پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 6-7 قاراشاداعى ۆاشينگتونعا ساپارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي پوزيتسييالاۋدىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيٸنە كٶشۋٸن بەلگٸلەي وتىرىپ, جىلدىڭ ەڭ مازمۇندى ديپلوماتييالىق وقيعالارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. بۇل جاي عانا جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزەكتٸ كەزدەسۋ ەمەس, بۇل گەوساياسي جاناشىرلىق ەمەس, ستراتەگييالىق پراگماتيزم لوگيكاسىندا ەرەكەت ەتە الاتىن قازاقستاندىق ديپلوماتييانىڭ جەتٸلگەندٸگٸن كٶرسەتۋ بولدى. حالىقارالىق جٷيەنٸڭ ٶسٸپ كەلە جاتقان تۋربۋلەنتتٸلٸگٸ اياسىندا قازاقستان ۇلتتىق مٷددەنٸڭ دەربەستٸگٸ مەن باسىمدىقتارىن جوعالتپاي, نەگٸزگٸ كٷش ورتالىقتارىمەن سىندارلى ديالوگ جٷرگٸزۋ قابٸلەتٸن ساقتاۋدا ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ.
اقش-قا بۇل ساپاردىڭ ماڭىزدىلىعى استانا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى ديالوگتىڭ سيمۆوليكاسىندا عانا ەمەس, ون جىل بۇرىن باستالعان «ورتالىق ازييا – اقش» (C5+1) ٶڭٸرلٸك فورماتىن قايتا جٷكتەۋ الاڭىنا اينالۋىندا. ٶتكەن ونجىلدىقتا ەلەم تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ, ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك, جەتكٸزۋ تٸزبەگٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ, ماڭىزدى مينەرالدار, تسيفرلىق دامۋ جەنە كليماتتىق كٷن تەرتٸبٸ مەسەلەلەرٸ الدىڭعى قاتارعا شىقتى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق باسىمدىقتارىن جاھاندىق شەشٸمدەر ارحيتەكتۋراسىنا ەنگٸزۋگە ۇمتىلا وتىرىپ, ستراتەگييالىق يكەمدٸلٸكتٸ كٶرسەتەدٸ.
توقاەۆتىڭ حالىقارالىق قاتىناستارعا كٶزقاراسى «كٶپۆەكتورلى پراگماتيزم» يدەياسىنا نەگٸزدەلگەن. اقش-پەن ىنتىماقتاستىق جەنە C5 + 1 فورماتىنا قاتىسۋ ەشكٸمگە قارسى ەمەس, سىرتقى ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق بايلانىستاردى ەرتاراپتاندىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ۆاشينگتونعا بارۋدى ديپلوماتييا ەكونوميكالىق ەسەپتەۋگە, ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرگە جەنە تەحنولوگييالىق الماسۋعا نەگٸزدەلگەن تەڭدەستٸرٸلگەن سەرٸكتەستٸك باعىتىنىڭ جالعاسى رەتٸندە قاراستىرۋ كەرەك.
وسىلايشا, ۆاشينگتونداعى كەزدەسۋ بۇل C5+1 فورماتىنداعى تەك ون جىلدىق داتا ەمەس, قازاقستان جاھاندىق ديالوگقا ۇتىمدى دەلدال جەنە جاۋاپتى قاتىسۋشى رٶلٸن اتقاراتىن ورتالىق ازييانىڭ سىرتقى ەلەممەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ جاڭا مودەلٸن كٶرسەتۋ. بۇل ماقالادا ساپاردىڭ ٷش نەگٸزگٸ اسپەكتٸسٸ قاراستىرىلادى, ولار ساپاردىڭ بٸرٸنشٸ كٷننٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قورىتىندىلارى (كەزدەسۋلەر مەن كەلٸسسٶزدەر), توقاەۆتىڭ سۇحباتتارىنىڭ مازمۇندى ەكپٸندەرٸ جەنە C5+1 سامميتٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ سەرٸكتەستٸك پلاتفورماسى رەتٸندەگٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى قاراستىرىلادى.
