قمدب-نىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا
ٶكٸلٸ, «يمانعالي» ورتالىق مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى
قازاق – دٸنٸن ارداقتاعان, دٸن ناسيحاتشىسى – مولداسىن قادٸرلەگەن حالىق. سوندىقتان بولار, ەل اراسىندا «بۇعان مولدەكەڭ نە دەيدٸ ەكەن?» دەگەن سٶز بەن تانىم-تٷسٸنٸك كەڭٸنەن تاراعان. يمانىم – جيعانىم دەپ تٷسٸنگەن جۇرتىمىز قانداي مەسەلە بولسىن, يماممەن اقىلداسىپ, شاريعاتتىڭ ٷكٸمٸن باسشىلىققا العان. سونىڭ ايعاعى بولسا كەرەك, قازاق قوعامىندا يمام رۋحاني جەتەكشٸ, اقىلشى, داناگٶي دانىشپانداردىڭ رٶلٸن اتقارعان, اتقارىپ تا كەلەدٸ.
اۋىل مولداسىنان حات تانىعان...
سەۋلەلٸ تاريحىمىزعا زەر سالساق, كٶشپەلٸ حالقىمىز اۋىل مولدالارىنان حات تانىعان, اراب تٸلٸن ٷيرەنگەن, شاريعاتتى تٷسٸنگەن. اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ ٶمٸربايانى باياندالعان دەرەكتەردە ەۋەلٸ سٶز باسى «اۋىل مولداسىنان حات تانىعان» دەپ باستالادى. بٸز بۇدان يمام-مولدالاردىڭ سول زامانداردا دٸني قىزمەتتەن بٶلەك, ۇستازدىق رٶل اتقارعانىن جاقسى بٸلەمٸز.
ٶنەگەلٸ ٶمٸر سٷرۋگە تالپىنعان حالقىمىز يسلام قاعيدالارى مەن قۇندىلىقتارىن بەرٸك ۇستانعان. يگٸ دەستٷر قازٸر دە جالعاسىن تاۋىپ, جاندانىپ كەلەدٸ. شىر ەتٸپ ٶمٸرگە سەبي كەلسە, ەۋەلٸ مولدانى شاقىرىپ, قۇلاعىنا ازان شاقىرتىپ, ەسٸمٸن قويۋى دا تەگٸن ەمەس. «اقيقا» قۇرباندىعى (مۇنى دەستٷرٸمٸزدە «قالجا» دەيدٸ) شالىنىپ, بالانىڭ اماندىعى مەن يگٸلٸگٸ ٷشٸن باتا بەرٸلٸپ, دۇعا جاسالادى. بۇل – حازٸرەتٸ پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن) قالعان سٷننەت. وسىناۋ يگٸ ٸس-شارالار مولدەكەڭسٸز ٶتسٸن بە? ونىڭ باسى-قاسىندا تاعى دا يمام جٷرەدٸ.
ۇل مەن قىزدىڭ ەرجەتٸپ, بويجەتٸپ, ٷلكەن ٶمٸرگە قادام باسقان سەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – وتاۋ كٶتەرٸپ, ٷي بولۋ. قازاقتا «اق نەكە» دەگەن ۇعىمى تەرەڭ سٶز بار. نەكەنٸ پەكتٸككە بالاعان حالىقپىز. قىز بەن جٸگٸت سٶز بايلاسىپ, ٷيلەنۋگە ۇيعارىم جاساعان سوڭ, نەكەلەرٸن مولداعا قيدىرعان. نەكە شارتتارىن تٷسٸندٸرٸپ, يسلامداعى وتباسى قۇندىلىعىن ۋاعىزداپ, بوزبالا مەن بويجەتكەندٸ ەرلٸ-زايىپتىلار رەتٸندە جالپاق جۇرتقا جارييالايتىن تۇلعا تاعى دا – يمام.
