Dalanews.kz ورتا ازييا تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەپ جٷرگەن ساراپشىلارعا حابارلاسىپ, ٸلگەرٸدەگٸ ساۋالدىڭ جاۋابىن ٸزدەۋگە تىرىستى.
شىنار ەسەنگٷل (قىرعىزستان), ساياساتتانۋشى:
– ورتا ازييا ەلدەرٸ ەلٸ كٷنگە جاھاندانۋ پروتسەسٸنە ات قوسىپ, ارالاسقان جوق. ايماق ەلدەرٸندەگٸ تۇرمىس تٷزۋ ەمەس. تٷتٸنٸ تٷزۋ ۇشاتىن ەلدەردٸڭ قاتارىنا ٶزٸمٸزدٸ قوسا المايمىز. تەڭٸز پورتتارىنان جىراقتا ورنالاسقاندىقتان ەكونوميكاداعى الىس-بەرٸس از. نارىقتىق ەكونوميكا جابايى جولمەن دامۋدا, جەكەنٸڭ مٷلكٸن قورعالمايدى.
مەنٸڭشە, ورتا ازييا تولىق دەموكراتييالانباي وداق قۇرا المايدى. اۆتوريتارلىق جٷيەدەن تولىق ارىلعاندا عانا ايماقتاعى ينتەگراتسييا تۋرالى ايتۋعا بولادى. سەبەبٸ, اۆتوكرات باسشىلار بٸر ٶزٸ بيلەپ-تٶستەگەندٸ جٶن كٶرەدٸ.
ايماق ەلدەرٸنٸڭ بٸردە-بٸرٸندە سالماقتى ساياسي رەفورمالار جٷرگٸزٸلگەن جوق. ەلٸ كٷنگە دەيٸن پوستكەڭەستٸك جٷيەنٸڭ ويلاۋ داعدىسىنان ارىلماي كەلەمٸز. ەلٸ كٷنگە دەيٸن كسرو تۇسىنان تاعىنان تايماعاندار باسقارىپ وتىر ايماقتى.
وسى سەبەپتٸ دە كوررۋپتسييا تٸزگٸندەلمەي وتىر, زاڭ اتىمەن جوق, ەلەۋمەتتٸك كٶمەك جٷرەك جالعاۋعا دا جەتپەيدٸ, ينفراقۇرىلىمداردىڭ سيقى دا, ساپاسى دا جوق, ەكونوميكالىق ٶسٸم كٶپجاعدايدا كٶزالداۋ ٷشٸن كٶبەيتٸلٸپ كٶرسەتٸلەدٸ, حالىق بيلٸككە, بيلٸك حالىققا سەنبەيدٸ. ورتا ازيياداعى بٷگٸنگٸ جاعداي وسىنداي.
ەندەشە جۋىر ارادا ايماقتا وداق قۇرىلادى دەپ ايتۋعا ەلٸ ٶتە ەرتە. «مەملەكەت پەن قوعام» اراسىندا بايلانىس جوق. مەملەكەت پەن مەملەكەت اراسىندا قانداي بايلانىس ورنايدى مۇندايدا? ەركٸندٸك كەرەك, دەموكراتييا كەرەك, اۆتوكراتييادان ازاتتىق الىپ, ەسكٸلٸكتٸڭ سارقىنشاعىن سىپىرىپ تاستاعانىمىز جٶن. سوندا دا عانا وداق تۋرالى سٶز قوزعاۋعا بولادى.
ارىستان جولداسوۆ (ٶزبەكستان), ەلەۋمەتتانۋشى:
– ورتا ازييا بٸرٸگۋٸ كەرەك دەگەن باستامالار ٶزبەكستان بيلٸگٸنە شاۋقات ميرزيياەۆ كەلگەلٸ بەلسەندٸ تٷردە ايتىلا باستادى. بٸرٸگۋگە ميرزيياەۆ قارسى ەمەس. كەرٸسٸنشە, قولداپ, قولپاشتاپ وتىر.
مەنٸڭشە, بٸزدٸڭ بٸرٸگۋٸمٸزگە باستى كەدەرگٸ سىرت كٷشتەر. اقش, رەسەي, قىتاي...
ولاردىڭ مٷددەسٸ مەن بٸزدٸڭ ۇستانىم ساي كەلمەسە بٸزدٸڭ بٸرٸگۋ تۋرالى باستامامىزدى بٷلدٸرٸپ, اراعا وت سالۋى عاجاپ ەمەس. مەسەلەن رەسەي ورتا ازييانىڭ بٸرتۇتاس قۇرىلىمعا بٸرٸگٸپ, قۋاتتى كٷشكە اينالۋىن قالامايدى. جەنە وعان كەدەرگٸ كەلتٸرۋ ٷشٸن قولدان كەلگەندٸ جاسايدى.