- ۆاشينگتون ۆەكتورى: اقىل ەكونوميكاسى جەنە مٷمكٸندٸكتەر ديپلوماتيياسى
2025 جىلعى 6 قاراشا قازاقستاننىڭ ماعىنالى جەنە جەتٸلگەن سىرتقى ساياساتىنىڭ سيمۆولى رەتٸندە تاريحقا ەنگەن كٷن. قازاقستان-امەريكا قاتىناستارىنىڭ جاڭا دەۋٸرٸنٸڭ ستراتەگييالىق بەلگٸسٸ بولدى. ەگەر بۇرىن مۇنداي ساپارلار كٶبٸنەسە دەكلاراتسييالار مەن حاتتامالىق تۇجىرىمدارعا قىسقارتىلعان بولسا, وندا ساپاردىڭ قازٸرگٸ باعدارلاماسى استانا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل لوگيكاسىنىڭ ساپالى ٶزگەرۋٸن كٶرسەتەتٸن ناقتى ەكونوميكالىق, تەحنولوگييالىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق شەشٸمدەردٸڭ اينالاسىندا قۇرىلدى.
- ساياسي سيمۆوليزمنەن ەكونوميكالىق ماعىناعا دەيٸن
ساپاردىڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸ توقاەۆتىڭ امەريكا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ قايراتكەرلەرٸ مەملەكەتتٸك حاتشى مارك رۋبيو, ساۋدا مينيسترٸ گوۆارد لاتنيك جەنە اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ وڭتٷستٸك جەنە ورتالىق ازييا بويىنشا ارنايى ٶكٸلٸ سەردجيو گورمەن كەزدەسۋلەرٸمەن اتاپ ٶتٸلدٸ. ورتالىق تاقىرىپ ەكٸجاقتى قاتىناستاردى ساياسي ەرٸپتەستٸك فورماتىنان ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ تۇراقتى مودەلٸنە اينالدىرۋ بولدى.
ماڭىزدى مينەرالدار سالاسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋ تەك تەحنيكالىق قۇجات ەمەس. بۇل ەكٸ جاقتىڭ دا جاڭا ستراتەگييالىق شىندىق تۋرالى حاباردارلىعىن كٶرسەتەدٸ, مۇندا سيرەك كەزدەسەتٸن ەلەمەنتتەردٸڭ جەتكٸزٸلٸم تٸزبەگٸن باقىلاۋ ساۋدا ەمەس, قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنە اينالادى. قازاقستان باي رەسۋرستارعا جەنە ٶسٸپ كەلە جاتقان قايتا ٶڭدەۋ قۋاتتارىنا يە بولا وتىرىپ, ەنەرگەتيكالىق جەنە تەحنولوگييالىق اۋىسۋدىڭ جاھاندىق ارحيتەكتۋراسىندا ورىن الۋعا ۇمتىلۋىن كٶرسەتتٸ.
- تەحنولوگييالىق ديپلوماتييا جەنە دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ
پرەزيدەنتتٸڭ اقش-تا جۇمىس ٸستەيتٸن قازاقستاندىق IT-ستارتاپتاردىڭ قۇرىلتايشىلارىمەن كەزدەسۋگە ساپارى دا سيمۆولدىق سيپاتقا يە بولدى. مۇندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۆاشينگتونعا ساپارلارى تاريحىندا العاش رەت مۇناي مەن كٶلٸك تۋرالى ەمەس, تسيفرلىق ينتەللەكت, جاساندى ينتەللەكت جەنە جوعارى تەحنولوگييالار تۋرالى بولدى. Higgsfield AI, Deep Infra, Valinor جەنە ARC Drones جوبالارىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ بولدى, بۇل جاس كەسٸپكەرلەردٸڭ تابىستارىنىڭ كٶرٸنٸسٸ عانا ەمەس, ينتەللەكت پەن يننوۆاتسييا نەگٸزگٸ ەكسپورتتىق رەسۋرسقا اينالاتىن قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ ينديكاتورى.
توقاەۆتىڭ كرەمنيي القابىنداعى Silkroad Innovations تەحنولوگييالىق حابىنىڭ قاتىسۋشىلارى الدىندا سٶيلەگەن سٶزٸن «جاڭا قازاقستاندىق كودتى» قالىپتاستىرۋ بۇل شيكٸزات ەكونوميكاسىنان بٸلٸم ەكونوميكاسىنا كٶشۋ تۋرالى مەلٸمدەمە رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى. پرەزيدەنت تٸكەلەي اتاپ ٶتتٸ: ٷش جىل ٸشٸندە ەل تولىعىمەن تسيفرلى بولۋى كەرەك.
