ت. اياپوۆا: «بٸرلەستٸكتٸڭ العا قويعان ماقساتى بيٸك»
جۋىردا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: ەيەل. قوعام. بٸلٸم جەنە عىلىم» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋم ٶتتٸ. شارا اياسىندا «قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامى» اتتى بٸرلەستٸكتٸڭ سالتاناتتى اشىلۋى ٶتٸپ, قوعام مٷشەلەرٸنە ارنايى كۋەلٸك تابىس ەتٸلدٸ.
سيمپوزيۋمدا بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتۋداعى ەيەل عالىمداردىڭ الار ورنى, تٸلدەردٸ وقىتۋ مەن ٷيرەتۋدەگٸ يننوۆاتسييالار, قازاقستان دامۋىنىڭ زاماناۋي كەزەڭٸندەگٸ وتباسى مەن وتباسىلىق قۇندىلىقتار, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاھاندانۋى كونتەكستٸندەگٸ ادام قۇقىعىنىڭ دامۋى تاقىرىپتارىندا دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتكٸزٸپ, بٷگٸنگٸ ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردى تالقىلادى.
سيمپوزيۋمعا مەديتسينا, فيلولوگييا, فيلوسوفييا, پەداگوگيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تٸل, جاراتىلىستىق عىلىمدار سالاسىنىڭ ٷزدٸك ماماندارى, ەلٸمٸزگە تانىمال عالىمدار قاتىستى. ولار «قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامىن» قۇرۋ ارقىلى ەلٸمٸزدەگٸ 400 مىڭعا جۋىق عالىم ەيەلدەردٸڭ ەل ٶمٸرٸنە, قوعام تىنىسىنا ٶز ٷندەرٸن جەتكٸزٸپ, كەز كەلگەن ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ كەڭٸرەك تالقىلاۋعا, ٶزدەرٸنٸڭ بالاما جوسپارلارى مەن ويلارىن ۇسىنۋدى كٶزدەپ وتىرعاندارىن جەتكٸزدٸ.
بٸز شارا اياسىندا «قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامى» بٸرلەستٸگٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دٸڭ كەسٸبي شەت تٸلٸ كوممۋنيكاتسيياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, اعىلشىن تٸلٸنٸڭ بٸلگٸرٸ, تانىمال عالىم تاڭات اياپوۆامەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
– تاڭات تەڭٸربەردٸقىزى, بٷگٸن ٶتٸپ جاتقان سيمپوزيۋمنىڭ كٶتەرەر تاقىرىبى ٶتە اۋقىمدى ەكەن. سيمپوزيۋمعا قاتىسۋشى عالىمداردىڭ ۇسىنعان (ايتقان) پٸكٸرلەرٸ نەگٸزٸندە قانداي شارالاردى قولعا الاسىزدار?
– جۋىردا عانا ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى كٶلەمدٸ ماقالاسى جارىق كٶرگەنٸن بٸلەسٸز. وسى ماقالادا ەلٸمٸزدٸڭ ەندٸگٸ جاڭعىرۋى – رۋحاني جاڭعىرۋ بولاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بٷگٸنگٸ سيمپوزيۋمعا قاتىسىپ جاتقان عالىمداردىڭ دەنٸ ەلٸمٸزگە تانىمال, ەر سالانىڭ بٸلگٸر ماماندارى. قازاقستان مەملەكەتٸ زايىرلى عانا ەمەس, دەموكراتييالى, گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ نىق ۇستاعان وسى ورتالىق ازيياداعى كٶش باسشى ەلدەردٸڭ بٸرٸ. كەز كەلگەن مەملەكەتتٸك مەسەلەدە قازاقستاندىق ەيەلدەر قاۋىمىنىڭ اتقارار جۇمىسى ۇشان-تەڭٸز دەپ بٸلەمٸن. سوندىقتان, ۇلتتىق جاڭعىرۋ باستاماسىنا بٸزدٸڭ عالىمداردىڭ دا ٷن قاتىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸن ايتۋى زاڭدىلىق.
سيمپوزيۋمدا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەر الداعى ۋاقىتتاعى اقپارات قۇرالدارى, عىلىمي جۋرنالدار ارقىلى ەلگە جەتەدٸ. جاڭادان قۇرىلعان بٸرلەستٸكتٸڭ الداعى جۇمىس جوسپارلارىنا ەنگٸزەمٸز.
– «قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر قوعامىن» قۇرۋدى قاي كەزدە ويلاپ ەدٸڭٸز?
– ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا اقش-قا بارىپ, بٸراز جىل ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەردٸم. سوندا ولاردا عالىم ەيەلدەردٸڭ بٸرٸگۋٸمەن اشقان قوعامدىق قورلارى بار ەكەنٸن بٸلدٸم. ولار ٶزدەرٸنٸڭ قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرٸ ارقىلى جاڭا جوبالار دايىنداپ, مەملەكەتتٸك ياكي جەكەمەنشٸك سەكتورلارعا ۇسىنىستار ەزٸرلەيدٸ ەكەن. قوعامداعى تٷرلٸ ٸستەرگە ٶز وي-پٸكٸرلەرٸن جەتكٸزٸپ, كەيبٸر مەملەكەتتٸك ماڭىزدى باعدارلامالارعا بالامالى جوسپارلارىن ۇسىنادى ەكەن. سول قوعامعا مەن دە مٷشە بولدىم. ولاردىڭ ەركٸندٸكتەرٸنە, تالاپشىلدىعىنا تاڭىرقاعانىم ەسٸمدە. بٸزدە ونداي قوعام قۇرىپ, ەركٸن جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸن ەمەستەي كٶرٸنەتٸن. سودان بەرٸ ارادا 20 جىلدان ارتىق ۋاقىت ٶتتٸ. بٸز نارىقتىق ەكونوميكاعا سەتتٸ ٶتتٸك, دەموكراتييالىق قوعام قۇردىق. كٶپتەن بەرٸ قازاقستاندا وسىنداي قوعام نەگە جوق دەگەن سۇراق مەنٸ مازالاپ جٷرگەن. مۇنداي قوعام قىرعىزستان مەن ٶزبەكستاننىڭ ٶزٸندە بار ەكەنٸن جۋىردا بٸلدٸم. ولاردىڭ جۇمىس تەجٸريبەسٸن زەرتتەپ كٶردٸم. ەل ٸستەگەندٸ بٸز نەگە ٸستەمەيمٸز? قازاقستاندا 400 مىڭعا جۋىق عالىم ەيەل بار ەكەن. ولار ماماندىقتارى بويىنشا ەر سالادا جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ جٷر. ولاردىڭ ورتاق ۇيىمى بولعانى زامان تالابى دەگەن ويدامىن.
قازٸر قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر, ۇيىمدار كٶپ. دەموكراتييالى ەلدٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەۋٸ – وسى ۇيىمدار مەن قورلار, بٸرلەستٸكتەر. ولاردىڭ ەرقايسىسى ٶز مٸندەت-ماقساتىنا ساي ويداعىداي جۇمىس ٸستەسە, قوعام العا جىلجيدى. سول سەبەپتەن, بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ وسى قوعامدى قۇرۋدى جوسپارلاپ, مىقتى عالىمدارمەن كەڭەستٸك, پٸكٸر الماستىق. الدىمەن ٶزگە ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸن, ولاردىڭ اتقارعان جۇمىسىن باقىلاپ كٶردٸك. ولار كٶتەرگەن دٷنيەنٸ قازاق ەيەلدەرٸ دە كٶتەرە الادى. ٶيتكەنٸ, قازاق ەيەلدەرٸ بٸلٸم الۋ دەڭگەيٸ جاعىنان كەز كەلگەنمەن تەڭ دەرەجەدە. مۇنى نىق سەنٸممەن ايتا الامىز.
قازاق – قىزىن, اناسىن, جارىن قۇرمەتتەگەن حالىق. بٸزدٸڭ شىعىستىڭ ٶزگە حالىقتارىنا قاراعاندا ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸڭ بٸرٸ وسى قاسيەتٸمٸز. تاريحىمىزعا ٷڭٸلسەڭٸز, قازاق رۋلارىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ انالاردىڭ اتىمەن اتالادى. قاسيەتتٸ انالار قاتارىنا قوسىلعان قانشاما اياۋلى كٸسٸلەر بار. بۇدان بٸز قازاق تاريحىندا انالاردىڭ الار ورنى ەرەكشە بولعانىن, ولاردى بٶلٸپ, بٶلەكتەپ, ەكٸنشٸ ساتىعا تٷسٸرمەگەنٸن بايقايمىز.
قازاقستاندىق عالىم ەيەلدەر سانى دا 400 مىڭعا جۋىق ەكەن. ەرينە, بەرٸ ٶندٸرٸپ جۇمىس ٸستەپ, عىلىم ٷشٸن قوماقتى ٷلەس قوسپايتىن شىعار. بٸراق, ساننان ساپ شىعاتىنى بەلگٸلٸ. ٶزگە ەلدەرگە قاراعاندا, قازاق ەيەلٸنٸڭ بٸلٸم-عىلىم يگەرۋگە قۇشتارلىعى – ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸزدٸڭ جاقسى كٶرسەتكٸشٸ.
