بٷگٸن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا ٷكٸمەتتٸڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋىنا قاتىستى بەرگەن تاپسىرمالارى - قۇلاعى قىلتيىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق توقىراۋدى بولدىرماۋ بويىنشا سوڭعى ەسكەرتۋ سيياقتى كٶرٸندٸ.
"سوڭعى بەس جىل ٸشٸندە بيۋدجەت تاپشىلىعى 11 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ كەتتٸ. سوندىقتان بيۋدجەتتٸ تيٸمدٸ باسقارۋ جەنە ونىڭ ٶلشەمدەرٸن نەعۇرلىم دۇرىس بولجاۋ ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا تۇرعان باستى مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ.... قازٸر جاڭا سالىق كودەكسٸ ەزٸرلەنٸپ جاتىر... الايدا, بيزنەس قاۋىمداستىعىندا بۇل قۇجات, ەڭ الدىمەن, سالىق مٶلشەرلەمەسٸن ٶسٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ دەگەن پٸكٸر قالىپتاسىپ وتىر. قازاقستاندا تٷپكٸ مەنٸ ٶزگەرٸپ كەتكەن قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ ٶزٸن رەفورمالاۋ قاجەت. ونى 12 پايىزدان 16 پايىزعا دەيٸن كٶتەرۋ مەسەلەنٸ شەشپەيدٸ.
ساراپشىلار قوسىلعان قۇن سالىعىن كٶتەرۋ كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكانىڭ ٷلەسٸن ارتتىرىپ, ينفلياتسييانىڭ ٶسۋٸنە ەكەپ سوقتىرۋى ىقتيمال دەپ ورىندى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ جاتىر. بۇل قادام ەلٸمٸزدٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىنا دا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن", - دەدٸ, پرەزيدەنت توقاەۆ.
سوڭعى جىلدارى بٸزدە قىزىق جاعداي قالىپتاستى. ونى "تەڭگەباەۆ پارادوكسى" دەپ اتار ەدٸم. ٶتە قاراپايىم تٷردە تٷسٸندٸرٸپ كەتەيٸن.
بٸز ٶزٸمٸز جيناعان سالىقتان كٶپ اقشا جاراتامىز. وسى جەتپەي جاتقان ايىرماشىلىق بيۋدجەتتٸك دەفيتسيت دەپ اتالادى. ول شامامەن بٸر جىلدا 3,5-4 تريلليون تەڭگە بولىپ شىعادى. ونى ٷكٸمەت 3 تريلليوندايىن ۇلتتىق قوردان الىپ, 1 تريلليون تەڭگەسٸن وبليگاتسييالار ارقىلى قارىز الىپ جٷرگەن. تۋرا وسى ستسەناريي جالعاسا بەرسە:
1. ۇلتتىق قوردى تولتىرا المايمىز. ال ەگەر مۇناي باعاسى تٷسٸپ كەتسە, قوردى تٸپتٸ ازايتا باستايمىز.
2. قارىز ٶسۋدە. ونى جىل سايىن تٶلەۋ كٶلەمٸ كٶبەيٸپ بارادى. قازٸر بٸر جىلدا قارىزدى قايتارۋعا 1 تريلليون تەڭگەدەن استام اقشا كەتٸپ جاتىر.
ەندٸ وسى قاۋٸپتٸ توقتاتۋ ٷشٸن قانداي قادامدار ويلاستىرىلعان ەدٸ?
1. جينالاتىن سالىقتى كٶبەيتۋ. ەليحان سمايىلوۆ ٷكٸمەتٸ ەرٸ ويلانىپ, بەرٸ ويلانىپ, جاڭا سالىق كودەكسٸنە ققس-نى 12%-دان 16%-عا كٶبەيتۋ تۋرالى ٶزگەرٸس ەنگٸزەمٸز دەپ شەشكەن. سول كەزدە ەسەپتەگەندە قوسىمشا 2,5 تريلليون تەڭگە سالىق تٷسەدٸ دەلٸندٸ. ۇلتتىق قوردان الىناتىن اقشانى وسى ارقىلى قىسقارتۋ كٶزدەلگەن بولاتىن.