- كونگرەسس سەنٸم مەن ساياسي سالماقتىڭ ايناسى رەتٸندە
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دجيممي پانەتتا مەن كەرول ميللەردٸ قوسا العاندا, اقش كونگرەسٸنٸڭ ٶكٸلدەر پالاتاسىنىڭ مٷشەلەرٸمەن كەزدەسۋٸ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. امەريكاندىق ساياسات جٷيەسٸندەگٸ كونگرەسس تەك ينستيتۋت ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ كونسەنسۋس قۇرۋدىڭ قۇرالى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان پارلامەنتارييلەرمەن تالقىلاۋ رەسمي ريزاشىلىقپەن شەكتەلمەدٸ, بۇل ۇزاق مەرزٸمدٸ ينۆەستيتسييالار, ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىق جەنە پارلامەنتارالىق بايلانىستار ارقىلى «جۇمساق ىقپال ەتۋ» ساياساتى تۋرالى بولدى.
اقش- تىڭ ورتالىق ازيياعا سالعان بارلىق ينۆەستيتسييالارىنىڭ 80%-ى قازاقستانعا تيەسٸلٸ ەكەندٸگٸ كەزدەيسوقتىق ەمەس, جىلدار بويى قالىپتاسقان سەنٸم كٶرسەتكٸشٸ. بۇل كٶرسەتكٸشتٸڭ ارتىندا تەك ەكونوميكا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە كٷردەلٸ گەوساياسي ورتادا ساياسي بولجامدىلىق پەن قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي العان ەلدٸڭ بەدەلدٸ كاپيتالى تۇر.
- ٶنەركەسٸپتٸك سەرٸكتەستٸك لوگيكاسى: Chevron جەنە John Deere
Chevron جەنە John Deere كورپوراتسييالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. Chevron اقش-تىڭ قازاقستاندىق ەنەرگەتيكادا بولۋىنىڭ سيمۆولى بولدى جەنە بولىپ قالا بەرەدٸ, بٸراق مايكل ۋيرتپەن قازٸرگٸ ەڭگٸمە جاڭا كەزەڭدٸ بەلگٸلەدٸ, بۇل تەك ٶندٸرۋ تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶڭدەۋ, وقشاۋلاۋ جەنە تاسىمالداۋ تۋرالى. قازاقستان شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ قاتىسۋىن سىرتقى فاكتوردان ٸشكٸ دامۋ بٶلٸگٸنە اينالدىرۋعا ۇمتىلادى, مۇندا قوسىلعان قۇن ەل ٸشٸندە قۇرىلادى.
سونىمەن قاتار, John Deere كومپانيياسىنىڭ تمد, وا ەلدەرٸ بويىنشا پرەزيدەنتٸ چابو لەيكومەن قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ٶندٸرۋدٸ وقشاۋلاۋ تۋرالى 2,5 ميلليارد دوللار سوماسىنا كەلٸسٸم جاسالدى, بۇل يندۋسترييالىق اۆتونومييا جاعىنا جاسالعان قادام.
- ۆاشينگتون جاڭا قازاقستاندىق سۋبەكتيۆتٸلٸكتٸڭ ايناسى رەتٸندە
2025 جىلعى 6 قاراشاداعى ۆاشينگتونعا ساپارى قازاقستاننىڭ «ٶڭٸردەگٸ ەرٸپتەسٸنەن» ەنەرگەتيكالىق, تەحنولوگييالىق جەنە ساياسي ۆەكتورلاردىڭ قيىلىسىندا دەربەس ويىنشىعا قالاي بٸرتٸندەپ اينالىپ بارا جاتقانىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش-قا ساپارىنىڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸندە ٷلكەن مەلٸمدەمەلەر بولعان جوق, بٸراق باعدارلامانىڭ ەر ەلەمەنتٸ ستراتەگييالىق لوگيكانى سەزٸندٸ. بۇل سيرەك كەزدەسەتٸن مينەرالداردان باستاپ AI ستارتاپتارىنا دەيٸن, اگروٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييادان پارلامەنتتٸك ديپلوماتيياعا دەيٸن.
- سۇحبات ستراتەگييا قۇرالى رەتٸندە: قازاقستان جەنە جاھاندىق بايلانىستاردى قايتا جٷكتەۋ
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ The Washington Post جەنە The New York Times گازەتتەرٸنە بەرگەن سۇحباتى 2025 جىلعى 7 قاراشادا ونىڭ ۆاشينگتونعا ساپارىنىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ بولدى. ول قازاقستاننىڭ جاڭا كوممۋنيكاتسييالىق ستراتەگيياسىن كٶرسەتتٸ, بۇل ەلەمدٸك كٷش ورتالىقتارىمەن ساياسي ادالدىق ەمەس, ۇتىمدىلىق تٸلٸمەن سٶيلەسۋ مەنٸن كٶرسەتتٸ.
