ەيگٸلٸ گومەردٸڭ قالامىنان تۋعان «يليادا», سوفوكلدىڭ «اياكس-قامشىگەر», «فيلوكتەت», ەۆريپيدتٸڭ «يفيگەنييا اۆليدا», «اندروماحا», «گەكۋبا» تراگەدييالارى, ۆەرگيدٸڭ «ەنەيدا», وۆيدييدٸڭ «قاھارمان ارۋلار» پوەمالارىنىڭ كەيٸپكەرٸ, ترويانىڭ ٸرگەسٸن سٶككەن وديسسەي باتىر تۋرالى اڭىز كٶپ. وديسسەي باتىرلىعىمەن قوسا, ٶزگەلەردٸ الاقانىندا ويناتاتىن قۋلىعىمەن دە, جەڭٸس ٷشٸن قاتەرلٸ ٸستەرگە بارا الاتىن تەۋەكەلشٸلدٸگٸمەن دە, مٷددە ٷشٸن ەشكٸمدٸ دە ايامايتىن جان رەتٸندە دە كٶزگە تٷسەدٸ. بٷكٸل ترويا سوعىسىندا جەنە سوعىستان سوڭ ەلٸنە قايتۋ جولىنداعى ون جىلعا سوزىلعان ساپاردا ٶزگەلەر مايداندا مەرت بولىپ نەمەسە مەزگٸلسٸز جولدا قالعان شاقتا وديسسەي جوعارىداعى قاسيەتٸمەن امان ورالادى. ادام بويىنداعى بۇل قاسيەتتٸ بٸز اقىل-پاراسات دەپ اتاساق, كەيدە ونى قۋلىق دەپ تانۋىمىزعا دا بولادى.
«جىلقى» ەڭگٸمەسٸنٸڭ وقيعاسى بىلاي ٶربيدٸ: پويىز بەكەتٸندە بالا-شاعاسىمەن پويىز كٷتٸپ تۇرعان بٸرەۋ جۇرت اراسىنان ەلدەكٸمدٸ تانىپ قالادى. بٸراق, اناۋ ونى تانىمايدى. ەكەۋٸ تٸلدەسە كەلە الدا باراتىن جەرلەرٸ تۋرالى ايتىسادى. سول بارىستا ەلگٸ ادام بۇل ساپارعا بۇرىن دا بٸر شىققانىن ايتادى. ونىڭ ەڭگٸمەسٸ بويىنشا الداعى باراتىن جەر – سىرلى, جۇمباق مەكەن. الدىڭعى جولى بارعاندا ولاردى «تٷن مىسىعى» دەگەن ادام باستاپ بارعان. ماقساتتارى –ەجەلگٸ وبالاردى قازىپ, بايلىق ٸزدەۋ. سول بارىستا تٷن كەزگەن ولاردىڭ الدىنان ەلەسكە ۇقساعان اتتى ادامدار شىعادى. ارىنى قاتتى اتتى ادامدار ٶزدەرٸن اتا-بابالارىنىڭ وبا-قورعانىن توناۋدان قورعاۋعا كەلگەنٸن ايتادى. كەلٸمسەكتەردٸڭ بۇل سٶزدەن ٷرەيٸ ۇشادى. وسى كەزدە ارالارىنداعى «تٷن مىسىعى» ەلگٸ اتتىلارمەن بارىپ تٸلدەسٸپ, قايشىلىقتى شەشٸپ, اتتى ادامداردى جٶنٸنە جٸبەرەدٸ. «قالاي بۇلاي ٸستەدٸڭ?» دەگەن سۇراققا ول: «ولار ەسكەندٸر پاتشانىڭ ەسكەرٸنٸڭ الدىندا دا قويان قۋىپ كەتكەندەر, مەن ولاردى الدادىم, ولاردىڭ الدىنا سونداي قويان سالدىم دا, جٶندەرٸنە جٸبەردٸم», – دەيدٸ. سودان توناۋشىلار وبا قازىپ, قازىنا ٸزدەي باستايدى. سول ارالىقتا ولاردىڭ اراسىنان بٸرەۋ جەردەن بٸر بۇيىم تاۋىپ الادى. بۇل زاتتىڭ نە ەكەنٸن بٸلمەي اڭتارىلىپ تۇرعاندا ولارعا «تٷن مىسىعى»: «بۇل قازىق, – دەيدٸ اينالاعا الاقتاي قاراپ, – ولاردىڭ جىلقى ارقاندايتىن ەجەلگٸ قازىعى... ال ەندٸ بەزەيٸك, بۇل جولى جان ولجا», – دەپ جاڭا قاۋٸپتٸڭ تٶنٸپ كەلگەنٸن ەسكەرتەدٸ. ايتقانىنداي, تاڭ الدىندا ۇلى دالا تٶڭكەرٸلگەندەي بولادى دا, جەل تۇرىپ, ودان سوڭ تاۋدان قۇلاعان سەلدەي جىلقى ٷيٸرٸ باسا-كٶكتەپ كەلەدٸ... پويىز توسقان ادامنىڭ ايتقان ەڭگٸمەسٸ وسىمەن اياقتالادى. ولار «تٷن مىسىعىن» سودان كەيٸن كەزٸكتٸرمەدٸڭٸز بە?» دەگەن سۇراققا «جوق!» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. وسى كەزدە ايالداماعا پويىز كەلەدٸ. جۇرت جاپا-تارماعاي پويىزعا شىعۋعا ۇمتىلادى. وتباسىمەن جۇرت اراسىندا سىعىلىسىپ پويىزعا شىعا الماي جٷرگەن «مەن» كەيٸپكەر «وعان (ەلگٸ ەڭگٸمە ايتقان ادامدى مەڭزەيدٸ) «تٷن مىسىعىنىڭ» تۋعان اعام ەكەنٸن, سول ساپاردان ونىڭ قايتپاي قالعانىن ايتقانىم جوق. مٸنە, ەندٸ ەلگٸ جاققا مەن دە اتتانىپ بارا جاتىرمىن...» دەيدٸ ٶزٸنە ٶزٸ كٷبٸرلەپ. ەڭگٸمە وسىلاي اياقتالادى.
