قاعاز بەتٸندەگٸ, تەلەديدار مەن عالامتور كەڭٸستٸگٸندەگٸ رەسمي اقپارات پەن شىنايى جاعداي اراسى الشاقتاعانى سونشالىق, بۇقارا حالىقتىڭ پٸكٸرٸ, ەل اۋىزىنداعى «مەن «حاباردا» ٶمٸر سٷرگٸم كەلەدٸ» دەگەن انەكدوتتاعىداي, بيلٸك پەن قوعامنىڭ ۇستانىمى مەن ماقسات-مٷددەلەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنەن مٷلدە بٶلەك, ەش توعىسپاستاي, اجىراپ كەتكەنٸنٸڭ ايقىن بۇلتارتپاس ايعاعىنا اينالعانى قاشان...
بٸر جاعىنان, «دابىرا قوشەمەتشٸل» باعدارلامالار, ەكٸنشٸ جاقتان, كٷندەلٸكتٸ سۇرقييا كەدەيلٸك تٸرشٸلٸك... ەندٸ بٸردە, «كٶسەمسٸگەن ۇرانداۋلار» مەن ەسٸرە ماداقتار, ونىڭ ٷستٸنە, پاراقورلىق پەن جەمقورلىقتىڭ سالتانات قۇرۋى...
ەدٸلٸن ايتۋ كەرەك, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ەل تٸزگٸنٸن قولىنا ۇستاعان سەتتەن باستاپ حالىقتىڭ كٶكەيٸندەگٸ ويلار اشىق ايتىلا باستادى. ميتينگ جاساۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزدى, سوت پەن ەكٸمدەر سايلانۋى قاجەت دەدٸ, ساياسي رەفورمانى كەزەك كٷتتٸرمەي باستاۋ ماڭىزدى دەپ جار سالدى. قازاقستان حالقىنا ارناعان «حالىق بٸرلٸگٸ جەنە جٷيەلٸ رەفورمالار – ەل ٶركەندەۋٸنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ» جولداۋىنىڭ نەگٸزگٸ مازمۇنى: «بٸزگە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس كەرەك» دەگەن سٶزبەن باستالعان تالداۋلارى, باستى تەزيستەرٸ سىني كٶزقاراسقا نەگٸزدەلگەن. اتاپ ايتساق:
- «بٷگٸنگٸ احۋالدىڭ ەلٸ دە كٷردەلٸ ەكەنٸن اشىق ايتۋىمىز كەرەك";
- "ۇلتتىق ەكونوميكامىز ەلسٸز";
- "بانكتەر اۋىلعا ارناپ اقشا سالمايدى";
- "مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي جٷر";
- "ەكٸمدەر تٷرلٸ سەبەپتەردٸ سىلتاۋراتىپ, ىقپالدى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ وتىر";
- "بالالار وقۋىن تاستاپ كەتٸپ جاتىر";
- "237 مىڭ جاس وقۋ دا وقىمايدى, جۇمىس تا ٸستەمەيدٸ";
- "فورمالدى ەسەپتەردەن گٶرٸ ساۋالنامادان حالىقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ انىق اڭعارىلادى";
- «زاڭدى دا, قوعامدى دا, ادامداردىڭ سانا-سەزٸمٸن دە ٶزگەرتۋ» قاجەت;
- "پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدان جالتاراتىندار قىزمەتتەن كەتۋگە تيٸس"...
بٷگٸن حالىق «قاڭتار قاسٸرەتٸ» دەپ اتاعان اۋىر وقيعادان كەيٸن پرەزيدەنت جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن سٶزٸن باتىل ورىنداۋعا, ٸسكە اينالدىرا باستاعانىنا كۋەمٸز: «پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدان جالتاراتىندار قىزمەتتەن كەتە» باستادى. «تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس باستالدى ما?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپتى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. الايدا, مەسەلەنٸڭ بٸز ويلاعاننان ەلدەقايدا تەرەڭدە جاتقانىنا جەنە كەلەڭسٸز سالداردىڭ بٸز كٷتكەننەن ەلدەقايدا اۋىر ەكەنٸنە ەشكٸمنٸڭ كٷمەنٸ جوق.