- باقىلاناتىن باستى مەديا سيگنال
ەكٸ جەتەكشٸ امەريكاندىق باسىلىمدى تاڭداۋ ويلاستىرىلعان ديپلوماتييالىق ديزايننىڭ بٶلٸگٸ. توقاەۆ قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن يدەولوگييالىق ەكپٸنسٸز تٷسٸندٸرەتٸن پراگماتيكالىق كٶشباسشى رەتٸندە سٶز سٶيلەدٸ. ول ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتى بلوكتىق لوگيكاعا ەمەس, ەكونوميكالىق مٷددەلەرگە, تەحنولوگييالىق الماسۋعا جەنە تەپە-تەڭدٸككە نەگٸزدەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مۇنداي تەسٸل تەڭ دەرەجەدە ديالوگقا قابٸلەتتٸ جەتٸلگەن سەرٸكتەس رەتٸندە قازاقستاننىڭ يميدجٸن قالىپتاستىرادى.
- اۆراام كەلٸسٸمدەرٸنە قوسىلۋ
قازاقستاننىڭ اۆراام كەلٸسٸمدەرٸنە قوسىلۋ تۋرالى جارييالانعان شەشٸمٸ ستراتەگييالىق سيپاتتاعى قادام. بۇل سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ ٶزگەرۋٸ نەمەسە وداقتاستاردى ٸزدەۋ ەمەس, يزرايلمەن, اقش-پەن جەنە تاياۋ شىعىس ەلدەرٸمەن ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق بايلانىستى نىعايتۋ تەسٸلٸ. قازاقستان يزرايلمەن بۇرىننان ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستا بولعان, سوندىقتان كەلٸسٸمدەرگە قاتىسۋ سيمۆولدىق, بٸراق پراگماتيكالىق سيپاتقا يە, ول دەگەنٸمٸز اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ رەسۋرستارى, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى يزرايلدٸك تەحنولوگييالارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ اشادى.
اقش ٷشٸن بۇل قادام ورتالىق ازييانىڭ بەيبٸتشٸلٸك كەلٸسٸمدەرٸ مەن ايماقتىق تۇراقتىلىقتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالعانىن راستاۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان تاياۋ شىعىس قاقتىعىستارىنا ارالاسپاي, يسلام جەنە باتىس ەلەمدەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن بٸرٸكتٸرۋگە قابٸلەتتٸ دەلدال رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ.
- پراگماتيزم جاڭا ديپلوماتييالىق نورما رەتٸندە
توقاەۆ سۇحباتتى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتىن بەلسەندٸ قاتىساتىن بەيتاراپتىقتى بەكٸتۋ ٷشٸن پايدالانادى. ول اقش-پەن ىنتىماقتاستىق ناقتى ەكونوميكالىق جوبالارعا, ماڭىزدى مينەرالدارعا, ەنەرگەتيكاعا, ينفراقۇرىلىمعا نەگٸزدەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل كۋرس امەريكاندىق ستراتەگييالىق رەسۋرستاردى جەتكٸزۋدٸ ەرتاراپتاندىرۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن سەيكەس كەلەدٸ, بۇل ٶزارا تەۋەلدٸلٸكتٸ ارتتىرادى.
قازاقستاننىڭ ۋكراينا مەن رەسەيدەگٸ ۇستانىمى ۇستامدى جەنە ۇتىمدى تٷردە ۇسىنىلدى. پرەزيدەنت بٸرجاقتى مەلٸمدەمەلەردەن اۋلاق بولا وتىرىپ, ەلدٸڭ كەلٸسسٶزدەر الاڭى بولۋعا دايىن ەكەندٸگٸن تاعى دا راستادى.
