بيىل الاش قوزعالىسىنىڭ عاسىرلىق تويى – الاش ۇلتتىق اۆتونوميياسىنىڭ, الاش پارتيياسىنىڭ جەنە الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. ايتۋلى مەرەكەگە وراي ەلٸمٸزدە تٷرلٸ ٸس-شارالار جوسپارلانۋدا. مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن ايىرىقشا مەنگە يە ەرەكشە مەرەكەنٸ اتاپ ٶتۋ باستالاپ تا كەتتٸ. الاش قوزعالىسى يدەيالارىن ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ٶتٸپ جاتقان كونفەرەنتسييالار, سيمپوزيۋمدار مەن دٶڭگەلەك ٷستەلدەردە ناسيحاتتاۋدا.
ماڭىزدى داتالاردى نازاردان تىس قالدىرمايتىن قىزدار ۋنيۆەرسيتەتٸ 15 ناۋرىز كٷنٸ الاش وردانىڭ 100 جىلدىعىنا وراي «الاش وردا جەنە قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸ.
«ەلٸمٸز ەگەمەندٸك الىپ, تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرعانىمىزدا ەل قامىن ويلاپ, سول جولدا ٶزدەرٸنٸڭ سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن اسىل ازاماتتاردىڭ تاريحىن قايتا پاراقتاپ, شىنايى تٷردە «اقتاڭداقتارىنىڭ» بەتٸن اشىپ زامان تالابىنا ساي زەردەلەۋدٸڭ ماڭىزى زور. شارانى ۇيىمداستىرۋداعى باستى ماقساتىمىز – الاش ارىستارىنىڭ رۋحىن جاس ۇرپاققا سٸڭدٸرۋ, ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى بولىپ تابىلاتىن جاستارعا الاش يدەياسىن ۇستانعان ۇلتتىق-دەموكراتييالىق زييالىلاردىڭ ساياسي قىزمەتٸ مەن ۇلتتىق پارتييا قۇرۋ يدەيالارىن دەرٸپتەۋ جەنە وسى يدەيالاردى بويلارىنا سٸڭٸرە وتىرىپ ۇلتجاندىلىققا تەربيەلەۋ», – دەيدٸ شارانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, «تاريح» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ لەززات قوجەكەەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, شارا دەستٷرلٸ «نۇرپەيٸس وقۋلارى» اياسىندا ٶتٸپ وتىر.
حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا جۇمىسىنا تاريحشى عالىمدار, ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ, جاپونييانىڭ تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ, مىرزا ۇلىقبەك اتىنداعى ٶزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ, «الماتى» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ, «ينتەللەكت وردا» حالىقارالىق ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەردٸ ىقپالداستىرۋ ينستيتۋتىنىڭ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جەنە ت.ب. ەلٸمٸزدٸڭ جوو-لاردىڭ تاريح پەنٸنٸڭ ۇستازدارى مەن عالىمدارى قاتىستى.
كونفەرەنتسييا قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ پرورەكتورى باحودير ەليەۆتٸڭ العى قۇتتىقتاۋ سٶزٸمەن اشىلدى.
– قازاقستان ۇلتتىق مەملەكەتٸنٸڭ باستى يدەيالارىنىڭ قالىپتاسۋى الاش قوزعالىسىنىڭ يدەياسىنان جەنە الاش پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىنان باستاۋ الادى. الاشوردا اۆتونوميياسى مىڭداعان جىلدار بويى ۇلى دالانىڭ تٶسٸندە الىپ يمپەرييالار قۇرعان, ٸرٸ حاندىقتاردى قالىپتاستىرعان جۇرتتىڭ ٶز مەملەكەتتٸلٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن تەپسٸنٸپ, ٷزٸلگەندٸ جالعاپ, ٷمٸتتٸ جاندىرماق بولعان قادامىنىڭ جەمٸسٸ. «الاش» قۇبىلىسى – حح عاسىر باسىنداعى ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ ۇلت رەتٸندە ساقتاپ قالۋعا تالپىنعان ٸرٸ قوزعالىس رەتٸندە تاريحقا ەندٸ. الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا ات تٶبەلٸندەي از ساندى قازاق وقىعاندارى تۇردى. ولاردىڭ قايراتكەرلٸگٸ, تۇلعالىعى قوعامدىق-ساياسي ٸس-ەرەكەتتەرٸندەگٸ زييالىلىقتان كٶرٸندٸ. ەليحان بٶكەيحان باستاعان «الاش» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸلەرٸ قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق جولمەن دامۋىنىڭ ٸرگەتاسىن قالادى, – دەپ الاش قوزعالىسىنىڭ الار ورنىن اتاپ ٶتٸپ, بارشا قاۋىمدى الاش وردانىڭ 100 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى.
