كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرتۋلەر مەن تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ جوباسىن پارلامەنتتە قابىلداماي, جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشٸمٸ دەموكراتييالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ ناقتى جٷزەگە اسىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى ەل ٸشٸندە قىزۋ تالقىلانىپ, كٶپشٸلٸكتەن قولداۋ تابۋدا.
جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسييانىڭ 30-دان استام بابىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ جەنە 20-دان استام زاڭدى قابىلداۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداپ تۇر. ولاردىڭ ٸشٸندە بٸرقاتار بيلٸك ٶكٸلەتتٸگٸن قايتا بٶلۋ, پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, مەرتەبەسٸن ارتتىرۋ, ەلدٸ باسقارۋ ٸسٸنە حالىقتىڭ قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋ جەنە باسقا دا بٸرشاما ٶزگەرٸستەر بار. ەگەر رەفورمالاردىڭ بٷكٸل پاكەتٸنە مۇقييات, ەڭ باستىسى, بەيتاراپ قاراعان سەتتە, ٶزگەرٸستەر اۋقىمىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعانىن كٶرۋگە بولادى.
بٸرٸنشٸدەن, مەملەكەت باسشىسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالاردىڭ مٸندەتٸن ناقتى بەلگٸلەپ – بيلٸك ينستيتۋتتارى اراسىندا تٷبەگەيلٸ جاڭا كونستيتۋتسييالىق تەپە-تەڭدٸك قالىپتاستىرۋ ەكەنٸن ناقتى اتاپ ٶتتٸ. قازٸر سۋپەرپرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸڭ ۋاقىتى ٶتتٸ, قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ احۋال مٷلدەم باسقا. تۇتاستاي العاندا, بۇل ونىڭ ەلدەگٸ بارلىق قوعامدىق پروتسەستەردٸ دەمونوپوليياسىزداندىرۋ جٶنٸندەگٸ اعىمداعى ساياساتىنىڭ قيسىنىنا سەيكەس كەلەدٸ.
ەڭ باستىسى – ەشكٸمدە ارتىقشىلىق بولماۋى كەرەك. بۇل تەك ەكونوميكاعا عانا ەمەس, ساياساتقا دا, ونىڭ ٸشٸندە پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸنە دە قاتىستى. بۇل تۋرالى ق.ك.توقاەۆ ٶز جولداۋىندا كەڭ كٶلەمدە ايتىپ ٶتكەن بولاتىن.
پرەزيدەنتتٸڭ قولىندا بيلٸك ٶكٸلەتتٸكتەرٸنٸڭ شوعىرلانۋى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستاپقى كەزەڭٸندە, العاشقى نارىقتىق رەفورمالاردى جەدەل جٷزەگە اسىرۋ, مەملەكەتتٸك شەكارانى رەسٸمدەۋ كەزدە قاجەت بولدى. ال, بٷگٸنگٸ تاڭدا ەل الدىندا تۇرعان مٸندەتتەردٸڭ سيپاتى تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ.
بۇرىنعىشا بارلىق جاۋاپكەرشٸلٸك پەن شەشٸمدەر تەك بٸر ورتالىققا باعىتتالعان مودەل ەندٸ جۇمىس ٸستەمەيدٸ. قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمى ەدەۋٸر كٷردەلەنە تٷستٸ.
تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن 30 جىل ٸشٸندە قوعامنىڭ تالابىنا سەيكەس تىڭ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندادى. ەڭ باستىسى – ساياسي جٷيە دە وسى ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس كەلۋٸ تيٸس.
سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەلۇلى جٷيەنٸ «ٶزٸ ٷشٸن» ەمەس, كەرٸسٸنشە قازٸرگٸ زاماننىڭ اقيقاتىنا بەيٸمدەپ, ونىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعىن ارتتىرا وتىرىپ قۇراستىرۋدا.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «جاڭا قازاقستان ەدٸلدٸك اۋماعىنا اينالۋى تيٸس». وندا «تۋىسقاندىق پەن پاتەرناليزمگە, سىبايلاس جەمقورلىق پەن ىمىراشىلدىققا» باتىل توسقاۋىل قويىلادى.
بۇل نورما پوپۋليستٸك ەمەس, ناقتى ماقساتتاردى كٶزدەيدٸ. كەز كەلگەن ٶزگەرٸس بيلٸكتٸڭ ٶزٸنەن باستالۋى كەرەك جەنە پرەزيدەنت مۇنى ٶزٸ ٷلگٸ رەتٸندە كٶرسەتٸپ وتىر.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, اقوردادان باستاۋ الاتىن ٶزگەرٸستەر ٶڭٸرلەردە دە جٷزەگە اسادى. بۇدان بىلاي وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جەنە استانا ەكٸمدەرٸنٸڭ كانديداتتارىن كەلٸسۋ رەسٸمٸ جاڭا تەتٸك بويىنشا جٷزەگە اسادى.