سۇحبات كٶرسەتكەندەي, قازاقستان ورتالىق ازييانى ەلەمدٸك ساياساتتى شەتكٸ قابىلداۋدان شىعارۋعا ۇمتىلۋدا. توقاەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى «ايماقتىڭ ماڭىزدىلىعىن جاڭا تٷسٸنۋ» تۋرالى ايتۋى بٸرتٸندەپ ٶزگەرٸستٸ كٶرسەتەدٸ. بۇل ٶزگەرٸس ورتالىق ازييا ينۆەستيتسييالىق بەسەكەلەستٸك كەڭٸستٸگٸنە اينالادى, وندا قازاقستان بولجامدىلىعى مەن تەحنولوگييالىق ەلەۋەتٸنٸڭ ارقاسىندا كٶشباسشىلىقتى ساقتايدى.
اۆراام كەلٸسٸمدەرٸنە قوسىلۋ بۇل ەسەردٸ كٷشەيتەدٸ: ايماق ەلٸ العاش رەت ەۋرازييالىق جەنە جەرورتا تەڭٸزٸ گەوساياساتىن بايلانىستىرا وتىرىپ, تاياۋ شىعىس ديپلوماتييالىق جەلٸسٸنە رەسمي تٷردە ينتەگراتسييالانۋدا. بۇل قازاقستاننىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىن كەڭەيتٸپ, ونى «شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كٶپٸردەن» ەرتٷرلٸ ساياسي جەنە ٶركەنيەتتٸك ورتالىقتار اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل پلاتفورماسىنا اينالدىرادى.
توقاەۆتىڭ سٶزدەرٸنٸڭ ٷنٸ ەموتسيونالدى قيمىلسىز ٶلشەنگەن, دەلەلدٸ. وندا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان «قازاقستاندىق ديپلوماتييالىق مينيماليزم» مەكتەبٸ ناقتى سٶزدەر, ەڭ جوعارى ماعىنالار, دەكلاراتسييالاردىڭ جوقتىعى كٶرسەتٸلەدٸ. بۇل سۇحبات دوستىق پەن وداق تۋرالى ەمەس, ٶزارا پايدا, تەحنولوگييا جەنە ينۆەستيتسييا تۋرالى.
مۇنداي تەسٸل قازاقستاندى سىرتقى ساياساتتى ٸشكٸ ناسيحات قۇرالى رەتٸندە پايدالاناتىن مەملەكەتتەردەن تيٸمدٸ اجىراتادى. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كٶز الدىندا ەل ينتەللەكتۋالدى تەۋەلسٸزدٸك پەن كٷردەلٸ كەلٸسسٶزدەردٸ قارسىلاسسىز جٷرگٸزۋ قابٸلەتٸن كٶرسەتەدٸ.
- سامميت جاڭا گەوساياساتتىڭ فورمۋلاسى رەتٸندە
2025 جىلعى 7 قاراشادا اق ٷيدە ٶتكەن «ورتالىق ازييا – اقش» سامميتٸ (C5+1) جاي عانا ديپلوماتييالىق وقيعا ەمەس, بٷكٸل ەۋرازييالىق سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ترانسفورماتسيياسىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ بولدى. سامميت ون جىلدان كەيٸن فورمات العاش رەت ساياسي تەرەڭدٸككە يە بولدى: ورتالىق ازييا سىرتقى بەسەكەلەستٸكتٸڭ وبەكتٸسٸ رەتٸندە ەمەس, ورتاق مٷددەلەرٸ مەن ستراتەگييالىق سالماعى بار تەۋەلسٸز ايماق رەتٸندە پايدا بولدى.
- اق ٷيدٸڭ سيمۆوليكاسى جەنە ايماقتىڭ جاڭا رٶلٸ
ۆاشينگتوندا سامميتتٸ جوعارى دەڭگەيدە ٶتكٸزۋ فاكتٸسٸ سيمۆولدىق بولىپ تابىلادى. بۇل ورتالىق ازييانىڭ پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتٸڭ پەريفەريياسى رەتٸندە قابىلدانباعانىن بٸلدٸرەدٸ. اقش ٷشٸن بۇل اۋعانستاننان كەتكەننەن كەيٸنگٸ گەوساياسي ۆاكۋۋم كەزەڭٸنەن كەيٸن ايماققا ورالۋ دەمونستراتسيياسى. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن ولاردىڭ بٸرٸككەن ۇستانىمى جاھاندىق كٷش ورتالىقتارىمەن ٶزارا ٸس-قيمىل ەرەجەلەرٸنە ىقپال ەتە الاتىندىعىن راستاۋ.