كونفەرەنتسييادا الاش قوزاعىلىسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىمەن قاتار, الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ اتقارعان ٸستەرٸ مەن قىزمەتٸ, تاريحي تاعدىرى, قازاق ەلٸنٸڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەستەرٸ سٶز بولدى.
«كەڭەستٸڭ قيتۇرقى ساياساتى الاش كٶسەمدەرٸن بٸرٸن قالدىرماي قۇرتقانىمەن, الاش يدەياسىن, الاش رۋحىن ٶشٸرە المادى. جەتپٸس جىل قۇرساۋدا بولسا دا, ەلدٸڭ ساعى سىنبادى. ىزعارلى جەلتوقساندا قازاق جاستارىن الاڭعا شىعارعان دا قازاقتىڭ قانىندا تۇرعان الاشتىق رۋح ەدٸ. كەڭەس وداعى الاش ٷكٸمەتٸن دە, تٷركٸستان اۆتونوميياسىن دا كٷشتەپ قۇلاتىپ, قايراتكەرلەردٸ قۋدالاي باستاعان تۇستا دا الاشتىقتار حالىق ٷشٸن قىزمەت ەتۋدەن تايسالعان جوق. ساياسي قۇرىلىم قۇرۋدان قول ٷزگەنٸمەن قالىڭ بۇقارانى اعارتۋدان اينىمادى. احمەت بايتۇرسىنوۆ قازاق تٸل بٸلٸمٸ مەن ەدەبيەتتانۋدىڭ نەگٸزٸن سالسا, حالەل دوسمۇحامەدۇلى مەديتسينا, بيولوگييا جەنە تابيعاتتانۋ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆ ماتەماتيكا, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ پسيحولوگييا, ماعجان جۇماباەۆ پەداگوگيكا وقۋلىقتارىن جازدى. بۇل باستامالاردىڭ بەرٸن ۇلتتىڭ رۋحاني نەگٸزٸنە, دەستٷرٸ مەن دٸنٸنە سەيكەستەۋدٸ نەگٸزگٸ تالابى ەتٸپ الدى. الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ دەربەستٸكتەن كەيٸنگٸ ەڭ قاستەرلٸ اسىل مۇراتى – جاستاردى ەۋەلٸ وتانسٷيگٸشتٸككە تەربيەلەپ, جاڭاشا بٸلٸم بەرۋ بولدى. الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تٸل ساياساتىنداعى تاعلىمى قازٸرگٸ تٸزگٸن ۇستاعان تالايعا ٷلگٸ بولارلىقتاي. تٸل – ۇلت رۋحانيياتىنىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ دەپ بٸلدٸ, ەرٸ انا تٸلٸنٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتۋدٸ باستى مٸندەتٸ ەتٸپ الدى. 1917 جىلى ورىنبوردا جالپىقازاق قۇرىلتايىن ٶتكٸزگەن الاش ارىستارى قاۋلى قابىلداپ, قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن ايقىندادى», دەپ اتاپ ٶتٸلدٸ باسقوسۋدا.