قىتايدىڭ دا قۇلقىنى جامان. ايماقتاعى قىتايدىڭ ىقپالى كٷن ٶتكەن سايىن كٷش الىپ كەلەدٸ. بۇل, تۋراسىن ايتۋ كەرەك ورتا ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قانجار سۇعۋى مٷمكٸن قاتەرلٸ كٷش. قىتايدان ٸرگەمٸزدٸ اۋلاق سالعىمىز كەلسە دە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تەۋەلدٸمٸز. ال ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸك بٸلٸنبەي ەكسپانتسييالايتىن تەۋەلدٸلٸكتٸڭ ەڭ قاۋٸپتٸ تٷرٸ.
ورتا ازييا ٶز مٷددەسٸ مەن ٶز پرينتسيپتەرٸن قالىپتاستىرسا دەيمٸن. ايماق ەلدەرٸ كٷلتٶبەنٸڭ باسىنا جينالىپ, بٷگٸنٸ مەن بولاشاعىن تالقىلاسا, تارازىلسا ارتىق ەتپەس ەدٸ. دەل ەزٸر جولايىرىقتا تۇرمىز. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاققا وسى بٸرٸگۋ تۋرالى قۇندىلىقتى ساناسىنا سٸڭدٸرە بٸلسەك, اعا ۇرپاق باستاعان ٸستٸ سولار اياقتايدى دەپ سەنەمٸن.
سالامات مالىباەۆ (قىرعىزستان), تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ج. بالاسۇعىن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى:
– ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸ از بولىپ تۇر. سەبەبٸ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن شەكارانى انىقتاۋ مەسەلەسٸ تولىق شەشٸلگەن جوق. مەسەلەن قىرعىزستان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶزبەكستان جەنە تەجٸكستانمەن اراداعى شەكارا داۋىن شەشە الماي وتىر. قازاقستانمەن دە وسى مەسەلە بويىنشا از-كەم كيكٸلجٸڭ تۋىنداعان-تۇعىن.
ساۋدا سالاسىندا دا ايماق ەلدەرٸنٸڭ ورتاق ۇستانىمى جوق. قىرعىزستان مەن ٶزبەكستاننىڭ ساۋدا ساياساتى بٸر-بٸرٸنە كەراعار. الىس-بەرٸسكە كەلگەندە بٸزدٸڭ ەل قازاقستانمەن دە قاباق شىتىسىپ قالعان.
ەڭ باستى مەسەلە, ايماق ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارىندا بٸرٸگۋگە دەگەن ەرٸك-جٸگەر از. بارلىعى سوعان تٸرەلٸپ تۇر. ەلەۋمەتتٸك-مەدەني بايلانىستار دا جوقتىڭ قاسى.
باحتييار ەلٸمجانوۆ (ٶزبەكستان), تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تەۋەلسٸز زەرتتەۋشٸ:
– ايماقتا ورتاق وداق قۇرۋعا كەلگەندە قولدان جاساپ العان فوبييالار بار. سونىڭ بٸرٸن دٸني ەكسترەميزمەن بايلانىستىرادى. اۋعانستانمەن ٸرگەلەس وتىرعان ورتا ازييا ەلدەرٸ تىم دٸنشٸلدەنگەن, تىم راديكالدانعان دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. مۇنى ايماقتاعى قازاقستان سەكٸلدٸ ەلدەر قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن فاكتور دەپ ەسەپتەيدٸ.
ورتاق وداق قۇرۋ ٷشٸن ورتاق تاريح جازىلۋى كەرەك. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاق ايماق ەلدەرٸنٸڭ الماعايىپ جىلدارى باستان كەشكەندەرٸن وقىپ-تانىسۋى تيٸس ەدٸ. الايدا ورتا ازيياداعى بەس مەملەكەت تاريحتى ٶزٸنٸڭ قالاۋىنا قاراي وقىتىپ جاتىر. بٸزدٸڭ ورتاق تاريحىمىز بار, الايدا ول وقىتىلمايدى, دەرٸپتەلمەيدٸ.
ايماق ەلدەرٸ ەگەمەندٸك الا سالا ورتاق وداق, باۋىرلاستىق, بٸرٸگۋ مەسەلەسٸن بەلسەندٸ كٶتەرۋٸ قاجەت ەدٸ. ال بٸزدەر قايتتىق? ەر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ «ۇلتتىق» جەنە «مەملەكەتتٸك» يدەنتتٸلٸگٸن ٸزدەپ كەتتٸ.
ەۋەلدەن وسى باعىتتاعى ساياسي باعداردى انىقتاۋ قاجەت ەدٸ. ال قازٸر كەش سەكٸلدٸ...