ترامپ كەزدەسۋدٸ پروتوكولدىق قيمىل رەتٸندە ەمەس, امەريكاندىق پراگماتيزمنٸڭ جاڭا نۇسقاسى, ياعني «مەمٸلە ديپلوماتيياسى» ٷشٸن الاڭ رەتٸندە پايدالاندى. ونىڭ «امەريكانىڭ التىن عاسىرى» جەنە «ەلەمدٸ سەرٸكتەستٸك ارقىلى قايتا ەلەستەتۋ» تۋرالى مەلٸمدەمەلەرٸ 17 ميلليارد دوللاردان اساتىن ناقتى كەلٸسٸمدەرمەن بٸرگە جٷردٸ. قازاقستان بۇل جٷيەدە باستى بايلانىستىرۋشى بۋىن, ول اقش ەۋرازييامەن ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق ديالوگ قۇراتىن ەل بولدى.
- قازاقستان C5+1 فورماتىنىڭ وسٸ رەتٸندە
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سٶز سٶيلەۋٸ فورماتتىڭ جاڭا مەنٸن انىقتادى. ول قازاقستاندى ٶڭٸردٸڭ ٸرٸ ەكونوميكاسى رەتٸندە عانا ەمەس, جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى دەلدال رەتٸندە تانىستىردى. «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى كونتەكستٸندەگٸ «ەدٸل جەنە كٷشتٸ قازاقستان» تۋرالى دەيەكسٶز بولدى, بۇل ٸشكٸ ساياساتقا ٷندەۋ ەمەس, باسقارىلاتىن جاڭعىرتۋ مەن مەملەكەتتٸڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تۋرالى تۇسپال.
ۆاشينگتوندا توقاەۆ ستراتەگ رەتٸندە ەرەكەت ەتتٸ: ول ەڭگٸمەنٸ ساياسي باعىتتان ەكونوميكالىق-ينفراقۇرىلىمدىق باعىتقا, ۇرانداردان ناقتى ساندارعا اۋداردى. قول قويىلعان كەلٸسٸمدەر ماڭىزدى مينەرالدارعا, ەنەرگەتيكاعا, ٶنەركەسٸپكە, تسيفرلىق تەحنولوگييالارعا جەنە بٸلٸمگە قاتىستى.
- جاڭا كٶپ ۆەكتورلىق كونفيگۋراتسييا
سامميت قازاقستان مەن ٶڭٸردٸڭ كٶپۆەكتورلىعى ۇران بولۋدان قالىپ, تەجٸريبەگە اينالعانىن راستادى. قازاقستان بارلىق فورماتتارعا قاتىسادى, ول C5 + رەسەي, C5 + قىتاي, C5 + ەۋروپا وسىلايشا ٷش ٶركەنيەتتٸك ورتالىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ينستيتۋتسيوناليزاتسييالايدى. ۆاشينگتون وتىرىسى وسى جٷيەنٸڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالدى, وندا ەر كەزدەسۋ باسقاسىن جوققا شىعارمايدى, بٸراق تولىقتىرادى.
اقش پەن قازاقستاننىڭ كٶلٸك دەلٸزدەرٸ سالاسىنداعى باستامالارى اراسىنداعى ەكپٸندەردٸڭ سەيكەس كەلۋٸ ەرەكشە ماڭىزعا يە. توقاەۆ اتاپ ٶتكەن «ترامپتىڭ حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶركەندەۋ مارشرۋتى» (TRIPP) ورتا دەلٸزبەن قىتايدى, ورتالىق ازييانى, كاۆكازدى جەنە ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ينفراقۇرىلىمدىق جەلٸمەن قيسىندى تٷردە سەيكەس كەلەدٸ. وسىلايشا, قازاقستان ٶزٸنٸڭ پوزيتسيياسىن تەۋەلدٸلٸك رەتٸندە ەمەس, دەلەل رەتٸندە پايدالانا وتىرىپ, گەوگرافييانى ستراتەگيياعا اينالدىردى.
- ەنەرگييا, سيرەك جەر رەسۋرستارى جەنە تەحنولوگييالار – جاڭا ديپلوماتييالىق تريادا
سامميتتٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە ايماق پەن اقش اراسىنداعى بولاشاق قاتىناستاردى انىقتايتىن ٷش تاقىرىپ ايتىلدى: ەنەرگەتيكا, ماڭىزدى مينەرالدار جەنە تەحنولوگييالار. اقش ۋران, سيرەك جەر مەتالدارى جەنە ليتيي كٶزدەرٸن ەرتاراپتاندىرۋعا مٷددەلٸ. قازاقستان وسى رەسۋرستاردىڭ اسا ٸرٸ ەلەمدٸك قورلارىنا يە بولا وتىرىپ, «جاسىل ەكونوميكا» ٷشٸن جەتكٸزۋ تٸزبەگٸن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزگٸ بۋىنىنا اينالۋدا.