كونفەرەنتسييا بارىسىندا بٷكٸل ەڭبەك جولى مەن كىزمەتٸن قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنا, الاش مەسەلەسٸن, الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تۇلعاسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ارناعان, قازاقستان عىلىمىنىڭ ٶركەندەۋٸ جولىندا تەر تٶككەن, ەرٸ وسى سالانىڭ ٶركەندەۋٸنە ٷلەس قوسقان كٶرنەكتٸ عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, تاريح عىلىمدارىنىن دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن عىلىم جەنە تەحنيكا قايراتكەرٸ, الاشتانۋشى عالىم كەڭەس نۇرپەيٸسۇلى نۇرپەيٸستٸڭ ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز ەكەندٸگٸ كەڭٸنەن ايتىلدى. عالىم تۋرالى ش.ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ت.ع.د., پروفەسسور سۆەتلانا سماعۇلوۆا «ك.نۇرپەيٸس ەڭبەكتەرٸندەگٸ الاش مەسەلەسٸ: تۇلعالار تاعدىرى», اتالمىش ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ حايدار الداجۋمانوۆ «اكادەميك كەڭەس نٷرپەيٸس جەنە حح عاسىرداعى قازاقستان تاريحناماسى», قىزدار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ۇستازى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بوتا تاقاباەۆا «كەڭەس نۇرپەيٸستٸڭ الاش قوزعالىسى تاريحىن زەرتتەۋگە قوسقان ٷلەسٸ» اتتى باياندامالار جاسادى. ٶز بايانداماسىندا پروفەسسور سۆەتلانا سماعۇلوۆا:
– تاريحشى عالىمنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸنٸڭ باسىمى حح عاسىر باسىنداعى قازاقستاننىڭ ساياسي ٶمٸرگە ارنالدى. ياعني, حح عاسىردىڭ باس كەزٸندەگٸ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاريحى, 1917 جىلعى اقپان جەنە قازان رەۆوليۋتسييالارى تۇسىنداعى قازاقستاننىڭ ساياسي جاعدايى, 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق جەنە الاش قوزعالىسى, قۋعىن-سٷرگٸن مەسەلەلەر. الاش ازاماتتارىن تانىتۋ بارىسىندا ك. نۇرپەيٸس ولاردىڭ بٸرٸنشٸ ۇلتقا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن انىقتاپ, ەڭ باستىسى حالقىنا سٸڭٸرگەن قىزمەتٸن, ەڭبەگٸن ناسيحاتتاۋدى جٶن سانايدى. تاريحتا «اقتاڭداقتار» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل مەسەلەلەردٸ العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ كٶتەرٸپ, مۇراعاتتار مەن كٸتاپحانالار قورىندا «قۇپييا» ساقتالعان ماتەريالداردى عىلىمي اينالىمعا تٷسٸرگەن تاريحشىنىڭ بٸرٸ – كەڭەس نۇرپەيٸسۇلى نۇرپەيٸس. ونىڭ ەڭبەكتەرٸ عىلىمعا بەت بۇرعان جاس ٸزدەنۋشٸلەرگە جٶن سٸلتەپ, باعىت بەرەرٸ سٶزسٸز», دەپ اتاپ ٶتسە, قىزدار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, عالىمنىڭ ٸزباسارى بوتا تاقاباەۆا: «كەڭەس نۇرپەيٸستٸڭ الاش تاريحىن زەرتتەۋدەگٸ ٶزٸندٸك ورنىن ايتقاندا, ەڭ الدىمەن مۇراعات قورلارىندا جاتقان مۇراعات قورلارىندا جاتقان بەيمەلٸم قۇجاتتاردى, دەرەكتەردٸ تاۋىپ, زەرتتەۋدٸ جاڭاشا دەرەجەگە جەتكٸزدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸنگٸ بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن بەلسەندٸ ەرەكەتتەرٸن جەنە بٸز بٸلە بەرمەيتٸن حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەردٸ بٸلۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋٸ ٷلكەن مەنگە يە. كٶرنەكتٸ عالىم, ۇستاز كەڭەس نۇرپەيٸسۇلٸنىڭ جٷرەك سوعىسى توقتاعانمەن, ونىڭ تاريحي تانىمى ەربٸر ادامنىڭ جٷرەگٸنەن ورىن الدى. عالىم ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن قاتار قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ەتتٸ. اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ دەستٷرٸن جالعاستىردى. ك. نۇرپەيٸستٸ العاش الاشتانۋ نەگٸزٸن قالاعان تاريحشى, اكادەميك جەنە ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ەلٸمحان. ەرمەكوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, وراز جاندوسوۆ مۇرالارىن جارييالاپ, باعالاۋعا اۋقىمدى ٷلەس قوسقان عالىم رەتٸندە دە ەلٸمٸز تاريحىندا قالارى سٶسسٸز», دەپ عالىمنىڭ الاش قوزعالىسى تاريحىن زەرتتەۋگە قوسقان ٷلەسٸن كەڭٸنەن اشىپ كٶرسەتتٸ.
