ەلوردا شەجٸرەسٸ: جاڭا بەلەستە

ەلورداداعى اسا ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ-ٷلەسكەرلەر پروبلەماسى. 2018 جىلدىڭ سوڭىندا 11 ٷي قولدانىسقا بەرٸلٸپ, 13 500-گە جۋىق ٷلەسكەر 2 500-گە ازايدى. سونىمەن قاتار, 2019 جىلدىڭ سوڭىندا جاس وتباسىلارعا 1050 جالدامالى پەتەر كٸلتٸ تابىس ەتٸلدٸ. اتالعان جوباعا 6500-گە جۋىق جاستىڭ قۇجات تاپسىرۋى سۇرانىستىڭ جوعارىلىعىن كٶرسەتتٸ.

سوندىقتان الداعى جىلى جاستارعا ارنالعان پەتەر كٶبٸرەك سالىنۋى قاجەت دەگەن شەشٸم قابىلداندى. سوڭعى جىلدارى پايدالانۋعا بەرٸلگەن تۇرعىن ٷيلەردٸڭ - قۇلاعان پليتكالارى, سۋ باسقان تۇراقتارى, ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەلەرٸ مەن ليفتٸلەردٸڭ بولماۋى تەرٸزدٸ سىن كٶتەرمەيتٸن ساپاسى دا نازاردان تىس قالعان جوق. كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋ ٷشٸن قۇرىلىس سالۋشىلار مەن پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆتەرٸنە تاپسىرما بەرٸلدٸ.
شاحارداعى تۇرمىسى تٶمەن وتباسىلارعا ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان 2019 وقۋ جىلىنا ٶتە قاجەتتٸ ەرٸ كٷتپەگەن توسىن سىي جاسالدى. قالا ەكٸمشٸلٸگٸ وقۋ جىلى باستالار الدىندا تۇرمىسى تٶمەن وتباسىلاردىڭ مەكتەپ جاسىنداعى بالالارىنىڭ سانىن ناقتىلادى. سودان كەيٸن ول بالالار ٷشٸن مەكتەپ فورماسى مەن باسقا دا كەرەك-جاراقتاردى ساتىپ الۋعا قالا بيۋدجەتٸنەن 200 ميلليون تەڭگە بٶلٸنٸپ, ولار سەرتيفيكات تٷرٸندە اتا-انالارعا تابىستالدى. «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بٸرلەسٸپ, وتاندىق كيٸم-كەشەك ٶندٸرۋشٸ بٸرنەشە فابريكا دا بەلگٸلەندٸ. سەرتيفيكات يەلەرٸ كيٸم-كەشەكتٸ تەك سول دٷكەندەردەن عانا الۋى كەرەك. ال اتالعان فابريكالار كيٸم ساپاسىنا جاۋاپ بەرەدٸ. وسىلايشا تۇرمىسى تٶمەن وتباسىلاردىڭ بالالارى ارزان ەرٸ ساپالى مەكتەپ فورماسىمەن جەنە باسقا دا بٸلٸم الۋعا كەرەك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸگە دە تاپسىرىس بەرٸلٸپ, قولداۋ كٶرسەتٸلدٸ.
2019 جىلى قالادا التى مەكتەپ سالىنىپ, بەس مىڭ بالا ورىنمەن قامتىلىپ, ٷش مەكتەپتە ٷش اۋىسىممەن وقىتۋ مەسەلەسٸ شەشٸلدٸ. دەگەنمەندە ەكٸمشٸلٸككە قارايتىن سەكسەن سەگٸز مەكتەپتٸڭ سەگٸزٸندە ورىن جەتپەگەندٸكتەن ٷش اۋىسىممەن وقۋ ٷردٸسٸ ساقتالدى. وعان باستى سەبەپ, قالا حالقىنىڭ ٸشكٸ ميگراتسييا ەسەبٸنەن شامادان تىس ٶسۋٸ ەدٸ. ونى شەشۋ ٷشٸن الداعى بەس جىل ٸشٸندە بيۋدجەتتٸڭ ەسەبٸنەن قىرىق مەكتەپ سالىنۋى كەرەك دەگەن كەشەندٸ جوسپار بەكٸتٸلدٸ. قالا حالقىنىڭ شامادان تىس ٶسۋٸنەن مەكتەپ جاسىنداعى استانالىقتار سانىنىڭ كٶبەيۋٸ مەكتەپپەن قاتار, مۇعالٸمگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى. ال ۇستازدىڭ جاعدايى جاسالماسا بٸلٸم ساپاسى جايلى ايتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق. بۇل رەتتە ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ساپالى بٸلٸم بەرۋ ٷشٸن مۇعالٸمدەردٸ ىنتالاندىرۋ مەسەلەسٸ نازاردان تىس قالعان جوق. وقىتۋشى قۇرامىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەكٸ جٷز جەتپٸس بەس مۇعالٸمگە تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنە العاشقى جارنا بولاتىن بٸر ميلليون تەڭگەلٸك سەرتفيكات بەرٸلدٸ. تەك جاس مۇعالٸمدەرگە ارنالعان ٷش جٷز ەلۋ ورىندىق جاتاقحاناسى بار «جاس ۇستاز» ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
بۇدان بٶلەك, كٶپبالالى وتباسى, از قامتىلعان وتباسى نەمەسە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالا تەربيەلەپ جاتقان انا تەرٸزدٸ كٶمەككە مۇقتاج جاندارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ماقساتىندا «جانۇيا» وتباسىن قولداۋ ورتالىعى اشىلدى. ول جەردە جوعارىدا اتالعان ساناتقا جاتاتىنداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋمەن اينالىستى. ال ارناۋلى بٸلٸمٸ جوقتاردى ورتالىق ارقىلى وقىتىپ, ديپلوم العان سوڭ جۇمىسقا ورنالاستىردى. جەكە ٸسٸن اشقىسى كەلگەندەرگە دە بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸلدٸ.
