«ينگۋشەتييا» ينتەرنەت-باسىلىمى قىزىل يمپەرييانىڭ قاندىقول ساياساتىنان جوعالۋعا شاق قالعان كاۆكاز ۇلتتارىن بٶتەنسٸمەي, باۋىرىنا باسقان قازاقستانعا العىس ايتتى دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
«قوعامنىڭ سٷت بەتٸنە شىققان قايماقتارى جاپپاي قۋدالانىپ, تۇتاس حالىقتىڭ تاعدىرى تەلكەككە تٷسكەندە, اتاقونىستان ايىرىلىپ, بارار جەر, باسار تاۋ تاۋسىلعاندا – قازاقستان بٸزدٸ باۋىرىنا تارتتى. كاۆكاز ۇلتتارىن سول بٸر زۇلمات جىلداردىڭ تاۋقىمەتٸنەن قازاق حالقىنىڭ قاجىر-قايراتى مەن تٶزٸم-قۋاتى عانا امان ساقتاپ قالدى», – دەيدٸ ينگۋش باسىلىمى.
باسىلىم قىزىل قىرعىننىڭ قازاق حالقىنا دا قىرعيداي تيگەنٸن ەسكە سالىپ, سول بٸر اقتاڭداق جىلداردىڭ ەدەتتە قازاقتٸلدٸ كەڭٸستٸكتە عانا ايتىلاتىن اقيقاتىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان ەكەن.
ينگۋشەتيياداعى اقپاراتتىق ساياسات كرەملدٸڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتەتٸنٸن ەسكەرسەك, مۇنى ەلبەتتە باتىلدىق دەپ ساناۋعا بولادى.
ايتالىق, ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, 1920-30 جىلعى ارالىقتا نۆكد 100 مىڭعا جۋىق ادامدى نىساناعا العان. قازاقتىڭ 22 مىڭعا تارتا ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلٸ رەپرەسسييا قۇربانى بولعان.
«جٷزدەگەن, مىڭداعان ادام ۇلتشىلدىقتى ۋشىقتىردى, تىڭشىلىقپەن اينالىستى دەپ ايىپتالىپ, سٸبٸرگە ايدالدى. 1937-38 جىلدارى رەپرەسسييالانعان قازاق زييالىلارى «ۇلتشىل-فاشيست» اتاندى. اشارشىلىق جىلدارىنىڭ اقيقاتىن ايتقان ازاماتتاردىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالدى.
قازاقتارعا ەسٸرەسە «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالا جابىلىپ, بۇل «ناۋقاندى» نكۆد جەندەتتەرٸ جٷزەگە اسىردى. «قازاقستاندى كسرو قۇرامىنان جىرىپ العىسى كەلەدٸ», «انتيسوۆەتتٸك اگيتاتسييامەن اينالىستى» دەگەن ايىپپەن قانشاما جازىقسىز جاندى اقتالۋعا مۇرشا بەرمەي, اتۋ جازاسىنا كەستٸ. اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ دەموگرافييالىق پوتەنتسيالىن كٷيرەتٸپ كەتتٸ. ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييادان ايىرىلۋ ۇرپاقتىڭ ۇساقتالۋىنا ەكەپ سوقتى...», – دەيدٸ ينگۋش باسىلىمى.
باسىلىم بۇل رەتتە اشارشىلىققا قاتىستى كرەمل مويىنداي بەرمەيتٸن مىنا بٸر دەرەكتٸ العا تارتقان ەكەن.
«اشارشىلىق پەن ونىڭ سوڭىنان ٸلەسە جٷرگەن ٸندەتتٸڭ كەسٸرٸنەن قازاقتار 2,5 ملن-عا تارتا ادامىنان ايىرىلدى. بۇل سول كەزدەگٸ قازاق حالقىنىڭ 49 پايىزى ەدٸ.
جان ساۋعالاپ قىتايعا قاشۋعا مەجبٷر بولعان قازاقتاردىڭ ەندٸ بٸر توبىن شەكارا ماڭىندا توسىپ الىپ, پۋلەمەتتەن وق جاۋدىردى. اشارشىلىق – بٷتٸن بٸر ۇلتتىڭ تاعدىر ارناسىن ٶزگەرتكەن تراگەدييا. بۇل تراگەدييانىڭ اۋقىمى ەلٸ كٷنگە ەدٸل باعالانعان جوق», – دەيدٸ «ينگۋشەتييا». 
باسىلىم بۇل ورايدا كرەملدٸڭ كٷشتەۋٸمەن قازاقستانعا قونىس اۋدارۋعا مەجبٷر بولعان ينگۋش, شەشەن, قاراشاي حالقىنىڭ تاعدىرىنا توقتالىپ, قازاقستانداعى قانداسى, قازٸر اسسامبلەيا تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقاراتىن يۋسۋپ كەليگوۆتٸ سٶزگە تارتقان ەكەن.
...
باسىلىم بەرتٸنگە دەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ «ۆايناح» شەشەن-ينگۋش ورتالىعىن باسقارعان كەليگوۆتەن قازاقستانداعى جەرلەستەرٸنٸڭ قال-جاعدايىن سۇراپتى. 