مەسەلەن, مەملەكەت باسشىسى بالامالى نەگٸزدە مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىنا ەكٸم قىزمەتٸنە كەمٸندە ەكٸ كانديداتتى ەنگٸزەتٸن بولادى. جەرگٸلٸكتٸ دەپۋتاتتاردان كٶپشٸلٸك داۋىس العان كانديدات كەلٸسٸم العان بولىپ ەسەپتەلٸنٸپ, وسىدان كەيٸن عانا ەكٸم لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. ياعني, دەپۋتاتتار ٸس جٷزٸندە ەكٸمدٸ تاڭدايتىن بولادى.
ەكٸنشٸدەن, مەجٸلٸستٸڭ رٶلٸ جەنە تۇتاستاي العاندا بيلٸكتٸڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ ىقپالى ەلەۋلٸ تٷردە كٷشەيە تٷسۋدە. مۇندا ارالاس پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق سايلاۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن بولادى.
بۇل شارا زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق زاڭدىلىعىن كٷشەيتەدٸ. سونداي-اق, دەپۋتاتتاردىڭ ەلەكتوراتپەن بايلانىسىن نىعايتادى. مىسالى, سايلاۋشىلار بٸر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا سايلانعان دەپۋتاتتى قايتارىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى.
ال, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ رٶلٸ مەن مەرتەبەسٸ ارتادى. مەجٸلٸستٸ قالىپتاستىرۋدا 30% ماجاريتورلى, 70% پارتييالىق تٸزٸم ەنگٸزٸلەدٸ. زاڭ شىعارۋشى ٶكٸلەتتٸ ورگان ٷشٸن بۇل تيٸمدٸ بولارى انىق. پارلامەنتتە ايماقتاعى ەلدٸڭ ٷنٸن بٸلدٸرەتٸن ٶكٸلدەردٸڭ دە, زاڭ جوباسىن دايىنداۋدىڭ حالىقارالىق تەرتٸبٸ مەن قالىپتاسقان جٷيەسٸن مەڭگەرگەن كەسٸبي زاڭگەرلەردٸڭ كەلۋٸنە جول اشادى.
اۋىل حالقىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە قاتىستى شەشٸمدەردٸ قابىلدايتىن اۋداندىق-قالالىق مەسليحاتتار 100% تۇرعىندارداردىڭ داۋىس بەرۋٸ ارقىلى سايلانادى. وبلىستىق مەسليحاتتا 50ح50 ستاندارتى ەنەدٸ, ياعني جەكە مانداتتىق وكرۋگتە, پارتييالىق تٸزٸم دە بولادى.
سونىمەن بٸرگە, اۋىل, اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋ 100% ەلدٸڭ تٸكەلەي داۋىس بەرۋٸ ارقىلى جٷزەگە اسادى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە تٷركٸستان وبلىسىندا 181 اۋىل وكرۋگٸنٸڭ 80-گە جۋىعىندا ەكٸمدەر تٸكەلەي ەلدٸڭ داۋىس بەرۋٸمەن تاڭدالدى. 2024 جىلى ٶڭٸردەگٸ 2,2 ملن تۇرعىندى باسقارىپ وتىرعان 17 اۋدان-قالا ەكٸمٸ دە حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن سايلانادى.
بٷگٸندە كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ رەفەرەندۋمدى تٷسٸندٸرۋ جٷمىستارىن جٷرگٸزۋگە «AMANAT» پارتيياسىدا بەلسەندٸلٸكپەن اتسالىسۋدا. اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى مەن ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن پارتييا رەسپۋبليكالىق جەنە 17 ٶڭٸرلٸك شتاب قۇردى. ولاردىڭ قۇرامىنا ورتالىقتاعى جەنە ٶڭٸرلەردەگٸ «AMANAT» اكتيۆتەرٸ كٸردٸ. اتالعان جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋگە پارلامەنت پەن مەسليحاتتارداعى فراكتسييا دەپۋتاتتارى, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, مەدەنيەت پەن سپورت قايراتكەرلەرٸ, جاستار قاناتى مەن ٶڭٸرلەردەگٸ فيليالدار اتسالىسۋدا. پارتييا مٷشەلەرٸ ٶڭٸرلەردە جەنە شالعاي ەلدٸ مەكەندەردە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸپ جاتىر.
ەل ٷشٸن وسىنداي ماڭىزدى سەتتە تٷركٸستان وبلىسىنداعى پارتييا مٷشەلەرٸ دە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىنا بەلسەندٸلٸكپەن قاتىسۋدا. وبلىستاعى پارتييا فيليالدارى جانىنان 18 شتاب قۇرىلىپ, 1132 ٸس-شارادان تۇراتىن جەلٸلٸك كەستە بەكٸتٸلدٸ. ونىڭ 227-سٸ ورتالىق جەنە وبلىستىق دەڭگەيدە, 905-ٸ اۋداندىق, قالالىق دەڭگەيدەگٸ ٶتٸپ جاتىر.