يمام – پسيحولوگ-كەڭەسشٸ
ٶمٸر بولعان سوڭ, وتباسىندا كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر بولاتىنى زاڭدىلىق. كٶڭٸلٸنە قاياۋ تٷسكەن جٸگٸت نەمەسە قىز جاناشىر ادامداردان اقىل-كەڭەس الادى. ولاردىڭ قاتارىندا يمامدار دا بار. مەشٸتٸمٸزگە وتباسىلىق مەسەلەمەن كەلەتٸن ادامدار كٶپ. يمامدار وتباسى ۇيىتقىسى بولعان وتاعاسىنا نەمەسە ٷيدٸڭ جاراسىمى بولعان ەيەل قاۋىمىنا پسيحولوگ-كەڭەسشٸ رەتٸندە اقىلىمەن, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسەدٸ. شاڭىراق شاتتىعىن ساقتاپ قالۋعا ٶزٸنٸڭ ٷلكەن ٷلەسٸن قوسادى.
تٷن جارىمدا اۋىرىپ-سىرقاپ قالعان ادامدار دا دەم سالۋ ٷشٸن, دۇعا جاساۋ ٷشٸن, قۇرانمەن ەمدەلۋ ٷشٸن يمامداردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنەدٸ. يمام شاپانىن سٷيرەتٸپ, تٷن دەمەي, كٷن دەمەي, وسىلايشا حالىققا قىزمەت ەتە بەرمەك. اللا بەتٸن ارى قىلسىن, تٷرلٸ اۋرۋعا شالدىققان (جىن كٸرۋ, قاتتى شوشىنۋ, مازاسىزدىق ت.ب.) كٸسٸلەر دە مەشٸتكە كەلٸپ, قۇران وقىتىپ, دەرتٸنە شيپا تاۋىپ جاتادى. جالپى ايتقاندا, حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸندە مەشٸت قىزمەتكەرٸنٸڭ الاتىن ورنى زور.
قۇدايى استاردا دا تٶردەگٸ مولدا دۇعا جاساپ, ۋاعىز ايتادى. حالىقتى يماندىلىققا ٷگٸتتەيدٸ. مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ, جوعارى, ورتا وقۋ ورىندارىندا ٶتكٸزٸلەتٸن تەربيە ساعاتتارىندا يمامدار بەلسەندٸ دەرٸس جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ.
ٶتكەن جولى بٸر جاس جٸگٸتپەن تانىسىپ, ەڭگٸمەلەسٸپ قالدىم. مەشٸتكە تەك جۇما نامازدارىنا باراتىنىن ايتتى. ەمٸن-ەركٸن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرۋ بارىسىندا ٶزٸنٸڭ وتباسىلىق جاعدايىن قوزعاي باستادى. ەڭگٸمەسٸنەن ۇققانىمىز, قالاداعى تۋىسقاندارىمەن سٶزگە كەلٸپ, ولارمەن بٸرازدان بەرٸ ارالاسپاي جٷرگەن كٶرٸنەدٸ.
– سٶيتٸپ, بٸر كٷنٸ مەشٸتكە باردىم, – دەپ باستادى سٶزٸن ەلگٸ جٸگٸت. – جۇما ۋاعىزىندا يمام تۋىسقانمەن قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتىپ جاتىر ەكەن. ۋاعىز اراسىندا اعايىنمەن اراداعى بايلانىستى ٷزگەن پەندەنٸڭ و دٷنيەدەگٸ جاعدايى تۋرالى ايتقاندا دەنەم شىمىرلاپ كەتتٸ. پايعامبارىمىزدىڭ حاديسٸن كەلتٸرگەن يمام: «اقىرەت كٷنٸنە سەنگەن ادام, تۋىسقانىمەن بايلانىسىن ٷزبەسٸن», – دەگەندە قاتەلٸگٸمدٸ تٷسٸنٸپ, قاتتى ٶكٸندٸم. جۇما نامازىن وقىپ بولعان سوڭ, بارلىق جۇمىس جوسپارىمدى كەيٸنگە قالدىرىپ, ەلگٸ رەنجٸسٸپ قالعان تۋىسقانىما تارتا جٶنەلدٸم. بارىپ, كەشٸرٸم سۇرادىم. ولار دا اڭ-تاڭ. ال مەنٸڭ جانىم جاي تاپقانداي بولدى.