اتا زاڭىمىزعا سەيكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋدىڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى. ەڭ الدىمەن, بارشا ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەلدٸڭ تۇتاستىعىن ويلاۋىمىز ماڭىزدى. بٸز بەرٸمٸز پرەزيدەنتتٸڭ بٸرنەشە كٷن بويى حالىقتى تىنىشتىق ساقتاۋعا شاقىرعانىنا كۋە بولدىق. سول كەزدە ون مىڭداعان وتانداستارىمىز پرەزيدەنتتەن انارحييا مەن تەرتٸپسٸزدٸكتٸ توقتاتۋ ٷشٸن شۇعىل شارالاردى قولدانۋدى سۇرادى.
جاسىرمايمىن, تەرتٸپ ورناتۋدى رەسمي تٷردە وتاندىق باق بەتتەرٸندە تالاپ ەتكەندەردٸڭ قاتارىندا ٶز باسىم مەن دە بولدىم.
پرەزيدەنت قاڭتار وقيعالارىنىڭ كەزٸندە اسا قيىن, بٸراق دۇرىس شەشٸم قابىلداپ, ٶزٸنٸڭ ناعىز كٶشباسشى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ونىڭ قابىلداعان شەشٸمدەرٸ مەن ەرەكەتتەرٸ حالقىنا, ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتىنا تٷسٸنٸكتٸ. ال سودىرلار مەن انارحيستەردٸڭ ەرەكەتتەرٸن تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. نەگە بەيبٸت ەرەۋٸلشٸلەر ولاردىڭ ارانداتۋىنا ەرٸپ كەتتٸ? ەگەر قارۋلى كٶتەرٸسشٸلەر مەملەكەتتٸ باسىپ العاندا نە بولار ەدٸ? باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ولار بەيبٸت تۇرعىندارعا, ەسكەريلەرگە, ەيەلدەر مەن بالالارعا, قارتتارعا وق اتاتىن ەدٸ. ولارمەن بەيبٸت كەلٸسٸم جاساۋ, ولارعا نەگە بۇلاي ٸستەدٸڭ دەپ سۇراق قويۋ مٷمكٸن ەمەس. لاڭكەستەر جەڭٸسكە جەتكەندە نە بولاتىنىن كٶز الدىمىزعا ەلەستەتۋ وڭاي. وندايعا, ەلبەتتە, جول بەرۋگە بولمايدى. بٸز وسى وقيعالاردان ساباق الۋعا تيٸسپٸز. قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن كٶزٸمٸزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك.
راس, ٶزگەرٸس كەرەك. بٸراق جەڭٸل-جەلپٸ, «كوسمەتيكالىق» بوياما ٶزگەرٸس ەمەس. ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶز سٶزٸمەن ايتساق: «بٸزگە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس كەرەك».
ٶزگەرٸس دەمەكشٸ, بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن.
ٶتكەن اپتادا تٷركييادا ٸسساپاردا بولدىم. باسقوسۋ ماستەر-كلاسس تٷرٸندە ۇيىمداستىرىلدى. بايانداماشىلار – ٶزبەكستان, قازاقستان جەنە قىرعىزستاننان بٸر ادامنان – ٷش-اق پروفەسسور. ەر باياندامانىڭ رەگلامەنتٸ بٸر ساعاتتان كەم بولماۋى كەرەك. سٶزدەن كەيٸن, بٸر ساعات سۇراق-جاۋاپقا بەرٸلەدٸ. ودان كەيٸن ەر بايانداما ەكٸ-ٷش ساعات تالقىلانىپ, پٸكٸر ايتىلدى, تۇجىرىم جاسالدى. ناعىز «مىي شابۋىلى», شىعارماشىلىقتى بەلسەندٸرۋ, وي قوزعاۋ دەگەنٸڭٸزدٸڭ تاپ ٶزٸ...
جيىن ەكٸ كٷنگە سوزىلدى. قاتىسۋشىلارى – عىلىمي مەكەمەلەرٸنٸڭ جەتەكشٸلەرٸ, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باسشىلارى.
