كٶپشٸلٸككە ەسكەرتەتٸن ەڭ ماڭىزدى نەرسە – قىسقا مەرزٸمدە جەنە جوعارى پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەردە نارىقتان جوعارى كەپٸلدٸك بەرٸلگەن پاسسيۆتٸ كٸرٸس ۇسىنىسى. زاڭعا سەيكەس, ينۆەستيتسييالىق كومپانييالارعا تابىستىلىققا كەپٸلدٸك بەرۋگە تىيىم سالىنادى. كٶبٸنەسە قارجىلىق پيراميدالار باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋدى ۇسىنىپ, تٷسكەن قاراجاتتى مۇناي, التىن ٶندٸرۋگە, قۇرىلىسقا, ميكروقارجىلىق قىزمەتكە, فورەكس نارىعىنا جەنە ت.ب. ينۆەستيتسييالاۋعا ۋەدە بەرٸپ, ينۆەستيتسييالىق كومپانييا رەتٸندە جاسىرادى.
ەدەتتە, الاياقتار ٶزدەرٸنٸڭ قۇرباندارىن سىياقى ٷشٸن جاڭا كليەنتتەردٸ تارتۋعا شاقىرادى. سوڭعى ەنگٸزٸلگەن قاراجات بۇرىن كەلگەندەردٸڭ كٸرٸسٸن تٶلەۋگە كەتەدٸ. شابۋىل جاساۋشىلار جيٸ ەرتٷرلٸ پسيحولوگييالىق تريۋكتەردٸ قولدانادى, بۇل تۇتىنۋشىلارعا تەك بٷگٸن عانا قولجەتٸمدٸ بولاتىن شەكتەۋلٸ ۇسىنىس ەكەنٸنە سەندٸرەدٸ.
قارجى پيراميداسىنىڭ تاعى بٸر بەلگٸسٸ – ۇيىمنىڭ ٶز قىزمەتٸنٸڭ ناقتى انىقتاماسىن بەرمەي-اق, ٶزٸن «بٸرەگەي جوبا» رەتٸندە كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي كومپانييانىڭ باسشىسى ەدەتتە ٶتە تابىستى ادام رەتٸندە تانىستىرىلادى. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل بەدەلدٸ كٶزدەردەن الىنعان ناقتى ساندارمەن ەمەس, ۇيىمنىڭ تابىستىلىعىنا تٸكەلەي قاتىسى جوق اتريبۋتتارمەن راستالادى. بۇل قىمبات كٶلٸكتەر, سەندٸ كۋرورتتارعا ساپارلار سىندى قىزىقتى دٷنيەلەردٸ قۇرايدى.
ەسكەرتە كەتەتٸن كەلەسٸ جايت, قارجىلىق پيراميدالاردى ۇيىمداستىرۋشىلار كليەنتتەرگە كٶبٸنەسە تۇرعىن ٷيدٸ, جەردٸ جەنە اۆتوكٶلٸكتەردٸ نارىقتىق باعادان ەدەۋٸر جوعارى باعامەن ساتىپ الۋدى نەمەسە كەرٸسٸنشە, ولاردى كٷدٸكتٸ تٷردە ارزان باعامەن جىلجىمالى نەمەسە جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ ساتۋدى ۇسىنادى. كليەنتتەن قانداي دا بٸر ٶنٸمدٸ ساتىپ الۋ نەمەسە مٷشەلٸك جارنا تٶلەۋ تالاپ ەتٸلسە, اباي بولۋ كەرەك.
تاريحتا ەڭ بٸرٸنشٸ قارجى پيراميداسى - شوتلاند قارجىگەرٸ دجون لوۋدىڭ ميسسيسيپي كومپانيياسى. ول فرانتسييادا تٸركەلگەن, بٸراق ول كەزدە فرانتسۋز وتارى بولعان لۋيزيانادا جاڭا جەرلەردٸ يگەرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن ساۋدا جاساماق بولدى. ونىڭ تانىمالدىلىعى ارتقان سايىن كومپانييا «بارلىق ٷندٸستاننىڭ كومپانيياسى» دەپ اتالا باستادى جەنە فرانتسۋز بيلٸگٸ ونىڭ شەتەلدەگٸ قىزمەتٸنە رۇقسات بەردٸ.