– بٸرلەستٸككە مٷشە بولۋعا ىنتالى توپ بار ما?
– ەرينە. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸرلەستٸككە مٷشە بولىپ جاتقاندار بار. العاشقى مٷشەلەردٸڭ ٸشٸندە تانىمال عالىمداردى, قوعام قايراتكەرلەرٸن قابىلدادىق. ارى قاراي جٷيەلٸ تٷردە جۇمىس جٷرگٸزبەكپٸز. ٶزگە ايماقتاردان, اللا بۇيىرتسا, بٶلٸمشەلەرٸن اشۋدى دا ويلاستىرىپ جٷرمٸز. 400 مىڭ عالىمنىڭ بەرٸنٸڭ باسىن قوسۋ ماقسات ەمەس, ٸسكەر, شىنىمەن قوعامعا پايدام تيسە, ويىمدى جەتكٸزسەم دەپ ويلايتىن بەلسەندٸ جانداردىڭ ورتالىعىنا اينالسا دەپ وتىرمىز.
– عىلىمي اتاعى بار, بٸراق جۇمىسسىز جٷرگەن عالىم ەيەلدەرگە كٶمەكتەسەسٸزدەر مە?
– بٸز ەڭ الدىمەن عالىم ەيەلدەر جايىندا ستاتيستيكالىق مەلٸمەت جيناماقشىمىز. ناقتىلى قانشا عالىم بار? ولار قانداي سالالار بويىنشا عىلىمي اتاق الدى? قاي ايماقتاردا عالىمدار كٶپ نەمەسە از? وسى سۇراقتاردى تۇراقتاندىرىپ, ناقتى جاعدايدى بٸلگەن سوڭ, ولاردىڭ قانشا پايىزى ٶز ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ەتٸپ جٷرگەنٸن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. مۇنى انىقتاۋ, بەرٸنٸڭ بٷگٸنگٸ جاعدايىنا ٷڭٸلۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
سودان سوڭ ولاردىڭ ٸشٸندە تٷرلٸ سەبەپتەرمەن جۇمىسسىز وتىرعان ياكي بولماسا ورتاسىنان جىراقتاپ كەتكەن عالىمدارعا رۋحاني تۇرعىدان كٶمەك بەرٸپ, جەبەۋ-دەمەۋ ويىمىزدا بار. بۇل الداعى اتقارار شارۋامىزدىڭ بٸر سالاسى.
– بٸرلەستٸك ودان ٶزگە ناقتى قانداي جۇمىستاردى قولعا الماق?
– بٸزدٸڭ ماقسات – قوعامدىق ٶزەكتٸ تاقىرىپتارعا عالىم ەيەلدەردٸڭ ٷنٸن جەتكٸزۋ, ولاردىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن عىلىمي تۇجىرىمدارىن ۇسىنۋ. ايتالىق, قازٸر بٷگٸن ٷيلەنٸپ, ەرتەڭ اجىراسىپ كەتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. بۇنداي ٷردٸس قايدان كەلدٸ? نەگە جەتٸم بالالار كٶپ? نەگە وتباسى قۇندىلىعى جويىلىپ بارادى? قوعامدىق فورماتسييا ٶزگەرگەن تۇستا بٸزدٸڭ دەستٷرلٸ قۇندىلىقتار توقىراۋعا ۇشىراعانى جاسىرىن ەمەس. بٸز عالىمداردىڭ جيٸ باس قوسىپ, كونفەرەنتسييالار ٶتكٸزٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ تٷيگەندەرٸ مەن تٷسٸنگەندەرٸن, زەرتتەگەن تاقىرىپتارىن كەڭٸرەك ناسيحاتتاۋعا تيٸسپٸز.
جەتٸم بالالار, جاعدايى تٶمەن وتباسىلاردىڭ جەتكٸنشەكتەرٸن, مٷگەدەك جاستاردى ىنتالاندىرۋ ٷشٸن تەگٸن بٸلٸم الۋعا جاعداي جاساماقپىز. ەسٸرەسە, اعىلشىن تٸلٸ مەن قازاق تٸلٸن ٷيرەنگٸسٸ كەلەتٸندەرگە ارنايى كرۋستار ۇيىمداستىرىپ, ساۋاتتى, بٸلٸمدٸ ۇرپاق تەربيەلەۋگە ازدا بولسا سەپتەسسەك دەپ ويلايمىز.
بٸزدٸڭ قوعامنىڭ اتقارار جۇمىسى ٶتە كٶپ. الداعى ۋاقىتتا ارنايى باعدارلامالار ەزٸرلەپ, تيٸستٸ مەكەمەلەرمەن بٸرلەسٸپ قىزمەت اتقاراتىن بولامىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