بٷكٸل ٶمٸردٸ ٶزگەرتەتٸن بٸر سٶز
مٸنە, بۇل بٸر ادامنىڭ باسىنداعى بٸز بٸلەتٸن جاعداي. يمامنىڭ بٸر سٶزٸ ونىڭ ٶمٸرٸن ٶزگەرتۋگە جەتكٸلٸكتٸ بولدى. كەيدە قانشاما دٷنيەمەن, اقشامەن شەشە المايتىن مەسەلەلەر بولادى. جەتەسٸنە جەتكٸزٸلٸپ ايتىلعان بٸر سٶز بٷكٸل مەسەلەنٸ شەشٸپ جٸبەرەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. اللا ەلشٸسٸ (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن) بٸر حاديسٸندە: «كٸمدە كٸم ادامداردى تۋرا جولعا شاقىراتىن بولسا, ول ادامنىڭ ساۋابى ارتىنان ەرگەن ادامداردىڭ ساۋابىمەن بٸردەي بولادى. جەنە ولاردىڭ دا ساۋابىنان ەش كەمٸمەيدٸ!» –دەپ جاقسىلىققا شاقىرۋشى پەندەنٸ سٷيٸنشٸلەگەن.
مەسەلەن, تەمەكٸ, اراق, ناشاقورلىق سەكٸلدٸ جات قىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا قىرۋار اقشالار بٶلٸنٸپ جاتادى. سول بٶلٸنگەن قاراجات بٸردە پايدالى, بٸردە بٸز ويلاعانداي بولماي جاتقان شىعار. بٸراق ادامداردىڭ جٷرەگٸنەن ورىن العان ناسيحات ونىڭ جاقسى ٶمٸرگە قادام باسۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتپەك. ەلگٸ جٸگٸتتٸڭ مىسالى وسىعان دەلەل. وسى تۇرعىدا يمامدار, وندا دا سٶزگە شەشەن, ۋاعىزى ٶتٸمدٸ يمامدار اۋاداي قاجەت. دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ بٸر ناسيحاتى جاماندىققا توسقاۋىل بولا الادى.
اللاعا شٷكٸر, بٷگٸندە يمامدارىمىز وتباسى بەرەكەسٸنە ۇيىتقى بولىپ, بارشا جۇرتىمىزدىڭ جٷرەگٸنە ٸزگٸلٸك دەنٸن سەۋٸپ كەلەدٸ. كەشەگٸ مولدالار مەرتەبەسٸنە بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ يمامدارى دا يە بولۋدا. وسى رەتتە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى ححٸ عاسىر يمامىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ, ولاردىڭ تۇلعالىق كەلبەتٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلەۋلٸ ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا.
باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجىۇلىنىڭ باستاماسىمەن دٸن قىزمەتكەرلەرٸ اراسىندا اتتەستاتسييادان ٶتكٸزۋ شارالارى قولعا الىندى. ٶيتكەنٸ, تەحنولوگيياسى دامىعان دەۋٸردٸڭ يمامى دا زامان تالابىنان, ۋاقىت اعىمىنان قالىس قالۋعا قۇقىعى جوق. قوعامنىڭ قانداي بولۋى يمامعا تٸكەلەي بايلانىستى. حالىقتى جاقسىلىققا باستاۋدا دٸن قىزمەتكەرٸنە ارتىلعان مٸندەت زور. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن): «يمام – باسشى ەرٸ قاراماعىنداعى ادامدارعا جاۋاپتى», – دەگەن. يمامدىق – ساۋاپتى دا جاۋاپتى قىزمەت.