بٸراق بۇل تەك رەسۋرستار تۋرالى ەمەس. قازاقستان يندۋسترييالاندىرۋ يدەياسىن يننوۆاتسييالار ارقىلى, ياعني امەريكاندىق كومپانييالاردىڭ شيكٸزاتتى قايتا ٶڭدەۋگە, جاڭا ٶندٸرٸستٸك قۋاتتاردى قۇرۋعا جەنە تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋگە قاتىسۋى ارقىلى ٸلگەرٸلەتۋدە. اۋىرلىق ورتالىعىنىڭ ەكسپورتتان بٸرلەسكەن ٶندٸرٸسكە اۋىسۋى دا بۇل ەلدٸڭ دەستٷرلٸ «شيكٸزات – تەحنولوگييا» قاتىناستارىن «رەسۋرستار – بٸلٸم» مودەلٸنە اينالدىرۋىنىڭ سيرەك مىسالى.
- سامميت دەۋٸردٸڭ ديپلوماتييالىق بەلگٸسٸ رەتٸندە
ۆاشينگتونداعى C5 + 1 سامميتٸ جاڭا ەۋرازييالىق لوگيكانىڭ كريستالدانۋ نٷكتەسٸنە اينالدى: اقش ايماققا «دەموكراتييا مۇعالٸمٸ» رەتٸندە ەمەس, ەكونوميكالىق سەرٸكتەس رەتٸندە ورالادى; ورتالىق ازييا بۋفەر رەتٸندە ەمەس, تارتىمدىلىق ورتالىعى رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ. قازاقستان جٷيەلٸ تٷردە ەرەكەت ەتە وتىرىپ, كٶپۆەكتورلىقتى جۇمىس قۇرالىنا اينالدىردى, مۇندا ەربٸر كەزدەسۋ دەرجاۆالار اراسىنداعى ستراتەگييالىق تەپە-تەڭدٸكتٸڭ بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
استانا ٷشٸن سامميتكە قاتىسۋ ادالدىق اكتٸسٸ ەمەس, قاۋٸپسٸزدٸك پەن دامۋعا ينۆەستيتسييا. ەل شەشٸمدەردٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاي وتىرىپ, ەرتٷرلٸ جاھاندىق جوبالار اراسىندا دەلدال بولۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
قورىتىندى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۆاشينگتونعا ساپارى قازاقستاننىڭ سوڭعى جىلدارداعى ەڭ مازمۇندى سىرتقى ساياسي ميسسييالارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. ول اقش-پەن ستراتەگييالىق ديالوگتى نىعايتىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىسۋدىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە كٶشكەنٸن كٶرسەتتٸ, وندا شەشٸمدەر سيمۆول, ساندارمەن ەمەس, ينستيتۋتسيونالدىق جەنە ەكونوميكالىق قايتارىمدىلىقپەن ٶلشەنەدٸ.
ەنەرگەتيكا, ٶنەركەسٸپ, بٸلٸم بەرۋ, تسيفرلاندىرۋ جەنە يننوۆاتسييانى قامتيتىن جالپى قۇنى 17 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 29 كەلٸسٸمگە قول قويۋ ەكونوميكا ديپلوماتييانىڭ ٶزەگٸنە اينالاتىن سەرٸكتەستٸكتٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ مودەلٸنە كٶشۋدٸ بەلگٸلەدٸ. بۇل مودەل قازاقستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ جەتٸلگەن پراگماتيزمٸن كٶرسەتەدٸ: اقش-پەن ىنتىماقتاستىق ەشكٸمگە قارسى سالماق رەتٸندە ەمەس, باعدارلار ەمەس, مٷددەلەر نەگٸزٸندە قۇرىلعان كٶپۆەكتورلى جٷيەگە ۇتىمدى قوسىمشا رەتٸندە قاراستىرىلادى.