قالا باسشىسىنىڭ تٸكەلەي قاداعالاۋىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا بٸرقاتار ماڭىزدى مەسەلە شەشٸمٸن تاپتى. 2019 جىلى «ٷيدەگٸ دەرٸگەر» باعدارلاماسى بويىنشا ەلوردادا ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردان الىس ورنالاسقان اۋدانداردا 12 مەديتسينالىق پۋنكت اشىلدى. سونىمەن قاتار, سەكسەن تٶرت كٶلٸگٸنٸڭ 63% توزعان جەدەل جەردەم قىزمەتٸنە قوسىمشا ەلۋ ەكٸ اۆتوموبيل ساتىپ الىندى. ەلورداداعى دەرٸگەرلەر مەن مەدبيكەلەر تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا مامانداردىڭ يپوتەكا ارقىلى باسپانا ساتىپ الۋ ٷشٸن الدىن الا تٶلەمگە ارنالعان بٸر ميلليون تەڭگەنٸڭ سەرتيفيكاتى بەرٸلدٸ. تەكسەرۋ بارىسىندا ونعا جۋىق ساياباقتىڭ بالانستا جوق, ياعني, بىلاي ايتقاندا يەسٸز ەكەنٸن انىقتاپ, بەرٸ بالانسقا الىندى. باقتاردى حالىقتىڭ دەمالىسىن ٶتكٸزۋٸنە قولايلى بولۋ ٷشٸن ولاردىڭ ٶزدەرٸ سىندىرعان اعاشتار, ورىندىقتاردى قالپىنا قايتا كەلتٸردٸ. دەمالعاندى ۇناتقانىمەن, جيناۋدى جاقسى كٶرمەيتٸن تۇرعىنداردىڭ ساناسىنا جەتكٸزۋ, مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ, تازالىققا شاقىرۋ ماقساتىندا ەكو-چەللەندج ۇيىمداستىرىلىپ, ەر سەنبٸ سايىن ٶزەن-كٶلدەردٸڭ جاعالاۋىنا تازالاۋ جٷرگٸزٸلدٸ. كٶپتەگەن مەسەلە شەشٸپ, قالعاندارى باقىلاۋعا الىندى. ازاماتتاردى قابىلداۋ قالالىق اۋدان ەكٸمدٸكتەرٸ مەن «جانۇيا» وتباسىلىق ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعىندا دا ٶتكٸزٸلدٸ. وندا 14,8 مىڭ مەسەلە بويىنشا 7 مىڭعا جۋىق ادام جٷگٸنٸپ, 11,4 مىڭ كەڭەس بەرٸلدٸ, 3,5 مىڭنان استام مەسەلە بٸردەن سول مەزەتتە, سول جەردە شەشٸلدٸ. قالاداعى ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ازاماتتار ٷشٸن ەكٸ وڭالتۋ ورتالىعى, يپپودروم نەگٸزٸندە يپپوتەراپييا ساباقتارىنا ارنالعان جابىق ارەنا سالۋ, جاڭا تۇرعىن ٷي كەشەنٸنٸڭ بٸرٸنشٸ قاباتتارىندا ەمحانا, بالاباقشا, وڭالتۋ ورتالىقتارى, پوليتسييا بەكٸنٸسٸ سيياقتى ەلەۋمەتتٸك نىساندار اشۋ كەلەر جىلدىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرىلدى. ينۆاتاكسي سانى جىل باسىنان بەرٸ ەكٸ ەسەگە ارتىپ, جيىرما ەكٸدەن قىرىق التىعا دەيٸن جەتتٸ.