ەڭگٸمە عىلىم جٶنٸندە ٶربٸدٸ.
تاقىرىبىم قازاقستانداعى عىلىمدى باسقارۋ مەن دامىتۋ تەتٸكتەرٸ مەن جولدارى جٶنٸندە بولدى. ەرينە, «بۇرىن بٸزدە عىلىمعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 0,13 پايىزى بٶلٸنگەن, قازٸر ون ەسەگە كٶبەيتٸپ جاتىرمىز» دەپ, اعىنان جارىلىپ, قولدان كەلگەنشە ەل ابىرويىن جوعارىلاتۋعا تىرىستىق. دەي تۇرعانمەن, كٶپتەگەن ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپ قايتارا الماعانىمىزدى مويىنداۋعا مەجبٷرمٸز. سۇراقتاردىڭ دەنٸ مىنا باعىتتا بولدى:
- «باسقا ەلدەردە مەملەكەتتٸڭ عىلىمدى باسقاراتىن باستى تەتٸگٸ بولىپ سانالاتىن عىلىم اكادەميياسىنىڭ قازاقستاندا قوعامدىق بٸرلەستٸككە اينالدىرىلۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە?»
- «باسقا ەلدەر اكادەمييالىق عىلىمي جٷيەنٸ بٷكٸل عىلىم سالالارىن ٷيلەستٸرۋ مەن ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن تيٸمدٸ پايدالانسا, نەگە سٸزدەردە, كەرٸسٸنشە, اكادەمييالىق مەرتەبە ينجەنەرلٸك, پەداگوگيكالىق, اۋىل شارۋاشىلىق, جاراتىلىستانۋ, ەلەۋمەتتٸك, مەديتسينالىق, ەسكەري عىلىمدار, مەملەكەتتٸك باسقارۋ سەكٸلدٸ سالالار بويىنشا ارنايى اشىلعان بٸرسىدىرعى مەملەكەتتٸك جەنە مەملەكەتتٸك ەمەس اكادەمييالارعا ٷلەستٸرٸلدٸ?»
- «عالىمداردىڭ ٶزدەرٸ عىلىمدى باسقارۋ ٸسٸنە بەلسەنە قاتىسا الماسا, قاراپايىم شەنەۋنٸكتەر مەملەكەتتٸك عىلىمدى تۇتاس جەنە جەكە-جەكە باعىتتارى بويىنشا جوسپارلاۋ, باقىلاۋ, زەرتتەۋ, ساراپتاۋدى قالايشا ٸسكە اسىرادى?»
جيىندا: «قازٸرگٸ كەزدە قارجىلىق, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا باسا نازار اۋدارىلۋدا. ول تٷسٸنٸكتٸ دە. الايدا, بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, سوڭعى جىلدارداعى قازاقستاننىڭ ەڭ كٶپ جوعالتقانى, ەڭ اۋىر شىعىنى — عىلىمدى ەلسٸرەتكەنٸ جەنە عىلىمي اكادەمييالىق جٷيەنٸ جويا جازداعانى دەپ ەسەپتەيمٸز. ٶيتكەنٸ دامىعان عىلىمسىز مەدەنيەتتٸ ٶركەندەتۋ, ەكونوميكا مەن قارجىلىق جٷيەنٸ, اۋىل شارۋاشىلىقتى دامىتۋ, ساياسي تۇراقتىلىق مەسەلەسٸن شەشۋ – بوس ەۋرەشٸلٸك» – دەگەن پٸكٸر ايتىلدى.