«قازاقستانعا جەتەر جولدا جٷز مىڭداعان ينگۋش اشتان قىرىلىپ, سٷيەگٸ كٶمۋسٸز قالدى. ستاليننٸڭ ساياساتى بٷتٸن بٸر ۇلتتى اش-جالاڭاش شۇبىرتىپ جٸبەردٸ. اتاقونىستان ايىرىلدىق. ەرتەڭگە ٷڭٸلۋدٸڭ ٶزٸ قورقىنىشتى ەدٸ.
كٷشتەپ قونىستاندىرۋ بٸرنەشە كەزەڭمەن جٷردٸ. الدىمەن 1943 جىلدىڭ قازانىندا قاراشايلاردى زورلاپ كٶشٸردٸ. 44 جىلدىڭ اقپانىندا 650 مىڭعا تارتا ينگۋش-شەشەن قازاقستان مەن ورتا ازيياعا قونىس اۋدارۋعا مەجبٷر بولدى. بۇعان قارسى بولعانداردى اياۋسىز جازالادى», – دەيدٸ ول.
كەليگوۆ سول تۇستارى ينگۋشتەردەن بەتەر قورلىق كٶرگەن قازاق حالقى قانشا قينالسا دا ادامدىق كەلبەتٸنەن ايىرىلماعانىن, ادامي قۇندىلىقتاردى جوعالتپاعانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ.
«الىستان ارىپ-اشىپ جەتكەن شەشەن-ينگۋشتاردى قازاقتار قۇتقارىپ قالدى. قازاقتىڭ پەيٸلٸ مەن مەيٸرٸ بولماعاندا ەرٸ قارايعى تاعدىرىمىزدىڭ قالاي قۇبىلارى بەلگٸسٸز ەدٸ. بەلكٸم, ودان زورعى تراگەديياعا ۇشىرار ما ەدٸك...
ەكەمنٸڭ ايتقان ەڭگٸمەسٸ ەلٸ ەسٸمدە.
«بٸزدٸ قازاقتىڭ مالتا قۇرتى قۇتقارىپ قالدى. بٸزدٸ قارسى العان كەزدە شاشۋ ورنىنا ىرىمداپ وسى قۇرتتى شاشقان ەدٸ. العاشقىدا اق, سۇر تٷستٸ تاس پا دەپ ويلاپ, مۇنى نە ٸستەيدٸ دەپ قايران قالعانبىز, كەيٸن بٸلدٸك اشىققان ادامنىڭ ٶزەگٸن تالدىرمايتىن, شٶلدەگەن جانعا سۋسىن بولاتىن قاسيەتٸ بار تاعام ەكەن» دەپ وتىراتىن. سول كەزدەردٸ ەسكە تٷسٸرگەندە كٶزٸنە جاس ٷيٸرٸلۋشٸ ەدٸ», – دەيدٸ كەليگوۆ.
قازٸر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ورىنباسارى بوپ وتىرعان كەليگوۆ وسىناۋ ۇيىمنىڭ ەلدەگٸ تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋداعى ورنىن سٶز ەتٸپتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستانداعى ٶمٸر سٷرەتٸن تٷرلٸ ۇلت پەن ۇلىسقا ٶز مەدەنيەتٸن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلٸپ وتىر. كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ قۋدالاۋ كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ جادىنان كٶمەسكٸلەنٸپ, جاڭا بۋىن قالىپتاسۋدا.
«قازاق حالقى قۇتقارىپ قالماعاندا, توتاليتاريزم قامىتىنان تٸرٸ قالۋىمىز نەعايبىل ەدٸ. بۇل ەل بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ ٷيٸمٸز. ٷرٸم-بۇتاعىمىزدى ٶسٸپ-ٶربٸتٸپ, دەستٷرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋعا سەپتەسكەن قازاق حالقىنا العىسىمىز شەكسٸز», – دەيدٸ ول.
جىل سايىن 31 مامىردا قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكٸشكە, الجير-دەگٸ مەموريالدى كەشەننٸڭ باسىنا باراتىن كەليگوۆ قازاق حالقىنىڭ قانداي تراگەدييانى باستان ٶتكەرگەنٸن جان-تەنٸمەن سەزٸنەتٸنٸن ايتادى.
«وسى ەسكەرتكٸشكە تاڭبالانعان سۋرەتتەرگە قاراپ-اق, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيياسىنان تٷگەلدەي ايىرىلعان, حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى اشتىقتان قىرىلعان قازاق حالقىنىڭ قانداي قىرعىنعا ۇشىراعانىن تٷسٸنەسٸڭ.
ەلدٸڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن كٷرەسكەن ساياسي-قوعامي ەليتاسى تولىق تالقاندالعان قازاقتاي حالىقتىڭ, شىنىمەن دە, «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەنٸنە» كۋە بولاسىڭ. يە, ۋاقىت بٸر ورىندا تۇرمايدى. قۇندىلىقتار, كٶزقاراستار ٶزگەرەدٸ. بٸراق ٶتكەندٸ ۇمىتپاۋعا تيٸسپٸز...», – دەيدٸ كەليگوۆ.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