ٶزارا ەرەكەتتەسۋ قۇرىلىمىنىڭ ساپالى ٶزگەرۋٸ ەرەكشە ماڭىزعا يە. قازاقستان العاش رەت ينۆەستيتسييالاردىڭ رەتسيپيەنتٸ رەتٸندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بەلسەندٸ ينۆەستور رەتٸندە دە سٶز سٶيلەدٸ, ياعني اقش-تا حيمييالىق كەشەن سالۋ بويىنشا «1Thirty Holding» جوباسى مىسال بولا الادى. بۇنىڭ مەنٸ: ەل شيكٸزات قانا ەمەس, كاپيتال, قۇزىرەتتٸلٸك جەنە تەحنولوگييالىق شەشٸمدەر ەكسپورتتالاتىن كەزەڭگە كٸرەتٸندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
C5 + 1 سامميتٸ قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشىلىعىن راستادى. استانا ٶڭٸرلٸك جٸٶ-نٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن جەنە اقش-پەن تاۋار اينالىمىن قامتاماسىز ەتتٸ, بۇل ونى ٶڭٸرلٸك مٷددەلەردٸڭ تابيعي ٷيلەستٸرۋشٸسٸ ەتەدٸ. سامميت ورتالىق ازييا العاش رەت شاشىراڭقى مەملەكەتتەر جيىنتىعى رەتٸندە ەمەس, شوعىرلاندىرىلعان سۋبەكت رەتٸندە پايدا بولعان الاڭعا اينالدى. قازاقستان تۇراقتى ەكونوميكاعا, ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىققا جەنە تەحنولوگييالىق ەلەۋەتكە يە بولا وتىرىپ, وسى جاڭا تەپە-تەڭدٸكتٸڭ ورتالىق ەلەمەنتٸنە اينالدى.
ساپاردىڭ تەحنولوگييالىق ەكپٸنٸ دە ماڭىزدى. تسيفرلىق ەكونوميكا, جاساندى ينتەللەكت جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ تالقىلاۋ قازاقستاندى ەۋرازييانىڭ ات-ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىراتىن نەگٸزگٸ ويىنشىلاردىڭ قاتارىنا قوستى. ەلدە قازٸردٸڭ ٶزٸندە Microsoft, Amazon, Nvidia, Starlink جاھاندىق كورپوراتسييالارى جۇمىس ٸستەيدٸ, ال Meta-مەن بٸرلەسكەن باستامالار قازاق تٸلدٸ تسيفرلىق ەكوجٷيەلەردٸ قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇل جاي عانا تەحنولوگييالىق دامۋ ەمەس, تسيفرلىق ەگەمەندٸكتٸڭ قالىپتاسۋى-ححٸ عاسىرداعى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جاڭا تٷرٸ.
ۆاشينگتون ساپارى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق پراگماتيكانى گەوساياسي يكەمدٸلٸكپەن بايلانىستىرۋعا قابٸلەتتٸ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ەل اقش-پەن ىنتىماقتاستىقتى رەسەيمەن, قىتايمەن نەمەسە ەۋروپامەن قارىم-قاتىناسقا قارسى قويمايدى, بٸراق ەرقايسىسىن ٶزٸنٸڭ ستراتەگييالىق تراەكتوريياسىنا سەيكەس كەلەدٸ.
ۆاشينگتونعا ساپار راستادى: قازاقستان ستراتەگييالىق ۇتىمدىلىق تٸلٸندە ۆاشينگتون, بريۋسسەل, پەكين جەنە مەسكەۋدە تٷسٸنەتٸن تٸلدە سٶيلەۋدٸ ٷيرەندٸ. بۇل يشارا ديپلوماتيياسى ەمەس, ەسەپتەۋ ديپلوماتيياسى, مۇندا ەربٸر كەلٸسٸم ۇزاق مەرزٸمدٸ ۇلتتىق ستراتەگيياعا ەنگٸزٸلگەن.
سوندىقتان توقاەۆتىڭ ساپارى تەك سىرتقى ساياسي وقيعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دامۋدىڭ جاڭا قازاقستاندىق مودەلٸنٸڭ شوعىرلانۋ نٷكتەسٸ: اشىق, تەحنولوگييالىق جەنە دەربەس. قازاقستان ەلەمدٸك ساياساتتىڭ وبەكتٸسٸ بولۋدى توقتاتتى, ول كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىرۋعا, بولاشاققا ينۆەستيتسييا سالۋعا جەنە جاھاندىق تۇراقسىزدىق دەۋٸرٸندە تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا قابٸلەتتٸ قاتىسۋشى بولدى.