ورتاق مەدەني كەڭٸستٸك قالىپتاسقاندا عانا ورتا ازييا ينتەگراتسيياسى تۋرالى ايتۋعا بولادى.
لەيلا دەلاۋاروۆا (قازاقستان), ساياساتتانۋشى, ەل-فارابي اتىنداعى «حالىقارالىق قاتىناستار» فاكۋلتەتٸنٸڭ اعا ۇستازى:
– مەنٸڭشە ورتاق وداق تۋرالى ايتۋعا ەلٸ ەرتە سەكٸلدٸ. سەبەبٸ ايماق ەلٸ دە بولسا تۇراقسىز. ەڭ الدىمەن ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ تۇر. داعدارىستان باس كٶتەرە الماي جاتىرمىز. الدىمەن ەلەۋەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ شەشپەي, ايماقتاعى تٷبٸ بٸر تٷركٸ ۇلتتارى وداق تۋرالى ويلانا المايدى.
30 جىل ٶتتٸ. ورتا ازييا ەلٸ وڭالعان جوق. ەكونوميكاسىنىڭ باعدارى جوق, تۇراقتى ەمەس.
ايماقتاعى بيلٸك ترانزيتٸ دە بٷتٸن بٸر مەملەكەتتٸك شايقالتىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
سىرتقى فاكتوردى دا شەتكە شىعارا المايسىز. ايماقتاعى قىتايدىڭ ىقپالى كٷننەن-كٷنگە كٷشەيٸپ كەلەدٸ. قىتايدىڭ بٸزگە قاتىستى قانداي جوسپارى ەزٸرگە بەلگٸسٸز. سونىسىمەن دە قاۋٸپتٸ.
ايماقتاعى رەسەي فاكتورى دا ورتا ازييانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ساياسي دامۋىن ايقىندايتىن سەبەپتٸڭ بٸرٸ. ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا مٷشە قازاقستان مەن قىرعىزستان جٸپسٸز بايلانىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مۇنداي جاعدايدا ورتا ازييا وداعى تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ورىنسىز.
كەرٸموۆ كەتكەلٸ ٶزبەكستاننىڭ رەڭٸ ٶزگەردٸ. ٶزبەكستان مەن تٷركمەنستان دەل ەزٸر ورتاق وداق قۇرۋعا ىنتالى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل مەسەلەنٸ شەتقاقپايلاپ كەلگەن ەدٸ. تاشكەنت باستاما كٶتەرەر بولسا, بۇل يدەيانىڭ جٷزەگە اسۋى جٷردەكتەۋٸ مٷمكٸن.
ەنيسا سابىر (تەجٸكستان), كينورەجيسسەر, جازۋشى:
– ٶز باسىم ورتا ازييا دەگەن اتاۋعا قارسىمىن. بۇل اتاۋ ايماق ەلدەرٸن جاقىنداتۋدىڭ ورنىنا, اراسىن الشاقتاتاتىن سەكٸلدٸ. مەدەني بايلانىستاردىڭ شەكاراسىن شەكتەپ, تىنىسىن تارىلتاتىنداي كٶرٸنەدٸ.
سىرت كٷشتەردٸڭ ارالاسۋى سالدارىنان ارامىز الىستاپ كەتكەنٸ راس. قازٸرگٸ قولدان جاسالعان شەكارالار سونىڭ بەلگٸسٸ.
ورتا ازييادا ورتاق وداق قۇرۋ ٷشٸن كٶپتەگەن مەسەلەلەر شەشٸمٸن تابۋى تيٸس. ونىڭ ٸشٸندە شەكارالىق, مەدەني, لينگۆيستيكالىق, انتروپولوگييالىق, تابيعي جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەر شاش ەتەكتەن. وداققا بٸرٸگۋ ٷشٸن الدىمەن اياعىمىزدىڭ استىندا وراتىلعان مىڭ-سان مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋعا تيٸپسٸز. ونسىز وداق تۋرالى ايتۋ ورىنسىز.
وداق بولعىمىز كەلسە, ٶتكەنگە ٷڭٸلۋ قاجەت. بٷگٸنگٸ جاساندى يدەولوگييالىق ۇستىندار بٸرٸگۋگە ٸرگەتاس بولا المايدى.
ايماق ەلدەرٸ بٸر-بٸرٸن كٸنەلاۋدى, تىرناق استانىن كٸر ٸزدەۋدٸ توقتاتىپ, گەوساياسي مٷددەلەرٸن توقايلاستىرعانى ابزال. سىرت كٷشتەر ٷشٸن ورتا ازييانىڭ مەشەۋ, كەمتار قالپىندا قالعانى كەرەك.
ورتا ازييا اتاۋى بٸزدٸ بٸرٸكتٸرمەيدٸ, بٸزدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن كٷش تٷركٸستان.
دايىنداعان, اياۋلىم شايماردان