قاراپ وتىرساق, ەڭگٸمەدە ەكٸ اڭىزدىڭ سۇلباسى بار. بٸرٸنشٸسٸ, ەلەمدٸ ەڭ العاش بولىپ جاۋشىلاردىڭ بٸرٸ ماكەدون پاتشاسى ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ ساقتار دالاسىنا قالىڭ قول باستاپ كەلٸپ, سوعىسار سەتتە ساق ەسكەرٸنٸڭ قويان قۋىپ كەتكەنٸ تۋرالى اڭىز, ەندٸ بٸرٸ «قوبىلاندى» جىرىنداعى باتىردىڭ جارى قۇرتقانىڭ جاۋ قولىنا تٷسەردەن بۇرىن تٷبٸنە كٷيەۋٸنە ارناپ اس كٶمەتٸن, تايبۋرىلدى ارقاندايتىن, سوڭىنان تٷندە شاپقان تايبۋرىلدىڭ شاۋىپ كەپ جىعىلاتىن قازىعى ايتىلادى. مۇنى ەڭگٸمەنٸڭ كٸرٸسپەسٸندە بەرٸلگەن «قوبىلاندى» جىرىنان كەلتٸرٸلگەن ٷزٸندٸدەن بايقايمىز.
سوندا اۆتور مۇنىمەن نە ايتقىسى كەلەدٸ? شىعارمادا اتا-بابالارىنىڭ وبا-قورعاندارىن قورعاماققا كەلگەندەر سوڭىندا بەرٸبٸر اقىل-ايلاسى ارتىق «تٷن مىسىعى» جاعىنان جەڭٸلەدٸ. تٸپتٸ توناۋشىلار ەلدەبٸر سيمۆول رەتٸندە الىنعان جىلقىدان تۋىنداعان رۋحتىڭ كٷشٸنەن بەتٸ قايتسا دا, بەرٸبٸر بۇل ٶلكەگە جاڭادان كٶز تٸگۋشٸلەردٸڭ ارىنىن قايتارا المايدى. ايتالىق, ەڭگٸمەدە «تٷن مىسىعى» بولماعانىمەن, ٸنٸسٸ «مەن» كەيٸپكەر ونىڭ مۇراتىن ارى جالعاستىرا بەرەدٸ. اۆتور مۇندا كٶشپەندٸلەر نەگە جەڭٸلدٸ دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەگٸسٸ كەلگەندەي. ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى دامۋدىڭ پارقى باتىرلىقتان اقىلعا ورىن بەرۋدە جاتىر. ادامزات قوعامى دامۋىنىڭ ٶزٸ وسى بارىستان تۇرادى. سوندىقتان, زامان كٶشٸنە ەرٸپ جان دٷنيەسٸ جاڭارماعان, باتىرلىق پەن رۋحقا عانا سٷيەنگەن حالىق سوڭىندا بەرٸبٸر جەڭٸلگەن, تاريح كٶشٸنەن شىعىپ قالعان دەگٸسٸ كەلەتٸندەي اۆتور.
ەڭگٸمەنٸڭ كەيٸپكەرٸ بايلىق توناۋ ٷشٸن نەمەسە اقشا, التىنعا يە بولۋ ٷشٸن جولعا شىققان. بۇل دا سول ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن بٸرەۋدٸ الدايدى. بار قۋلىعىن ٸسكە اسىرۋعا تىرىسادى. بۇل بٷگٸنگٸ بٸز جاساپ جاتقان كاپيتاليستٸك قوعامنىڭ ادامدارعا سٸڭٸرگەن يدەولوگييالىق كٶرٸنٸسٸ نەمەسە ونى «وديسسەييزم» دەپ اتاۋعا دا بولادى. ارداق نۇرعازىۇلىنىڭ «جىلقى» ەڭگٸمەسٸ وسى «يزمنٸڭ» زامانىمىزداعى قاقتىعىسىن كٶرسەتەتٸن شىعارما دەسەك, ارتىق كەتە قويمايمىز.
قۋانەلٸ الماسبەكۇلى