كونفەرەنتسييا بارىسىندا الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋلارى, الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحي ماڭىزى, حح عاسىر باسىنداعى قازاقستان تاريحىنىڭ زەرتتەلۋٸ, ك.نۇرپەيٸس ەڭبەكتەرٸندەگٸ الاش مەسەلەسٸ, قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ كونتسەپتسيياسى, الاش يدەياسىنداعى «مەڭگٸلٸك ەل» قۇندىلىقتارى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار, الاش زييالىلارىنىڭ ٶمٸرٸ مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەرٸ تۋرالى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر قوزعالىپ, حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ قۇبىلىستار تاريحى مەن مەملەكەتتٸك بيلٸك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن قازاق قايراتكەرلەرٸنٸڭ اراسىنداعى توپشىلدىق كٷرەس تاريحى, XXI عاسىردىڭ باسىنداعى, قوعامىمىزدىڭ قايتا جاڭارىپ دەموكراتييالانۋى, تاريحىمىزدىڭ كٷردەلٸ بەتتەرٸن ياعني, «اقتاڭداقتارىن» اشۋعا سول زاماندا ٶمٸر سٷرگەن, توتاليتارلىق جٷيەگە قارسى كٷرەسكەن تاريحي تۇلعالاردى اقتاۋعا, كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ قۋعىن-سٷرگٸن ساياساتىن, مۇراعاتتىق ناقتى دەرەكتەر ارقىلى ەشكەرەلەۋگە مول مٷمكٸندٸك تۋعاندىعى, قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن كٷرەسكەن ازاماتتارىنىڭ اتى تاپتىق ٶشپەندٸلٸككە نەگٸزدەلگەن تاريحنامالىق مەسەلەلەر قاراستىرىلدى.
پلەنارلىق مەجٸلٸس تٷستەن كەيٸن «الاش وردا جەنە قازٸرگٸ زامان: يدەيالار ساباقتاستىعى», «الاش» قايراتكەرلەرٸنٸڭ تاريحي تاعدىرى», «جاستاردى تەربيەلەۋدەگٸ الاش قوزعالىسىنىڭ رٶلٸ», «حح عاسىردىڭ باسىنداعى ساياسي جەنە قوعامدىق قوزعالىستار» اتتى سەكتسييالىق جۇمىستارمەن جالعاستى.
الاش ارىستارى كٶسەمسٶزدە, اقىندىق ٶنەردە, كەسٸبي مامان رەتٸندە دە ارتتارىندا ٶشپەستەي ٸز قالدىردى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸن تەرەڭ دە تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋ قازٸرگٸ كٷننٸڭ, بٷگٸنگٸ جاستارىمىزدىڭ ەنشٸسٸندە. ٶز زامانىنداعى وزىق بٸلٸممەن قارۋلانىپ, تٷرلٸ كەسٸبي مامان يەلەرٸ رەتٸندە الاش زييالىلارىنىڭ قاي قىرىن الساق تا بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ٷلگٸ, ٶنەگە. بۇل ۇلتىمىزدىڭ جاسامپازدىق رۋحىن وياتۋ ٷشٸن اسا قاجەت. از ساندى الاش زييالىلارىنىڭ سول بٸر تاريحي سىن ساعاتتا شامالارىنىڭ جەتكەنٸنشە, ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸن سارقا جۇمساپ, ۇلتتىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ەرەكەت جاساۋعا ۇمتىلۋى, ەرەن ەرلٸككە ساي. بۇل كەزەڭنٸڭ تاريحى تاعىلىم مەن ساباققا تولى. مۇنىڭ بەرٸ بٸزگە تاريحتان ساباق الۋعا, ٶتكەننەن تيٸستٸ قورىتىندى جاساي بٸلۋگە شاقىرادى.
اتاپ ٶتە كەتەيٸك, كونفەرەنتسييا اياسىندا ارنايى جيناق جارىق كٶردٸ. «الاش وردا جەنە قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ» دەگەن اتپەن شىققان كونفەرەنتسييانىڭ ماتەريالدار جيناعىنا الاش وردانىڭ 100 جىلدىعىنا جەنە قازٸرگٸ قازاقستان تاريحى جەنە دٷنيەجٷزٸ تاريحى عىلىمدارىنىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان عىلىمي ماقالالار توپتاستىرىلدى.
«قىزدار ۋنيۆەرسيتەتٸ» مەديا ورتالىعى