اكتسييالاردى شىعارۋ قارجىلاندىرۋ كٶزٸ بولۋى كەرەك ەدٸ. Low ٶز فيرماسىن گازەتتەردە كەڭٸنەن جارنامالادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى لۋيزيانانىڭ جەرلەرٸ ٶتە باي, التىن, تەمەكٸ جەنە باسقا دا قۇندى زاتتارى كٶپ دەپ جازدى. Missispia كومپانيياسىنىڭ اكتسييالارىن مەملەكەتتٸك وبليگاتسييالارمەن ساتىپ الۋعا بولادى, بۇل كومپانييانى فرانتسيياعا نەسيە بەرۋشٸ ەتەدٸ. دجون لوۋ ساۋاتتى ەكونوميست رەتٸندە اتاققا يە بولدى, ول تٸپتٸ قارجى ينسپەكتورى بولىپ تاعايىندالدى.
بٸراق بٸر سەتتە بيلٸك ميسسيسيپي كومپانيياسىنىڭ اكتسييالارى باعالى مەتالدارمەن قامتاماسىز ەتٸلمەگەنٸ, ال لۋيزيانا كەدەي جەنە ادام تۇرمايتىن ايماق ەكەنٸ ەشكەرە بولدى. ساۋدا تابىس ەكەلمەدٸ, كەمە جاساۋ شىعىندارىن ٶتەمەدٸ, فرانتسۋزدار وندا ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلمەدٸ. ولار كورولدٸك بانكتە باعالى قاعازداردى مونەتالارعا جاپپاي ايىرباستاي باستادى. قازىنا تەز تاۋسىلا باستادى.
كومپانييانى قولداۋ ٷشٸن فرانتسييانىڭ كورولدٸك بانكٸ ونىڭ باعالى قاعازدارىن ساتىپ الۋعا كٷش سالدى. الايدا مەملەكەت قازىناسىنداعى قاراجاتتىڭ ازدىعىنان بانك اكتسييا باعاسىن بٸرجولا ۇستاپ تۇرا المادى. سودان كەيٸن دجون لوۋ اكتسييالاردى ساتىپ الۋدى جالعاستىرۋ ٷشٸن ودان دا كٶپ قاعاز اقشا باسىپ شىعارۋدى بۇيىردى. نەتيجەسٸندە تۇيىق شەڭبەر پايدا بولدى, ال فرانتسۋز ەكونوميكاسى تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىرادى.
جٷز جىلدان از ۋاقىتتان كەيٸن يتالياندىق يمميگرانت چارلز پونتسي امەريكا قۇراما شتاتتارىنا كەلٸپ, قازٸرگٸ پيراميدالىق سحەمالاردىڭ باستاۋشىسى بولعان The Securities Exchange Company كومپانيياسىن قۇردى. پونتسي ويلاپ تاپقان الاياقتىق سحەما ونىڭ اتىمەن اتالا باستادى. باعالى قاعازدار بيرجاسى كومپانيياسى دەپوزيتكە سالىنعان سومانى 45 كٷندە جەنە 90 كٷندە ەكٸ ەسەگە ۇلعايتۋعا ۋەدە بەردٸ. الايدا, كەيٸن پونتسي سالىمشىلارىنىڭ بٸرٸ سوتقا بەرگەننەن كەيٸن بانك شوتتارى بۇعاتتالدى. سالىق ورگاندارى ونى تەكسەرۋگە كٸرٸسٸپ, ەسەپشوتتاردا نەبەرٸ 4 ميلليون دوللار بولعانىنا قاراماستان, 7 ميلليون دوللار قارىزىن انىقتادى. ول الاياقتىق ٷشٸن بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ اياعىندا كەڭەس ماتەماتيگٸ سەرگەي ماۆرودي تۋىستارىمەن بٸرگە ممم قۇردى, ونىڭ قۇرباندارى ەرتٷرلٸ باعالاۋلار بويىنشا 10-نان 15 ميلليونعا دەيٸن سالىمشى بولدى. وندا كلاسسيكالىق پيراميدانىڭ بارلىق بەلگٸلەرٸ بولدى: قاتىسۋشىلار سحەماعا كەيٸنٸرەك ەنگەن جەنە ونىڭ نەگٸزٸندە بولعان كليەنتتەردٸڭ قاراجاتىنان كٸرٸس الدى. ماۆرودي بٸر اكتسييا ٷشٸن نومينالدى قۇنى 1000 رۋبل بولاتىن MMM اكتسييالارىن شىعاردى. التى ايدىڭ ٸشٸندە ولار ٷشٸن باعا 127 ەسەگە قىمباتتادى. سودان كەيٸن ماۆرودي ٶز جارلىعىمەن اكتسييالاردى باستاپقى قۇنىنا 1000 رۋبلگە قايتاردى. سونىمەن قاتار, ول ەندٸ باعانىڭ ەكٸ ەسە جىلدام ٶسەتٸنٸن, اي سايىن تٶرت ەسە ٶسەتٸنٸن ايتتى. كەيبٸر مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, تەك مەسكەۋدە ماۆرودي كٷنٸنە شامامەن 50 ميلليون دوللار تابىس تاپتى.
ۇزاق ۋاقىت بويى ول جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلا المادى, ٶيتكەنٸ ممم زاڭدى تٷردە قالىپتاسقان. نەتيجەسٸندە ماۆرودي سالىق تٶلەمەگەنٸ ٷشٸن ۇستالدى, ومون ونىڭ كەڭسەسٸنە باسىپ كٸردٸ. ولار وندا تٸنتۋ جٷرگٸزٸپ, سالىق زاڭناماسىن ٶرەسكەل بۇزۋ فاكتٸلەرٸن انىقتاپ, كومپانييانىڭ 4 ميلليارد رۋبل قاراجاتىن بۇعاتقا الدى. مەملەكەتتٸك دۋما دەپۋتاتتىعىنا كانديدات رەتٸندە تٸركەلگەن پيراميداشى بوساتىلدى.
ول پارلامەنتكە كەلدٸ, بٸراق بٸر جىلدان كەيٸن باس پروكۋراتۋرانىڭ ۇسىنىسىمەن دەپۋتاتتىق مانداتىنان ايىرىلدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا ماۆرودي جالعان قۇجات جاسادى جەنە سالىق تٶلەۋدەن جالتاردى دەگەن ايىپپەن سوتتالدى. ماۆرودي 4,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى, بٸراق سوت پروتسەسٸ كەزٸندە ول جازانىڭ بارلىعىن دەرلٸك تەرگەۋ يزولياتورىندا ٶتەگەن.
قازاقستانداعى ەڭ تانىمال وقيعالاردىڭ بٸرٸ مۋدارابا كاپيتال وقيعاسى بولدى. ۇيىم ٶزٸن كٷتپەگەن ينۆەستيتسييالار سالاسىندا تابىستى فيرما رەتٸندە كٶرسەتتٸ. قازاقستاندىقتارمەن كەلٸسٸم-شارتتار جاسالىپ, تاپسىرىس بەرۋشٸنٸڭ اقشاسى تەندەرلەر مەن مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلارعا قاتىسۋعا جٸبەرٸلەدٸ. ينۆەستورلارعا ديۆيدەند تٷرٸندە اي سايىن 20 پايىزعا دەيٸن كٸرٸستٸلٸك ۋەدە ەتٸلدٸ. بٸراق ٸس جٷزٸندە Mudarabah Capital تەندەرلەرگە قاتىسپادى جەنە جاڭا كليەنتتەر ەسەبٸنەن ديۆيدەندتەر تٶلەدٸ. سونداي-اق كومپانييا ەربٸر ەكەلگەن ينۆەستورعا 10 پايىز سىياقى ۋەدە ەتتٸ.
