[caption id="attachment_15178" align="alignright" width="238"]
Eki-úsh saǵat dybysjazǵyshqa túsirip alǵan sáliqaly áńgimeden bólek, «Súleimen bi» dep atalatyn tarihi esselerin Zekeń: «Kóp jyldardan beri oiǵa alǵan dúniem edi, endi, mine jaryqqa da shyqty», – dep qatty muqabaly kitapty qoltańbasymen sol joly syilaǵan. Ol kitapty birden oqýǵa ańsarymyz aýdy. Sebebi, suhbat barysynda marqum Zekeń Súleimen bidiń kim bolǵanyn, qandai tarihi kezeńde sóz ustap, el bilegenin qysqa bolsa da qyzyqty etip aitqan-tuǵyn. «Súleimen bi Ádilbekuly (1841-1905) – Qabanbai batyrdyń tórtinshi urpaǵy. Ol – óz zamanynda ádil biligi, sheshendigimen qazaq dalasyna dańqy shyqqan áigili tulǵalardyń biri. Súleimen bidiń ákesi Ádilbek batyr – Otynshy bidiń bas sardary bolǵan. Otynshy men Arǵynnyń Alshynbai bii bóle eken. Qytai asyp, Manasqa baryp, keiin qaitadan atajurtyna oralǵan. Elge aqylshy, pana bolǵan Súleimen biden jurt: «Ata qonysqa qalai jettińder?» – dep suraǵanda, bi: «Shók dep baryp, ók dep keldik (túieli kóshten aiyrylyp, ógizben kóshtik). Aidap baryp, arqandap keldik (baiaǵy aidap barǵan myńǵyrǵan maldan aiyrylyp, jalǵyz, jadaý atty arqandap qaittyq). Keregege qosh aittyq, bes ýyqty shoshaittyq (aq orda adyram qaldy, qospen keldik)», – degen eken. Ái, shirkin! Ondai danalar myń jylda bir týady ǵoi», – dep Zekeń marqum Súleimen bi týraly az sózben tarihi tulǵanyń kesek keskinin sipattaǵan-tuǵyn...
Kitap qolǵa túsken soń baptap oqyǵanǵa ne jetsin, oqydyq. Qazaqy áńgime aitýdyń kitabi nusqasyn joǵaltyp alǵaly qashan. Zekeńniń «Súleimen bi» atty tarihi esselerin paraqtap otyryp, sol joqtyń ketigin toltyrar qundy dúnie jaryqqa shyqqanyna qýanǵan edik. Shejireni urpaq sanasyna qur sóz, qurǵaq maqtanmen sińirý qiyn ekenin qazaq baiaǵyda-aq bilgen. Sol úshin belgili bir rý, ata týraly kórkemdep, detalmen arydan áńgime bastaidy-aý kelip. Qazaqqa tán kórkemdik úlginiń mundai túrin «Súleimen biden» myńdap ushyratasyz.
Kitap qolǵa túsken soń baptap oqyǵanǵa ne jetsin, oqydyq. Qazaqy áńgime aitýdyń kitabi nusqasyn joǵaltyp alǵaly qashan. Zekeńniń «Súleimen bi» atty tarihi esselerin paraqtap otyryp, sol joqtyń ketigin toltyrar qundy dúnie jaryqqa shyqqanyna qýanǵan edik. Shejireni urpaq sanasyna qur sóz, qurǵaq maqtanmen sińirý qiyn ekenin qazaq baiaǵyda-aq bilgen. Sol úshin belgili bir rý, ata týraly kórkemdep, detalmen arydan áńgime bastaidy-aý kelip. Qazaqqa tán kórkemdik úlginiń mundai túrin «Súleimen biden» myńdap ushyratasyz. Máselen, jienge beriletin qyryq serkesh týraly bul kitapta búi dep aitylady: «Naiman atań 90 jasqa taiaǵan shaǵynda bir shyr etken kórip, artymda qalǵan belgim bolsyn dep, atyn Belgibai qoiady. Álpesh ana 36 jasqa kelgende on segiz jasar qainysy Belgibaiǵa nekelenedi. Aq nekeden Súiinshi týady. Súiinshiden Tólegetai, odan Qytai, Qytaidan Qarakerei, Dórtýil, Sadyr, Matai taraidy. Urpaq qamyn oilaǵan aiaýly Álpesh ana jasy ulǵaiyp qalǵanyn oilap, óz sińlileriniń bireýin Belgibaiǵa kishilikke qosady. Odan Súgirshi men Ótegen týady. Súgirshi men Ótegennen Sarjomart, Baltaly, Baǵanaly, Kókjarly, Bura atalary taraidy eken.
Súiinshi óte bai bolǵan adam eken. Sol bailyqtyń belgisi bolar «Súiinshiniń maly kóp pe, dalanyń ańy kóp pe?» desedi eken jurt. Shalqyǵan sol dáýlettiń kúshimen Tólegetai jasynda kóp oqyǵan, ony keiin datqalyq tuǵyrǵa kótergen de sol biliminiń kúshi bolsa kerek. Naiman áýletinde uldan góri, qyz molyraq bolǵan tárizdi. Sondyqtan qyzdan týǵan jiender kóbirek kelgishtei beredi eken. Birde Súiinshi babań Tólegetaidan: «Balam, dalada eshki qaiyrǵan daýys ne?..» – dep surapty. Tólegetai: «Serkelerdiń sanyna jete almai júrgen jiender ǵoi», – dep jaýap beripti. Sonda Súiinshi babamyz oilanyp otyryp: «E-e-e... solai de. Tileý – anadan, tireý – atadan deýshi edi. «Ata kúshimen er ósedi, ana tilegimen el ósedi» degen osy ǵoi. Saǵan tilegi daryp, ananyń kúshi asqar bel bolsyn. Jien nazary ana tileginen qaǵys qalmasyn, «qyryqtyń biri – Qyzyr» deidi. Sol shirkinderdiń árbirine qyryqtan serke bólip berip, aldyna salyńdarshy! Sonda olardyń ózi ketkenimen kóńili qorańnan shyqpaityn bolady» depti. Serke berý keiin serkeshke ainalyp ketkenimen jienge qyryq serkesh berý salty Súiinshi, Tólegetai atalarymyzdan qalǵan eken desedi...». Mine, osyndai qyzyqty áńgime-derekter shejireniń altyn tizbegin shiratyp, keiingi urpaqtyń jadynda qalar asyl múlikke ainalmaǵanda qaitedi?..
