Zaiytov: «Aitystyń obalyna qalǵan adamdy dúiim Qazaqstan tanidy»

"Aqyndardyń sózinen jáne keibir telearnalardaǵy qyzmetkerlerdiń áńgi­mesinen baiqaǵanym - aitystyń obalyna qalǵan adam úlken ziialy azamat siiaqty". Osylai degen Zaiytov bul suhbatty birneshe jyl buryn bergen. Aqynnyń oilary áli de ózekti, alaida. Rinat Zaiytov - alaman aitysta talai máreni buzyp, aqiqatqa aldaspan sýyryp júrgen shaiyr. Aqynnyń «DAT-qa» shyqqan suhbatyn barynsha yqshamdap nazarlaryńyzǵa usyndyq.

«Arqadan aýǵan arqarmyn...»

- Rinat, ózińniń Semeiden Almatyǵa birjola qonys aýdarǵanyńdy estidik, qonys qutty bolsyn!

- Raqmet! Jetisken qazaq kóshshil bolýshy ma edi...

- Endigi aitystarda Almatynyń jyrtysyn jyrtasyń ba, joq álde týǵan jerdiń týyn ustap qalasyń ba?

- Qazaqta «It - toiǵan jerine, er - týǵan jerine» degen mátel bar. Osy kúnge deiin ózim qaida júrsem de, aitysqa týǵan jerim Semeidiń atynan shyǵyp keldim. Osydan bes-alty jyl buryn Astana qalasynda júrgen kezimde de alamanǵa Semeidiń aqyny retinde shyǵyp júrdim. Endigi jerde de Semeidiń atynan synǵa túsemin. Alaida jalǵyz Semeidiń emes, dúiim alashqa ortaq aqynmyn.

- Aqynnyń elden ketýine ne sebep boldy eken, álde Óskemenge ógei bolyp, tozyǵy jetken Semeimen birge «tozyp» kettiń be?

- «Arqa jaily bolsa, arqary aýyp nesi bar?» - demei me, halyq. Semeidiń kúii Óskemenge qosylyp, ózgergeni shamaly. Bireýler Óskemen Semei arqyly qazaqylanady dep júrdi. Biraq odan túk shyqqan joq.

Qaita Semeidiń burynnan jalǵasyp kele jatqan qazaqy mádenietine qylań tústi. Aitys bar kezde Semeide júrgennen artyq baqyt joq bolatyn. Aitys ketken soń, kári shahardan mán ketti.

Qazir Semeide qazaqylyqtyń nyspysy, ulttyq mádeniettiń ushqyny qalǵan joq. Eger qazaǵy kóp Shymkent siiaqty qala bolsa, onda týǵan jerde júrgennen artyq ne baqyt bolsyn?!

- Áiteýir, qonys aý­darǵan soń, maishelpekke bókken Astanaǵa tartpadyń ba? Qazir Astana Almatyǵa «kúndes» boldy ǵoi...

- Ol sózińniń jóni bar. Biraq Astanada biraz jyldyń aldynda bolǵam. Astana biz ben siz siiaqty qarapaiym adamdardyń qalasy emes. Ol - sheneý­nikterge arnalǵan qala. Ol jerde ómir súretin adamdardyń da qaltasy qalyń bolýy kerek. Áitpese tabiǵaty da, ózi de sýyq qala shetten barǵandardy esir­kei qoimasy anyq.

Astananyń Almatyǵa «kún­des» bolatyn jóni bar ǵoi. Óit­keni Almaty - Qazaqstannyń burynǵy ortalyǵy.

Sondai-aq óner men mádeniettiń, ádebiet­tiń, ziialy jurttyń basy túiis­ken jumaq jaiy. Táýelsiz­diktiń arǵy-bergi syry men qupiiasyn qoinyna túigen she­ji­reli jeri, tarihi mekeni.

- Astana demekshi, osydan eki jyl buryn Astananyń on jyldyǵynda Rústem ekeýiń ashyq aitysyp, taqyrdaǵy qalanyń qoiasyn qotaryp tastaǵan edińder. Biletinderdiń aitýyna qaraǵanda, aitystyń «ajalyna» sol aitys sebepker bolǵan siiaqty...