پيراميدانى جارنامالاۋ ٷشٸن ۇيىمداستىرۋشىلار باق ٶكٸلدەرٸن تارتتى, ولار دا كەيبٸر مەلٸمەتتەر بويىنشا ٷلەستە بولدى. ٶتكەن جىلدىڭ باسىندا كومپانييا قارجى پيراميداسى دەپ تانىلىپ, جەتەكشٸسٸ ۇستالعان بولاتىن. تەرگەۋ قارجىلىق پيراميدانىڭ باستى يدەولوگى رەتٸندە Mudarabah Capital نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ الماس قۇرمانعاليەۆتٸ اتادى. جەبٸرلەنۋشٸلەرگە كەلتٸرٸلگەن جالپى شىعىن شامامەن 2 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرادى. 40-تان استام جىلجىمايتىن مٷلٸك وبەكتٸسٸ, ٷش اۆتوكٶلٸك, توعىز بانك شوتى جەنە 16 كومپانييانىڭ جارعىلىق كاپيتالىنداعى ەرتٷرلٸ ٷلەستەرٸ ۇستالدى.
قارجى پيراميداسىنىڭ ٸسٸنە 14 ادام قاتىسقان, ولاردىڭ اراسىندا تانىمال بلوگەرلەر مەيٸرجان تٶرەباەۆ, مەيٸرحان شەرنييازوۆ جەنە ەزٸمجان سايدباەۆ بار. تەرگەۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا, ولار پيراميدالىق سحەمانى جارنامالاپ قانا قويماي, ونىڭ ورتاق يەلەرٸ رەتٸندە ٷنەمٸ تابىس الىپ وتىرعان. ٸس تەك جەلتوقسان ايىندا عانا سوتقا جٸبەرٸلٸپ, قازٸر الدىن الا تىڭداۋلار جٷرٸپ جاتىر.
2022 جىلى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸ قارجى پيراميدالارىن قۇرۋ فاكتٸلەرٸ بويىنشا 85 قىلمىستىق ٸستٸ تەرگەۋدٸ اياقتاپ, وسىنداي 29 ۇيىمدى تاراتقان. 15 ٸس بويىنشا ٷكٸم شىعارىلىپ, 23 ادام سوتتالعان.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸنٸڭ سايتىندا قارجى پيراميدالارىنىڭ بەلگٸلەرٸ بار ۇيىمداردىڭ تٸزٸمٸ جارييالانعان. وندا تەك سول كومپانييالار عانا ورنالاسقان, ولاردىڭ ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن ازاماتتاردان شاعىم تٷسكەن. الايدا, بۇل ماتەريالدى جازۋ كەزٸندە قۇجات قول جەتٸمدٸ بولعان جوق.
سونىمەن قاتار, 12 قاڭتاردا قارجى مونيتورينگٸ اگەنتتٸگٸ Baiqa Telegram piramida بوتىن ٸسكە قوستى, ونى ەزٸرلەۋشٸلەر كومپانييانىڭ قارجىلىق پيراميدا ەكەنٸن تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسۋٸ كەرەك دەپ مەلٸمدەيدٸ. پايدالانۋشى مۇنى كومپانييا/ۇيىم ۆەب-سايتىنا, Instagram پاراقشاسىنا, VK توبىنا نەمەسە Telegram ارناسىنا نەمەسە ۇيىمنىڭ بسن-ٸنە گيپەرسٸلتەمەنٸ ەنگٸزۋ ارقىلى جاساي الادى.
بيلٸك ەگەر كومپانييا قارجىلىق پيراميدا رەتٸندە قارجىلىق قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ تٸزٸلٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن بولسا, چاتبوت بۇل تۋرالى دەرەۋ حاباردار ەتەدٸ دەپ ۋەدە بەرەدٸ. باسقا جاعدايلاردا جاۋاپ كٷتۋ بٸر كٷنگە سوزىلۋى مٷمكٸن. ەندٸ قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸ ماماندارى ٶتٸنٸمدەردٸ قولمەن ٶڭدەۋٸ كەرەك, سوندىقتان كٷنٸنە بٸر ەسەپتٸك جازبادان بەس سٸلتەمەدەن ارتىق جٸبەرۋگە بولمايدى.