ححٸ عاسىر يمامىنا جٷكتەلگەن مٸندەت
2015 جىلدىڭ 19 اقپانىندا ەلوردا تٶرٸندە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن تۇڭعىش رەت بٸرٸنشٸ رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى ٶتتٸ. بۇل فورۋمدى ٶتكٸزۋدەگٸ ماقسات – قوعامدا يمامنىڭ بەدەلٸن ارتتىرۋ, يمامدىق قىزمەتتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تٷسٸندٸرۋ, دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ تۇلعالىق بەينەسٸن ايقىنداۋ, حالىقتى بٸرلٸك پەن بەرەكەگە باستاۋدا يمامنىڭ رٶلٸن ارتتىرۋ جەنە ت.ب.
وسىناۋ يگٸ ەرٸ تاريحي شارادا مەن دە مٸنبەردە تۇرىپ, بٷكٸل يمامدار, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر, دەپۋتاتتار الدىندا بايانداما جاساۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدىم. وسى فورۋمدا «قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى قىزمەتكەرٸنٸڭ ەتيكاسى», «يمامنىڭ تۇلعالىق كەلبەتٸ» سەكٸلدٸ تاريحي قۇجاتتار قابىلداندى. بۇل قۇجاتتىڭ يمامدارعا بەرەرٸ مول. يمامدار فورۋمى دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە زامان تالابىنا ساي جۇمىس ٸستەۋگە ٷندەدٸ.
باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجىۇلى ٶز بايانداماسىندا بٷكٸل يمامدارعا: «پايعامبارىمىزدان باستاۋ العان, ەدٸلەتتٸ مۇسىلمان ەمٸرشٸلەرٸ – ەبۋ بەكٸر, ومار, وسماندار, ودان بەرٸ يمام اعزام مەن ونىڭ شەكٸرتتەرٸ جالعاستىرعان يمامدىق قىزمەت – ەكٸ دٷنيەنٸڭ ابىرويىنا بٶلەيتٸن ساۋاپتى دا, جاۋاپتى مٸندەت. دٸني قىزمەت كەشەگٸ كٶشپەلٸ قازاق توپىراعىندا دا كٶرٸنٸس تاپتى. دەگدارلىق پەن بەكزاتتىلىق ٷلگٸسٸ بولعان دەستٷرلٸ يسلامدى ۋاعىزداعان مارال يشان, ناۋان حازرەت, سەدۋاقاس عىلماني سىندى دٸني قايراتكەرلەرٸمٸز دٸنٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. رۋحاني تۇلعالارىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ جالعاسى – وسى وتىرعان يمامدارىمىز بەن عالىمدارىمىز دەپ ەسەپتەيمٸن. جاڭا زاماننىڭ يمام-مولدالارى عالامتور, زاماناۋي اقپارات الماسۋ جەنە بايلانىس قۇرالدارىن جەتٸك مەڭگەرۋٸ, شەشەندٸك ٶنەر مەن سٶيلەۋ ەدەبٸن يگەرۋٸ تيٸس. ٶزٸن جان-جاقتى دامىتىپ, ۋاعىزدى تاريحىمىزبەن ساباقتاستىرىپ, سالتىمىزبەن ۇشتاستىرىپ, بي-شەشەندەرٸمٸزدٸڭ, اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ ساليقالى سٶزدەرٸمەن ٷيلەستٸرٸپ ايتۋى قاجەت», – دەپ ٷندەۋ تاستادى.
بٸزدەر, دٸن قىزمەتكەرلەرٸ, وسىناۋ تالاپ-تٸلەك دەڭگەيٸنەن كٶرٸنٸپ, حالىقتى يماندىلىققا ۇيىتۋدا تالماي قىزمەت ەتۋدەن ەستە جالىقپاۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸز.