ەلوردادا 2020 جىلدىڭ قىسى سالىستىرمالى تٷردە العاندا جىلى بولدى. بٸراق قار ەدەتتەگٸدەن شامامەن 3,5 ەسە كٶپ تٷستٸ. بۇل مەزگٸلدە قالانىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتٸ بەل شەشپەي جۇمىس ٸستەدٸ. استانا قالاسىنىڭ ەل الدىندا جٷرگەن جاستارى دا كوممۋنالدىق قىزمەت جۇمىسشىلارىنا قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا «بٸز بٸرگەمٸز» چەللەندجٸن باستادى. حالىقتىڭ قوستاۋىمەن قالانى قار قۇرساۋىنان قۇتقارۋ جۇمىسى قىس بويى ويداعىداي جٷردٸ. بۇل كٷندەردە ەكٸمدٸك قار تازالاۋمەن قاتار, كٶكتەمدە بولۋى مٷمكٸن سۋ تاسقىنىنا قارسى دايىندىقتى دا پىسىقتاپ, جٷرگٸزدٸ.
ەلوردادا تۇراتىن ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار جيىرما جەتٸ مىڭ ادام نازاردان تىس قالمادى. ولاردى قاشاندا مورالدىق جەنە ماتەريالدىق قولداۋ قاجەتتٸگٸ تيٸستٸ ورگاندارعا تاپسىرىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا كٶكتەمنٸڭ العاشقى كٷنٸمەن تۇسپا-تۇس كەلەتٸن مەرەكە-العىس ايتۋ كٷنٸندە دەمەۋشٸلٸك قاراجات ەسەبٸنەن ەلوردادا ينۆاتاكسي پاركٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي تاعى ون ارنايى كٶلٸكپەن كٶبەيتٸلدٸ. كٶكتەمنٸڭ العاشقى ايىنىڭ ورتاسىندا ەلەمدٸ جايلاعان پاندەمييادان ساقتانۋ جەنە قورعانۋ ماقساتىندا قازاقستان, ونىڭ ٸشٸندە ەل استاناسى دا كارانتينگە جابىلدى. حالىقتىڭ جٷرٸپ-تۇرۋىنا شەكتەۋ قويىلدى. شەكتەۋمەن بٸرگە تۇرعىندار تٸرشٸلٸگٸنٸڭ تٸنٸ – بٷكٸل ٶندٸرٸس وشاقتارى جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتتى. ەندٸ قالا باسشىلىعى الدىندا از قامتىلعان جەنە ۋاقىتشا قيىندىقتارعا تاپ بولعان ادامداردى قولداۋ شارالارىن جاساۋ مٸندەتٸ تۇردى. ەلوردا ەكٸمدٸگٸ بۇل تٶتەننەن كەلگەن تٶتەنشە جاعدايدا دا تاباندىلىق تانىتىپ, جٷكتەلگەن جاۋاپكەرشٸلٸك پەن قويىلعان مٸندەتتٸ مٷلتٸكسٸز اتقاردى. تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە سەنٸپ تاپسىرىلعان اۋماقتاعى تۇرعىنداردى, ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ساقتاي وتىرىپ, ٶمٸر سٷرۋگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەتتٸ زاتتارمەن جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە قامتاماسىز ەتۋدٸ ۇيىمداستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سونىمەن بٸرگە نەگٸزگٸ جۇمىستى دا قاتار الىپ جٷرۋ كەرەك. قالا ەكٸمشٸلٸگٸ بۇل مەسەلەنٸ دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق. ال ونىڭ ٸشٸندەگٸ باستىسى ەلەۋمەتتٸك تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ ەرەكشە نازاردا بولدى. 2019 جىلدان باستاپ رەزەرۆٸ بەلسەندٸ تٷردە دايىندالاتىن بۇل سالانىڭ جۇمىسى قىستا بارلىق قۇجاتتارى قاراستىرىلعاندىقتان قۇرىلىس ماۋسىمى باستالعان بەتتە ٸسكە كٸرٸستٸ. شاحار باسشىسىنىڭ جوسپارى بويىنشا ەلوردادا 2020 جىلى سەگٸز مىڭنان استام پەتەر سالىنىپ, ونىڭ بٸر مىڭنان استامى بيۋدجەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸ - دەرٸگەر, مۇعالٸم جەنە باسقالار اراسىندا بٶلٸندٸ. جالدامالى تۇرعىن ٷي باعدارلاماسى دا جالعاسىن تاپقان.