2. بيۋدجەت شىعىندارىن ازايتۋ. بۇل رەتتە ٷكٸمەت شىعىندى ازايتۋ جولدارىن تابا المادى. سەبەبٸ, شىعىننىڭ 56 پايىزى ەلەۋمەتتٸك - زەينەتاقى, شەكٸرتاقى, مۇعالٸمدەر مەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ايلىعى, اسپ, مٷگەدەكاقى, دەكرەت سىندى ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر. ونى قايتىپ قىسقارتاسىڭ? كەرٸسٸنشە جىل سايىن ينفلياتسييانىڭ ٷستٸنە اقشا قوسىپ ٶسٸرٸپ وتىرماسا, حالىق جاعدايى تٶمەندەي بەرەدٸ. جول سالۋ كەرەك, جەس-تەر توزعان, كومبايندار شٸري باستادى, ەلٸمٸز بولاشاق سوعىس قاۋپٸنە دايىندالۋ ٷشٸن قورعانىسقا اقشا دەرەۋ قاجەت بولىپ تۇر. دەمەك, بيۋدجەت شىعىندارى قىسقارۋدىڭ ورنىنا ارتا بەرمەك.
بٸراق ققس-نى كٶتەرۋ ەكٸ قاتەر ەكەلەدٸ: قازاقستانداعى ققس 16 پايىز بولىپ كەتسە, بٸزگە كەلەيٸن دەپ وتىرعان ينۆەستور وينىنان اينىپ قالۋى مٷمكٸن. ال ەلدەگٸ ققس تٶلەپ جٷرگەندەر بيزنەسٸن بٸرنەشە جشس-عا بٶلٸپ, مٷلدە ققس-عا كەتٸپ قالادى.
تەڭگەباەۆ پارادوكسىنىڭ فورمۋلاسى: كەشە 100 تەڭگە تٶلەپ وتىرعان كەسٸپكەردەن بٷگٸن 120 تەڭگە الساڭىز, ول بيىل تٶلەر. ال كەلەسٸ جىلى سول ٷشٸن جاعدايى ناشارلاپ, مٷلدە سالىق تٶلەي المايتىن حالگە تٷسەدٸ. بٸراق سٸز بيىل 120 تەڭگە الماساڭىز, وتباسىڭىز قاتتى اشىعىپ, ەيەلٸڭٸز ٷيدەن كەتٸپ قالۋى مٷمكٸن. اقىر اياعىندا سٸز دە, كەسٸپكەر دە ۇتىلاسىزدار.
بٷگٸن پرەزيدەنت ٷكٸمەتتەن تەز جەتٸستٸككە جەتۋ قۇرالى – ققس-نى كٶبەيتۋ مٷمكٸندٸگٸن تارتىپ الدى. سەبەبٸ, ول بيىل ديۆيدەند بەرسە دە, ەرتەڭ بانكروتتىققا اپارۋ قاۋپٸ بار. ەندٸ, ٷكٸمەت تىعىرىقتان جٷيەلٸ رەفورمالار ارقىلى شىعۋى تيٸس. جەنە ول بٸردەن ەففەكت بەرە قويمايدى.
جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ ويى: ەسكٸ جولدار, ٷيرەنشٸكتٸ قادامدار تابىس ەكەلمەيدٸ. بيۋروكراتييا مەن كوررۋپتسييا باستى جاۋ. قالىپتاسقان دٷنيە مەن كٶزقاراستى مٷلدە ٶزگەرتٸپ, جاڭا كٷتپەگەن قادام, رەفورما جاساۋدان قورىقپاۋ كەرەك. بٷكٸل ەلگە سەرپٸن قاجەت.
پارادوكستى قالاي شەشەمٸز? بيىل جىلدىڭ باستى سۇراعى وسى.