ال, تٷركٸستان وبلىسىنا 12-19 مامىر جەنە 23-31 مامىر ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى دارحان مىڭباي, قۇدايبەرگەن ەرجان, قاينار اباسوۆ, سىرىم ەرتاەۆ ٸسساپارمەن كەلەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىنا قاتىسۋ ٷشٸن 2 تولقىننان تۇراتىن جۇمىس كەستەسٸنە سەيكەس ولار وبلىسىمىزدىڭ شالعاي ەلدٸ مەكەندەرٸندە 197 ٸس-شاراعا قاتىسادى.
بٷگٸندە ٶڭٸردٸڭ بەلسەندٸ ازاماتتارى مەن «AMANAT» پارتيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ قوعامدىق شتاب اتىنان ەلدٸڭ وي-پٸكٸرٸن, ۇسىنىستارىن جيناقتاۋدا. سەبەبٸ, اتا زاڭنىڭ ٷشتەن بٸرٸنە ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەرگە دەگەن حالىق پٸكٸرٸ ماڭىزدى. ال, اتا زاڭ بارشامىزعا ورتاق قٷندىلىق.
كەزدەسۋلەردە بايقاعانىمىز, كونستيتۋتسيياداعى 6-باپتىڭ جەر, سۋ, باسقا دا تابيعي بايلىقتاردىڭ حالىققا تيەسٸلٸ بولىپ ٶزگەرەتٸندٸگٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋدا. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ حالقىمىز ٷشٸن جەر مەسەلەسٸ ٶتە ٶزەكتٸ. جەر مەن تابيعي رەسۋرستارعا مەملەكەت حالىقتىڭ اتىنان مەنشٸك قۇقىعىن جٷرگٸزەتٸن بولسا, كٶپتەگەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەرگە قاتىستى پروبلەمالارى شەشٸلەر ەدٸ. ياعني وسى اتالعان زاڭ ٶز دەڭگەيٸندە جۇمىس جٷرگٸزسە, حالىق كٶتەرٸپ وتىرعان سىن-ەسكەرتپەلەرگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايمىن.
سونداي-اق, ەل ٸشٸندە جٷرگەن سەتتە «ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسىنا جيٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ جاتىر» دەگەن سىندى جيٸ ەستيمٸز. سونىمەن قاتار, باسقا ەلدەردٸڭ, ەڭ الدىمەن باتىستىڭ مىسالدارى جيٸ كەلتٸرٸلەدٸ, نەگٸزٸندە ول ەلدەردە مۇنداي ٶزگەرٸستەر ەلدەقايدا جيٸ كەزدەسەدٸ. بۇل جەردە بٸرنەشە تارماقتاردى ەسكەرۋ قاجەت.
قازاقستان – ساياسي ترانزيتتٸ ەلٸ تولىق كٶلەمدە اياقتاماعان سالىستىرمالى تٷردە جاس مەملەكەت. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸ كونستيتۋتسيوناليزم دەستٷرٸ كٶپتەگەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باسقا ەۋروپالىق جەنە باتىس ەلدەرٸمەن سالىستىرۋ مٷلدەم ورىندى ەمەس.
ٶزگەرٸستەردٸڭ ەربٸر پاكەتٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ قالىپتاسۋىنىڭ ناقتى كەزەڭٸنٸڭ رۋحىنا سەيكەس كەلدٸ. وسىعان بايلانىستى, كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ قارقىندى پروتسەسٸن باستان ٶتكەرگەن ازييا ەلدەرٸنٸڭ, ەڭ الدىمەن, شىعىس ازييانىڭ تەجٸريبەسٸ جاقىنىراق. سوندىقتان كونستيتۋتسيياداعى ٶزگەرٸستەردٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ جالپى دامۋى, ونىڭ ساياسي جەتٸلگەن, دەموكراتييالىق قوعامعا قاراي كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قوزعالىسى تۇرعىسىنان قاراستىرعان جٶن.
وسىلايشا ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸندە بٸرشاما ٶزگەرٸستەر ورىن الدى. بيىلعى رەفەندۋمنان دا ەلدٸڭ كٷتەرٸ ٷمٸتٸ كٶپ. رەفەرەندۋمنان سوڭ جالعاساتىن رەفورمالار سايلاۋ, پارتييالىق جەنە سوت-قۇقىقتىق جٷيەسٸن, اۋماقتىق-تەرريتورييالىق قۇرىلىمى مەن مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٶلٸنۋ پرينتسيپٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەتٸنٸ انىق. قوعامنىڭ بيلٸكتەن كٷتٸپ وتىرعانى دا وسى.
سوندىقتان «جاڭا قازاقستاننىڭ» ەرتەڭٸ ٷشٸن بارشامىز رەفەرەندۋمعا بەلسەندٸلٸكپەن قاتىسقانىمىز دۇرىس. ەل بولاشاعى ٷشٸن دۇرىس تاڭداۋ جاساپ, ازاماتتىق بورىشىمىزدى تانىتايىق!
بەيسەن تەجٸباەۆ.
(ماتەريال اۆتوردىڭ تاپسىرىس بەرۋٸمەن جارييالاندى)