ۋاقىت تالابىن جەتە تٷسٸنٸپ, جەدەل شەشٸم قابىلداۋ بارىسىندا شاحار بيۋدجەتٸن اۋقىمدى ىقشامداۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, قالا بيۋدجەتٸن 32 ملرد تەڭگەگە وڭتايلاندىرىلدى. ول ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمداردىڭ باسشىلىعىن قىسقارتۋ, بٸرقاتار كەسٸپورىنداردى تاراتۋ نەمەسە سەنٸمگەرلٸك باسقارۋعا بەرۋ, مەدەني ٸس-شارالاردى ازايتۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلدى. قاراجات ناقتى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە, قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋعا, جۇمىسپەن قامتۋ مەسەلەلەرٸنە جەنە قوعامدى تولعاندىراتىن باسقا دا سالالارعا باعىتتالدى. اتاپ ايتقاندا: 14,5 ميلليارد تەڭگە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن جەنە ينفراقۇرىلىمدى قولداۋعا, 3,6 ميلليارد تەڭگە بٸلٸم بەرۋدٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ دامىتۋعا, 3 ميللياردتان استام تەڭگە شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋعا (ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنا باعانى ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ سۋبسيدييالاۋ) باعىتتالدى. «استاناەنەرگوسەرۆيس» اق قايتا قۇرۋ بارىسىندا جىلدىق جيناقتا 1 ميلليارد تەڭگە ٷنەمدەدٸ. قاراجات قىسقى كوممۋنالدىق جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالدى. ەلٸمٸزدٸ قاتەرلٸ ٸندەت قىسپاققا العان شاقتا قولدا باردى مەيلٸنشە ٷنەمدەگەن ابزال. وسىنى باسشىلىققا الىپ, «استانا ينۆەست» جشس مەن «استانا كونۆەنشن بيۋرو» جشس, «استانا ەنەرگييا بٶلشەك كومپانيياسى» جشس جەنە «استانا قالالىق جارىق» جشس مەكەمەلەرٸن بٸرٸكتٸرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. سونداي-اق «استانا LRT» جشس, «№1 اۆتوبۋس پاركٸ»اق, «جەزكيٸك»اق سيياقتى بٸرقاتار كٶلٸك كومپانييالارىن بٸر شاڭىراق استىنا توپتاستىرۋ جوسپارلاندى. بٸرٸكتٸرٸلگەن كومپانييالاردان تٷسەتٸن جىلدىق ٷنەم شامامەن 700 ميلليون تەڭگە ەكەن. بۇدان بٶلەك, باسقا ەكٸمشٸلٸك شىعىندار سيياقتى عيماراتتاردى جالعا الۋ قۇنىن تٶمەندەتۋ جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتٸ 1 ميلليارد تەڭگەگە دەيٸن جەڭٸلدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار بٷگٸندە تەننيس ورتالىعى, ٶزەنگە ارنالعان مٷلٸك (قايىقتار) تەرٸزدٸ قىمبات نىسانداردى سەنٸمگەرلٸك باسقارۋعا بەرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
سوڭعى كەزدەردەگٸ ەلەمدەگٸ ەكونوميكالىق تىعىرىق كەزەڭٸ - ەلوردانىڭ قالا تاريحىنداعى ەڭ بٸر تالماۋىر تۇسى, قيىن-قىستاۋ ۋاقىتى. بۇرىنعىداي قازىنادان باس شاحاردىڭ دامۋىنا دەپ بٶلٸنەتٸن قاراجات پەن ٶڭٸرلەردٸڭ قالا كٷنٸنە جاسايتىن تارتۋ تارالعىسى دا ساپ تيىلدى. ەل ەكونوميكاسىنا تٷسكەن سالماق, ەلەمدٸ جايلاعان ەلەۋمەتتٸك تىعىرىق ەلەگٸ - الدىمەن ەل لوكوموتيۆٸ ەلوردامىزعا تيگٸزەر ەسەرٸ وسىدان-اق بەلگٸلٸ بولار. دەگەنمەندە, جاس كەلسە ٸسكە دەپ, تىعىرىقتان شىعار جوبا-جوسپارىن سىزىپ, ەلٸ دە الدان كەزدەسەر كەدەرگٸلەرگە تاس-تٷيٸن دايىن ەلوردانىڭ ٶز ۇستانىمى بار. قولداعى باردى ٷنەمدٸ, ەرٸ تيٸمدٸ پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باس شاحارى – استانا قالاسىن زامان كٶشٸنەن قالدىرماي دامىتا بەرۋ باستى مٸندەت.
بولاتبەك تٶلەپبەرگەن,
پرەزيدەنتتٸڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
حالىقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
مەملەكەتتٸك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى