جاقىندا بي-بي-سي جاڭالىقتارىنىڭ ٸشٸندە بٸر ماقالا جارىق كٶردٸ. تاقىرىبى - «نەگە فرانتسۋز كٸتاپتارى شەت ەلدەرگە ساتىلمايدى?» بۇل سۇراق مەنٸڭ اعىلشىن تٸلدٸ ەمەس اۆتورلاردىڭ جاعدايى تۋرالى ويلانۋىما سەبەپ بولدى. سٶيتٸپ ٶزٸم ەلٸ بٸلمەيتٸن كٶپتەگەن شىعارمالارمەن تانىسا باستادىم.
مەري (Written by Mary), اقش
بي-بي -سي-دەگٸ ماقالا ٸشٸندە:
«فرانتسۋز اۆتورلارىنىڭ كٶبٸ ەدەتتە اعىلشىن تٸلدٸ ەدەبي ەلەمنٸڭ ٸشٸندە اتالادى, مىسالى, ۆولتەر, گيۋستاۆ فلوبەر, مارسەل پرۋست, الەكساندر ديۋما بار. بٸراق بۇل ٷردٸس سوعىستان كەيٸنگٸ ەدەبيەتكە كەلگەندە تاعى ٶزگەرٸپ سالا بەرەدٸ. وقىرماندار تەك ٶزدەرٸ سٷيەتٸن جالعىز فرانتسۋز اۆتورىن تاۋىپ الادى دا, باسقالارىنا نازار اۋدارمايدى.
فرانتسۋز حالقى بٸردەن-بٸر ەدەبي مەدەنيەتٸ بيٸك دەڭگەيدە قالىپتاسقان ەل. سولاي بولىپ قالا دا بەرەدٸ. بٸراق نەگە ولاردىڭ كٸتاپتارى اعىلشىن تٸلدٸ ەلەمدە ساتىلىم جاعىنان اقساپ تۇر?»
فرانتسييا ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى ەڭ باي ەل رەتٸندە جاقسى مىسال بولا الادى جەنە قازٸرگٸ زاماننىڭ ەدەبي تۇڭعيىعىنا تەرەڭ بويلاي بٸلگەن اۆتورلاردى دا مەن ەرەكشە اتاپ ٶتە الامىن. بٸراق مەنٸ امەريكالىقتاردىڭ ەدەبيەت ەلەمٸندەگٸ ەڭ نەگٸزگٸ ەسٸمدەر دەپ اتالاتىن اۆتورلاردى بٸلمەۋٸ تاڭعالدىرادى. مو يان, ماريو ۆارگاس لوسا, چەتان بحاگات, بۇلار كٸمدەر? بۇلار ەدەبيەت سالاسىندا ٶتە كٶپ سىيلىقتارعا يە بولعان, شىن مەنٸندەگٸ قارىمدى قالامگەرلەر. بٸراق بٸز نەگە ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن بٸلمەيمٸز? ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸ قالاي وقىلماي قالۋى مٷمكٸن?
ۇلىبريتانيا, اقش, كانادا اۆتورلارى كٸتاپ نارىعى مەن كٸتاپحانالاردىڭ, بٸتپەيتٸن بەستسەللەر تٸزٸمدەرٸنٸڭ مونوپوليياسىنا اينالدى. ەلەمدٸك ٷزدٸك باسپالاردىڭ ولاردى قاتتى باعالايتىنى جەنە ەسەپسٸز شىعاراتىنى دا انىق. بي-بي-سي ماقالاسىنان تاعى ٷزٸندٸ:
«انگلو-ساكسون اگەنتتٸگٸنٸڭ فرانتسۋز كٸتاپ نارىعىنىڭ تاعدىرىنا ەلەۋسٸز قاراپ وتىرعاندارىنا قاتتى كٷيٸنەمٸن.» - دەيدٸ, كريستوفۋ ونو-دي-بيو.
كريستوفۋ ونو-دي-بيو فرانتسۋز اكادەميياسىنىڭ «ەڭ ٷزدٸك رومان» ەدەبي جٷلدەسٸن جەڭٸپ الدى. قازٸر ونىڭ بەس كٸتابى بار, بٸراق ول ەشقانداي بريتانييالىق نە امەريكاندىق ەدەبي ورتانىڭ ەسكەرۋٸنە ٸلٸنبەدٸ.
مەن ٶزٸمدٸ ەدەبيەتكە ەبدەن ويى كەتكەن "قوماعاي" وقىرمانمىن دەپ ەسەپتەيمٸن. ييا, مەن اعىلشىنمىن, مەن بلوگتا كٸتاپتارىمدى جارييالاپ وتىرامىن, ٶزٸمدٸ برۋكليندىق حالىقتىق كٸتاپحانانىڭ شىن جاناشىرىمىن دەپ ەسەپتەيمٸن. جەنە مەنٸڭ ەدەبيەتتٸ سٷيەتٸن تۋىستارىم مەن دوستارىم ٶتە كٶپ. بٸراق قالايدا بولماسىن, مەنٸڭ ويىمشا, بٸزگە اعىلشىن تٸلدٸ ەمەس اۆتورلار جەتٸسپەيدٸ.
