٸن جايت, ەگەر ليتسەنزييا بولماسا, وندا بۇل پيراميدالىق سحەما بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى جەنە كٶپشٸلٸك بٸلەتٸندەي, مۇنداي ۇيىمداردىڭ تيٸستٸ ليتسەنزيياسىز قىزمەتٸ زاڭسىز بولىپ سانالادى.
سونداي-اق, ەشقانداي جاعدايدا اقشانى نەسيەلٸك كەلٸسٸمگە وتىرعان كومپانييالارعا سالۋ ۇسىنىلمايدى. ەڭ سوڭىندا كومپانييانىڭ سالىمشىلاردىڭ اقشاسىن قالاي قابىلدايتىنىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ەگەر قولما-قول اقشا بولسا, بۇل ساق بولۋعا ٷلكەن سەبەپ. ەگەر اقشا ەلدەقاشان سالىنعان بولسا جەنە سٸز قارجىلىق پيراميدامەن اينالىستىم دەپ ويلاساڭىز, دەرەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاسۋىڭىز كەرەك.
قۇزىرلى ورگان ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستىق ٸستٸڭ ەڭ قيىنى – قارجى پيراميدالارىن ۇيىمداستىردى دەگەن كٷدٸككە ٸلٸنگەندەردٸ ۇستاۋ. ەسٸرەسە, قىلمىستىق ٸس بويىنشا ايىپتالۋشىلار ەلدەن كەتٸپ قالىپ جاتسا, تٸپتٸ قيىن. سول كەزدە كٷدٸكتٸلەردٸ ەكستراديتسييالاۋ مەسەلەسٸ تۋىندايدى. جەدەل بٶلٸمشەلەر كٷدٸكتٸلەردٸ ٸزدەستٸرۋگە كٸرٸسەدٸ, تەرگەۋ كەزەڭٸ ٷزٸلٸپ قالادى. ەكستراديتسييالاۋ پروتسەسٸ بٸراز ۋاقىت الۋى مٷمكٸن. كٷدٸكتٸلەردٸ بەرۋ تۋرالى كەلٸسسٶزدەردٸ مەملەكەتتەردٸڭ ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارى جٷرگٸزەدٸ.
ال زارداپ شەككەن سالىمشىلارعا كەلتٸرٸلگەن شىعىندى ٶتەۋگە كەلسەك, قىلمىستىق ٸس جٷرگٸزۋ كودەكسٸنٸڭ نورمالارى جەبٸرلەنۋشٸلەرگە قىلمىستىق ٸس بويىنشا سوتتالۋشىلارعا, ەگەر ولاردىڭ كٸنەسٸ سوتپەن دەلەلدەنسە, كەلتٸرٸلگەن زييان سوماسىن ٶندٸرٸپ الۋعا تالاپ قويۋ قۇقىعىن بەرەدٸ. تالاپ-ارىز قىلمىستىق ٸستٸ قاراۋ بارىسىندا نەمەسە سوت ٷكٸمٸ شىققاننان كەيٸن بەرٸلۋٸ مٷمكٸن. ٶندٸرٸپ الۋ مەسەلەسٸ ازاماتتىق ٸس جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸمەن شەشٸلەدٸ.
قارجى پيراميداسىن بٸر ادام باسقارا المايتىنى انىق. سوندىقتان, ەدەتتە, قارجىلىق پيراميدالاردى جاساۋشىلاردىڭ سىبايلاستارى, اگەنتتەرٸ, ورىنداۋشىلارى بولادى, تيٸسٸنشە «ادامدار توبىنىڭ قىلمىس جاساۋى» بويىنشا ٷش جىلدان جەتٸگە دەيٸنگٸ مەرزٸمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تٷرٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك كٶزدەلگەن. ەگەر ٸس ماتەريالدارىندا قىلمىستىق توپتىڭ بولعانى انىقتالسا جەنە اسا ٸرٸ كٶلەمدە زييان كەلتٸرٸلگەن بولسا, مٷلكٸ تەركٸلەنٸپ, بەس جىلدان ون ەكٸ جىلعا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تٷرٸندەگٸ جازا قاراستىرىلادى. وسى جەردە ايتا كەتەتٸن جايت, تٶتەنشە شارا – 10 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ – 12 جىلعا دەيٸن ۇلعايتىلدى.
جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمدەي, سوڭعى كەزدەرٸ الاياقتىقتىڭ جيٸ كەزدەسەتٸن جاعدايلارى – ونلاين ساۋدا, اتاپ ايتقاندا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى, مىسالى, Instagram ارقىلى الدايتىندار جيٸلەگەن. تاڭعاجايىپ ارزان زاتتار مەن جارتى باعاداعى تارتىمدى مەمٸلەلەر بەيتانىس ونلاين ساتىپ الۋشىلاردى قىزىقتىرۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار, سەنگٸش ازاماتتار جازىلۋشىلار سانىن, ٶنٸمنٸڭ ەدەمٸ فوتولارى مەن بەينەلەرٸن باسشىلىققا الادى, سودان كەيٸن تاپسىرىس بەرەدٸ, بٸراق ٶنٸم جوق. كەيٸنٸرەك بەلگٸلٸ بولعانداي, بۇل جالعان اككاۋنتتىڭ يەلەرٸ پروفيلدٸڭ اتىن جاي عانا ٶزگەرتٸپ, ەندٸ شارتتى تٷردە كٶزٸلدٸرٸكتٸڭ ورنىنا ەيەلدەر سٶمكەلەرٸن ساتادى ەكەن. بۇل ەرتٷرلٸ ينتەرنەت سايتتارىنا دا قاتىستى. سوندىقتان ازاماتتاردى ىقتيمال كەلەڭسٸزدٸكتەردەن قورعاۋ ٷشٸن ساقتىق شارالارىن ساقتاۋدى سۇرايمىز. مىسالى, تاۋارلارعا تەك سەنٸمدٸ جەتكٸزۋشٸلەردەن تاپسىرىس بەرۋ, ولاردان ناقتى تۇتىنۋشىلاردىڭ پٸكٸرلەرٸن باسشىلىققا الا وتىرىپ, تولىق اقپاراتتى سۇراۋ اسا ماڭىزدى.
كٶپتەگەن تۇرعىندار «زارداپ شەككەن ساتىپ الۋشى مەن جالعان ساتۋشى اراسىنداعى اقشانىڭ اۋدارىلعانىن راستايتىن ٷزٸندٸ كٶشٸرمە جەنە حات-حابار پوليتسيياعا جٷگٸنگەن كەزدە زاتتاي دەلەل بولا الادى ما?» دەپ سۇراپ جاتادى. بانك ارقىلى اقشا اۋدارىلعانى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ جەكە حات-حابارلارى تۋرالى مەلٸمەتتەرگە – ارىزدانۋشى ۇسىنعان بارلىق ماتەريالدار قىلمىستىق ٸس ماتەريالدارىنا قوسا تٸركەلٸپ, دەلەل رەتٸندە قىزمەت ەتۋٸ تيٸس. جوعالعان اقشانى قايتارۋ ٷشٸن دەرەۋ ارىز جازۋ ارقىلى پوليتسيياعا حابارلاسۋ ماڭىزدى. ٶتٸنٸش بەرۋشٸنٸڭ جەدەل ەرەكەت ەتۋٸ پوليتسيياعا الاياقتىققا كٷدٸك تۋعىزعانداردى ٸزدەۋ بويىنشا جەدەل ٸس-شارالاردى باستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جالپى, ەلٸمٸزدەگٸ الاياقتىق فاكتٸلەرٸن بارىنشا ازايتۋعا قاتىستى قوسىمشا شارالار از قولدانىلىپ جاتقان جوق. ادال ازاماتتاردىڭ اقشاسىن زاڭسىز الۋ ٷشٸن الداۋ ەدٸستەرٸنٸڭ جىلدان-جىلعا ٶنەرتاپقىشتىققا اينالىپ بارا جاتقانىن دا مويىنداعان جٶن. ادامداردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى تٶمەن بولعاندىقتان, كٶلٸكتەرٸن, پەتەرلەرٸن «ينۆەستيتسييالىق كومپانييالاردا» لومباردقا قويادى. تٶمەن قارجىلىق ساۋاتتىلىق پەن وڭاي جەنە جىلدام پايداعا ۇمتىلۋ - بۇل ادامدارعا قىلمىستىق كونتينگەنت قۇرىلىمدارىنا جول اشاتىن كومبيناتسييا. سوندىقتان مەكتەپتەردە قارجىلىق ساۋاتتىلىققا ٷيرەتەتٸن پەن بولعانى جٶن.
وسىلايشا, بالالارعا مەكتەپ پارتاسىنان ەكونوميكانىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن بٸلۋگە عانا ەمەس, ونىڭ بولاشاق كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە قاجەت نەگٸزگٸ نەرسەلەرگە باعىتتالعان بٸلٸم بەرٸلەدٸ. بەلكٸم, وسى تاعىلىمداردىڭ ارقاسىندا ٶسكەلەڭ ۇرپاق تەگٸن ٸرٸمشٸك تەك تىشقاننىڭ تورىندا بولاتىنىن تٷسٸنەتٸن شىعار.