- Sebepsiz nárse bolmaidy. Biraq qazaq aitysynyń «ajalyna» Rústem ekeýmizdiń jekpe-jegimizdi kinálaýdyń reti joq shyǵar. Óitkeni shólmektiń myń kún emes, bir kúnde synatyny siiaqty, bul aitystyń da «ólimi» bir jekpe-jekte qorytylǵan joq. Ol - biraz ýaqyt ishte pisip, jetilip, sońynan jarylǵan «jara».

Halyq qazaq aitysynyń damyp, aqiqatty tilip aitatynyn óz kózderimen kórip júrdi. Máselen, ot tildi Aibek, Bal­ǵynbek, Begarystyń jyrlary bilikti myń ret aýdaryp salatyndai uran bola bildi. Aitystyń «ajaly» osyndai shyndyqty ańyrata aityp júrgen aqyndardyń sózinen, aqiqattan bolýy múmkin...

Aitystyń obalyna qalǵan ziialy kim?

 
- Aitysty aýyzdyqtaýǵa kim muryndyq boldy, Rinat?

-Astana toiy men prezi­dent­tiń mereitoiyna bailanysty aitys ótetini týraly habar estidik. Biraq onda aitysatyn aqyndar buryn Júrsin Ermanov iriktep, dodaǵa salyp júrgen shaiyrlar emes eken.

Júrgizý­shisi de Ermanovtan basqa bireý kórinedi. Sonymen birge ol aitysta Astana men prezidentti, Qazaqstan saiasatyn maqtaityn shart bar siiaqty.

Óz basym, ondai alamanǵa túsip, kúlki bol­ǵym kelmeidi. Áriptesterim de ondai jasandy, saiqymazaq aitysqa qatyspaidy dep bilemin.

Al osy kieli ónerdiń shamynyń óshýine sebepker adamǵa keler bolsaq, ol Saýdabaev ta, prezident te bolmaýy múmkin. Óitkeni biz Saýdabaevtyń «aqyndar saiysy» dep atalatyn aitysqa qoiǵan shartymen tolyq tanysyp shyqtyq. Oǵan qarap, Saýdabaevty kinálaǵym kelmeidi. Saýdabaev bireýdiń aitqanyn oryndap otyr ǵoi. Al prezident aitysty toqtatty degen sóz miǵa syimaidy.

Óitkeni ol kisi mundai usaq tirlikterge aralasatyn bolsa, bizdi - aqyndardy áldeqashan jer jastandyratyn edi.

Olai deitinim, táýelsizdikten bergi jyldardaǵy aitystarda prezident ja­iynda eshkim (oppozitsiia da) aityp kórmegen ashy óleńder aitylyp júrdi. Biraq oǵan Nazarbaevtyń týlaǵanyn estigen joqpyz. Sondyqtan aitystyń toqtaýyna prezidentti kinálai almaimyn.

- Sonda bul kieli ónerdiń obalyna qalǵan kim bolýy múmkin?

- Qolmen ustap, kózben kórgendei, bireýdi kinálaýǵa negizim joq. Biraq aqyndardyń sózinen jáne keibir telearnalardaǵy qyzmetkerlerdiń áńgi­mesinen baiqaǵanym - aitystyń obalyna qalǵan adam úlken ziialy azamat siiaqty. Ony dúiim Qazaqstan tanidy. Biraq qolymda «tiri» derek bolmaǵan soń, onyń atyn atap, túsin tústei almaimyn, keshi­rińiz!

- Respýblika kóleminde ótip júrgen alaman aitystyń toqtaǵanyna eki jyldan asty. Osy jyldyń kókteminde «qashyp-pysyp» júrip, bir aitys ótkizgen edik, onyń ózin kórsetýden telearnalar at-tondaryn ala qashty. Ónerdiń tóresi - óleńniń bosaǵa jaǵalap qalǵan jetim kúiiniń taǵy basqa sebebin bile aldyńyz ba?