وسى ورايدا بٸر اسا قىزىعارلىق جايتپەن بٶلٸسسەم دەيمٸن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ «قازاقستان حالقىنا» اتتى قوردى قۇرۋ تاپسىرماسى سيياقتى باستامالار كٶپتەگەن ەلدەردە بۇرىننان بار جەنە جۇمىسىن جەمٸستٸ اتقارۋدا. مىسالى, تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى, ۇلت كٶسەمٸ مۇستافا كەمال اتاتٷرٸكتٸڭ ٶسيەتٸ بويىنشا ونىڭ بٷكٸل مٷلكٸ مەن بايلىعىنان, اتاپ ايتساق, ٸرٸ بانكتەر, زاۋىت-فابريكالار, قوناقٷيلەرٸ مەن باسقا كٶپتەگەن بيزنەس نىساندارىنان تٷسكەن تابىستىڭ بەرٸ – تۋعان حالقىنىڭ تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ, ٶنەر-مەدەنيەتٸ مەن تاريحىن زەرتتەۋگە, دەرٸپتەۋ مەن دامىتۋعا جۇمسالاتىنى بەلگٸلٸ. قانداي عاجاپ فاكت دەسەڭٸزشٸ! بٸزدٸڭ تٷرٸك ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ تۇراقتى جەنە شەكسٸز مەملەكەتتٸك ەمەس, جەكەمەنشٸك قارجىلىق قاينار كٶزٸ ەردايىم قىزمەت ەتۋگە دايار جەنە اشىق تۇرعانى ادال كٶڭٸلدەن قىزىعارلىق جەنە قابىلداۋعا تۇرارلىق يگٸ ٸس دەپ سانايمىز.
وسىنداي مودەلدٸڭ ەل يگٸلٸگٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋٸنٸڭ تاعى بٸر جارقىن ناقتى دەلەلٸن دە كەلتٸرەيٸن. بٸزدٸ شاقىرعان اتاتٷرٸك اتىنداعى مەدەنيەت, تٸل جەنە تاريح ۇيىمى انكارا ورتالىعىندا كٶپقاباتتى عيماراتى بولعانىنا قاراماستان, بيىل جىل اياعىندا ارنايى سالىنىپ جاتقان كەڭ كەڭسەگە كٶشەدٸ ەكەن. سول جاڭا جەرٸنە تىڭ تۇجىرىمدامامەن, سونى كٶزقاراسپەن, جۇمىستارىن تازا اكادەمييالىق جٷيەگە تولىق سەيكەستەندٸرٸپ جەنە, تٸپتٸ, ۇيىمدارىنىڭ اتىن «اكادەمييا» دەپ اتاپ كٶشكٸلەرٸ كەلەدٸ ەكەن.
وسى ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بۇدان كەيٸن قىتاي, مالايزييا, كورەيا جەنە جاپونييادان كەزەك-كەزەك بٸر-بٸر عالىمنان شاقىرۋ كٶزدەلٸپتٸ. سودان سوڭ ەۋروپا مەن امەريكانىڭ تانىمال عالىمدارى تىڭدالادى.
جاڭا عيمارات جۇلدىز پٸشٸنٸندە بولادى ەكەن. تەك جۇمىس كابينەتتەرٸنٸڭ كٶلەمٸ جٷز مىڭ شارشى مەتردەن استام. تٶرت قاباتى جەر استىندا (ارحيۆ, قويما جەنە ت.ب.), تٶرت قاباتى جەر ٷستٸندە بولادى. ٷلكەن كٸتاپحانا, كەڭ, تولىق جابدىقتالعان كەڭسەلەر دە جەتەرلٸك...
وي سورابىن جيناقتاساق, نەگە بٸزدە سالماقتىڭ بەرٸن مەملەكەتكە ٷيٸپ-تٶگۋ ەدەتكە اينالعان? مەملەكەتتٸك ەمەس كٶزدەردەن قارجىلاندىرۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ ەلەۋەتٸ باسقا ەلدەردەن اسپاسا, كەم تٷسپەيتٸنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. ول ٷشٸن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن «جالعان قۇندىلىعىمىز» بولعان «مالىمىزدى» ەمەس, دۋالى اۋىزىنا ۋەلٸ سٶز قوناقتاعان حالقىمىزدا «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن كرەدو باسىمدىققا يە بولۋ شارت.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قوعامدىق, گۋمانيتارلىق عىلىمدارىمىز, تٸلٸمٸز بەن ەدەبيەتٸمٸز, ەنٸمٸز بەن كٷيٸمٸز, ەدەت-عۇرپىمىز بەن سالت-دەستٷرلەرٸمٸز, ياعني رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز ۇدايى مەملەكەتتٸڭ ەرەكشە قامقورلىعىندا بولۋى مٸندەتتٸ.
تٸل – وسىنىڭ بەرٸنٸڭ تٸرەگٸ, نەگٸزٸ, باستاۋى.
تٸلسٸز ادام جوق. تولىققاندى ادام بولا الماي مامان بولۋعا ۇمتىلعاندار – مامان ەمەس, ايتپاسا, سٶزدٸڭ اتاسى ٶلەدٸ: ولار مامان ەمەس, نادان بولىپ شىعادى! ٶيتكەنٸ, تٸلٸ جوق, تٷيسٸگٸ مۇقالعان ەكونوميست, تەحنوكرات, كەدەنشٸ, ينجەنەر, بيزنەسمەننەن ەلگە پايدا تييۋٸ ەكٸتالاي.
دەۋ دە بولسا, «جاقسىلىعى ٶز باسىنان ارتىلماعان» بٸرەۋ بولا السا بولار, بٷگٸنگٸ تالعام تارازى تۇرعىسىنان – تابىستى كەسٸپكەر, اۋقاتتى ادام شىعار وندايلاردان... ال قازاقتىڭ ۇعىمى بويىنشا, شىنتۋايتىنا كەلسەك, بۇقار جىراۋ ايتقانداي: «پەندە ٸشٸندەگٸ ەڭ سورلىسى, ەڭ بيشاراسى, ەڭ جامانى سولار...». انا تٸلٸن بويىنا سٸڭٸرگەن ازامات ەلگە پايدا كەلتٸرە السا عانا, حالقىنا ادال قىزمەت ەتە السا عانا ٶزٸن باقىتتى سەزٸنەدٸ. مٸنە, تٸلدٸڭ كيەسٸ مەن قۇدىرەتٸ وسىندا!
سوندىقتان تٸل مايدانى – تەك تٸلشٸ فيلولوگتاردىڭ, جازۋشىلار مەن ەدەبيەتشٸلەردٸڭ كٷرەسٸ ەمەس. كەرەك بولسا, تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋ مەسەلەسٸ – ەلٸمٸزدٸڭ باستى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك, ەكونوميكالىق, يدەولوگييالىق, ساياسي تالابى, مٸندەتٸ, العىشارتى.
پرەزيدەنت سٶزٸمەن جالعاستىرايىق: «ۇلت تاعدىرى سىنعا تٷسكەن سەتتە كٶزٸ اشىق ازاماتتار ەردايىم كٶش باستاعان. اداسقانعا جٶن سٸلتەپ, جاستارعا باعىت-باعدار بەرگەن. ەل اعالارى بٸر اۋىز سٶزبەن تەنتەگٸن تىيىپ, تەكتٸسٸن تٶرگە وزدىرعان. بٸز قانىمىزعا سٸڭگەن وسى قاسيەتتەن ايرىلماۋىمىز كەرەك».
قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ پايىمدارى ناقتى ەرٸ انىق: «دەل وسى كەزەڭدە ۇلت زييالىلارىنىڭ ۇستانىمى جەنە بەلسەندٸلٸگٸ ايرىقشا ماڭىزدى... سوندىقتان, زييالى قاۋىمدى ەل بولاشاعىنا ەسەر ەتەتٸن ەربٸر مەسەلەدەن شەت قالماۋعا شاقىرامىن». مەملەكەت باسشىسى حالىق كٶكەيٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنە تۇشىمدى جاۋاپ بەرٸپ, كٶكەيكەستٸ, كەشەندٸ, اۋقىمدى مەسەلەلەرگە نازار اۋدارۋدا. قولعا الىپ جاتقان ناقتى, قوماقتى, باتىل ٸستەرٸنە ەل بولىپ قولداۋ كٶرسەتۋ – ازاماتتىق پارىزىمىز. ٶيتكەنٸ سىن ساعاتتا تٸزە قوسىپ ەرەكەت ەتۋ – بەرٸمٸزگە سەرت!
ەردەن قاجىبەك, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق بٶلٸمشەسٸنٸڭ اكادەميك-حاتشىسى