Sol arýaqty áýletten shyǵyp, sóz ustaǵan Súleimen bi 35 jyl boiy eline bilik júrgizgen. Áýeli bolys, sosyn bi, onan keiin Tóbe bi tuǵyryna kóterilip, Mámbet-Baijigit eline ǵana emes, tutas Orta júzge, qazaq bileriniń sezi sotyna bilik aitý dárejesine deiin kóterilgenin marqum Zeinolla Sánik suhbatynda aitqan edi. Kitapta bul týraly egjei-tekjeili jazylǵan. Aqyn Saranyń:
«Kim jeter Qabanbaiǵa dýa qonǵan,
Batyrlyq tuqymyna qýa qonǵan.
Qojaqul, Áli, Jaqas, Er Ádilbek –
Súleimen onyń uly shyqty sońynan.
Butabai, Qońyz batyr, Qut Shaianbai,
Sasan bi, shapty Kenje jaýǵa aianbai.
Shynymen qulash uryp samǵai bersem,
Qalarsyń jetpek túgil jer taianbai...», – dep Birjanmen aitysqanda tógip-tógip jiberetin shýmaqtardaǵy kesek-kesek keskinder ishinen Zekeń marqum Súleimen bidi indete zertteýi teginnen tegin emes. Zekeń marqumnyń: «Qytai bi 37 jasqa kelgende óz búrkiti ózine túsip, qaitys bolady. Bul kisiniń áieli Anar – Kishi júz qyzy. Sol qyzdy uzatqanda tórkini Oraldyń Oraýyzy degen qusty qyzynyń jasaýyna qosyp beredi. Ol qustyń babyn Anar apamyz jaqsy biledi. Bir kúni Arǵyn Altai batyr Qytai bige kelip: «Ulytaýǵa baryp, salbýryn quryp qaitaiyq», – dese, Anar apamyz: «Myna qus búgin basqasha, kózinen baiqap turmyn. Basqa kúni shyqsańdar qaitedi», – deidi. Qustyń jeligi, seriniń seriligi ońai deisiń be, jigitter keń saharany betke alady. Qońyr ańy qoidai órgen sahara tósinde qyrannyń tomaǵasy alynǵan zamat, záý kókke sińip, ǵaiyp bolady. Bári ańtarylyp aspanǵa qarap turǵanda kenet Oraldyń Oraýyzy quiǵytyp kelip, Qytai bige túsedi. Bi óledi. Úlken as osy kisige beriledi... Qazaqta ańyzǵa ainalǵan astar kóp. Máselen, Abylaidyń asy, Óskenbaidyń asy, Saǵynaidyń asy degen sekildi. As beriletin ýaqyt jyl buryn habarlandyrylyp, ár eldiń adamdary kúni buryn daiyndyq jasap, jarysqa qosatyn sańlaqtaryn úkilep, balýandaryn, mergenderin, ánshi-kúishi, aqyndaryn suryptaidy. Marqum Amanjan Jaqypulynyń asty «Qazaq dalasynyń olimpiadasy» deýi óte oryndy aitylǵan sóz. Abylai hannyń asynan keiin Úsh júzge saýyn aitqan ataqty as – Súleimenniń asy. Asta úsh júz at alamanǵa túsip, qyryq atqa báige berilgen. Bul dúbirli sharaǵa orystyń oiazy, qytaidyń dýtyńy da qatysady. Osy asta 12-13 jasqa kelgen, qazaqtyń dúldúl aqyny Iliias Jansúgirov atqa shabady. Iliias qalamynan týǵan «Qulager» poemasynyń óte sátti shyǵýyna osy astyń yqpaly bolǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Qazaqta osydan keiin (1908 jyldary bolǵan) mundai as bolǵan joq. Sońǵy as dep otyrǵanym – sol. Osynyń bári qaǵaz betine tússe eken degen nietpen «Súleimen bi» atty kitapty qolǵa aldym», – dep aitqany dybysjazǵyshta áli saqtaýly tur.
Súleimen bi ómirden ozǵan kezde Áset Naimanbaiuly:
«Anyq aitqan shyn sózdiń,
Joq deidi ǵoi obaly.
Alashtan asqan arsylan
Ár orynda ozady.
Qazaqta eshkim joq edi
Ámirinen ozary.
Baijigittiń balasy,
Aqylynyń bodamy.
Endi bizge joq boldy,
Iziniń basqan tozańy...», – dep joqtaǵan eken (birer tarmaǵyn ǵana alyp otyrmyz). Árine, jaqsynyń basqan ár izine zar bolatynymyz aqiqat.
Zákeń marqumdar kóneniń kózi men sózin jinap, ómiriniń mánin sodan tapty. Biz sol kisilerden qalǵan dúnielerdi aqtaryp, az da bolsa kitaptyń «Súleimen bi» týraly bóliminiń keibir jerlerine toqtaldyq. Aldaǵy ýaqytta da bul kitaptaǵy tushymdy dúnieler týraly jazylyp jatar.
Yrysbek DÁBEI
yrysbek-dabey@mail.ru