بۇل جەردەگٸ ەرەكشەلٸك, مەنٸڭشە, امەريكالىقتاردا ەدەبيەت سالاسىندا بايىتۋ جەنە باعالاۋ سەكتورىندا بٸراز نەرسەلەر ەلٸ جەتٸلمەگەن سيياقتى. بۇل جەردە تاعى ەكٸ جول تۇر, بٸرٸنشٸسٸ, امەريكالىقتاردىڭ كٶبٸ ەلەم ەدەبيەتٸن كٶپ وقىمايدى. ال, بٸراق, ەكٸنشٸدەن, حالقارالىق ەدەبي اۋديتورييالار امەريكاندىق اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارىنىڭ ساپاسى مەن تابيعيلىعىنا اسا كٷدٸكپەن قارايتىندارى بايقالادى. 2008 جىلى شۆەتسييا اكادەميياسىنىڭ تۇراقتى حاتشىسى Horace Engdahl باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسىندا بىلاي دەدٸ, «اقش وقشاۋلانعان جەنە تۇيىق, ولار اۋدارما مەسەلەسٸنە جەتكٸلٸكتٸ تٷردە مەن بەرمەيدٸ جەنە ٷلكەن ەدەبي ديالوگتارعا قاتىسپايدى, بۇل ەلەمەۋشٸلٸك ولاردىڭ ٶزدەرٸنە ٷلكەن تيىم, كەدەرگٸ سالىپ قويعانداي.»
ەرينە, بۇل جاڭا قالىپتاسقان تٷسٸنٸك ەمەس ەكەنٸن بٸلەمٸن, بۇل ٷردٸس حح عاسىرداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ بەرٸلۋٸ دەستٷرٸنەن باستالادى.
New Yorker جاقىندا بۇل تاقىرىپ جايىندا بٸراز ويلار ايتتى.
«امەريكالىق باسپالار ٶز كٸتاپتارىن باسقا تٸلگە ٶتە از مٶلشەردە اۋدارادى. جىل سايىن تەك ٷش پايىزدىق كٶرسەتكٸش مٶلشەرٸندە عانا اۋدارما جاسالادى. التى ميلليون امەريكالىق اعىلشىن تٸلٸنەن گٶرٸ ٶزدەرٸنٸڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەندٸ جٶن كٶرەدٸ, سوندىقتان دا امەريكا ەلٸ مونومەدەنيەتتٸ, مونوتٸلدٸ دەگەن قاعيدادان الىس جاتىر».
سونىمەن, بٸز نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك? بۇل جەردە سۇراقتارعا ەرتٷرلٸ جاۋاپ بەرۋگە بولار ەدٸ, بٸراق مەنٸڭ ويىمشا, مەنٸ قىزىقتىراتىن بٸر عانا نەرسە بار. ول باسقا حالىقتاردىڭ ٶمٸرٸ. ەگەر مەن ٶزٸمدٸ جازۋشى رەتٸندە ايتسام, مىسالى, مەن بٸرەۋمەن كەزدەسەم, ونىڭ قىزىعۋشىلىعى, كەسٸبٸ, ٶمٸر ستيلٸ سيياقتى كٷندەلٸكتٸ جالىقتىراتىن سۇراقتار باستالادى. بٸراق سەن بۇنداي بوس ۋاقىتىڭدى قالاي ٶتكٸزۋٸڭ كەرەك, مەن ساياحاتتار ەدٸم. كٶرشٸ حالىقتاردىڭ ميفى مەن اڭىز ەڭگٸمەلەرٸن جاقسى كٶرەمٸن. مەن باسقالاردىڭ قانداي ٷيدە تۇرىپ, نە جەيتٸندەرٸ تۋرالى كٶرگٸم كەلەدٸ. ولاردىڭ وتباسىلىق قارىم قاتىناستارى قانداي, ولار تەلەديدار كٶرە مە?
ەدەبيەت مەنٸ ٶزٸم بٸلمەيتٸن ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان تاعى بٸر ادام بالاسىمەن تانىستىرادى. بۇل مٷمكٸن ورتالىق باتىس, نە گرەك تٸپتٸ يندييالىق ٶمٸردٸ بەينەلەيتٸن قىسقا ەڭگٸمەلەر بولسىن, دەستٷرلٸ باسقا مەدەنيەتتەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ماعان تەلەۆيدەنيە نەمەسە گولليۆۋد بەرٸپ جاتقان نەرسەلەرمەن بۇلاردى ايىرباستاي الماس ەدٸم. مەن قاشاندا دەستٷرلٸ, حالىقتىق تٷسٸنٸككە قۇرىلعان كٸتاپتار ٸزدەيمٸن. مەن حوبارد اۋىل كٸتاپحاناسىنا بارعاندا Imre Kertész ەسٸمدٸ ەدەبي جٷلدەگەر, حالقارالىق جازۋشىمەن تانىستىم. جەنە بۇل اۆتوردىڭ نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ ەكەنٸن كەيٸن بٸلدٸم.
سەن قانداي ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ اۆتورلاردان شابىت الاسىڭ?
«Wondering Reader books.Travel.Fun» سايتىنان الىندى.
اۋدارعان مەرەي قوسىن
دەرەككٶز: ەدەبيپورتال