- Iá, birde-bir telearnasyz osy jyldyń kókteminde Almatyda úlken aitys ótti. Óleńge sýsaǵan halyqta san joq. Aqi­qat pen ónerdiń ólmeitinine sol kezde kózimiz jetti-aý!

Aǵylshynnyń bizdiń aitysty zerttep júrgen bir jýrna­lisi: «Qazaqtyń aqyndar aitysynan kemel­di, erkin, ádil demokratiia kór­gen joqpyn», - degen eken. Jón sóz.

Qazaqtan basqa qai halyq sózge toqtap, sózdiń qadir-qasietin túsingen edi? Joq qoi.

Sondyqtan óleń sózden órnek salǵan qazaqtai dana halyq jer betinde kemde-kem. Biraq osy kieli óleńimizge de qiianat jasadyq. Ony sózdiń qasieti tegin jibere qoimas. Qiianatqa alýan túrli sebep aitýǵa bolatyn edi. Alaida onyń kóbiniń negizi joq. Sondyqtan qazirshe sońyn kúteiik. Biz - qazaqtar kez kelgen qiianattyń sońyn shydap kútýge úirendik qoi!

- Osy kúnge deiin óleńdegi ótkirligiń úshin quqai kórsetken ákim-qara, sheneýnikter boldy ma?

- Boldy. Biraq gazet betine, suhbat berip aitýǵa turmaityn usaq dúnieler ǵana. Jalpy, quqai kórsetý aqyndy muqalta almaidy. Qaita batyldandyra túsýi múmkin. Kez kelgen adam óz ótirigi ashylǵan kezde ǵana oǵan qarsy jumys isteidi ǵoi.

 Endeshe, aqyndar bireýdiń ótirigin ashqan kezde nemese sózi janyna batqan shaqta ol dóń-aibatyn betine shyǵarady. Biraq bul - qorqaýdyń isi.

- Rinat, ózińdi «Habar» arnasyndaǵy oiyn-saýyq baǵdarlamalarynan kórip júrmiz. Asyly, óziń sóz qadirin biletin, qazaqylyǵyń basym azamatsyń. Saǵan mundai jeńil-jelpi dúnie emes, qazaqtyń rýhyn kóterip, sanasyn serpiltetin «oiaý», «tiri» habar kerek edi... Buiyrǵany osy boldy ma?

- Iá, qazirshe buiyrǵany osy bolyp tur. Ózim de «kele salyp, tór meniki» deitin óń­meń­deýge barǵan joqpyn. Aldymen telearnanyń «kýh­n­ia­syn» kórip, sonan soń tabiǵatyma keletin bir jobamen ainalysatyn shyǵarmyn.

Qa­zir­she oiyn-saýyq habary bolsa da, jýrnalistikadaǵy alshysy túsken jumys osy bolyp tur. Negizi, bizdiń tele­jýr­nalistika salasynda oraiyn tapsań, alýan túrli taqyrypty qamtyp, qyzyqty habar jasaýǵa múmkindik kóp.

 Bireýler qazirgi jaǵdaida qoǵamdyq-saiasi baǵyttaǵy habarlardyń bári aqiqattan alshaq ketedi degen syńarjaq pikirler aitady. Alaida ebin keltirip, habardy berý formasyn tapsań, qandai baǵdarlama bolsa da, taqyrypty, oi-ideiany ashýǵa ábden múmkindik bar.

- Oiǵa alǵan jumystaryń oryndalsyn! Endi, amal joq, aitystan ajardy ketirgen soń, Ainur apań (Tursynbaeva) «Eki juldyzdy» jaǵalap júr, biraz aqyndar joǵary oqý oryndaryna muǵalim bolyp ketti, endi bir toby tamada bolyp júr. Sen «Habardan» turaq taptyń. Al «eki qolǵa bir kúrek» tappai qalǵan aqyn bar ma?

- Aqyndar aitys tizgin­delerden buryn da jumyssyz emes bolatyn. Aitys toqtaǵannan keiin de óz oryndaryn ta­ýyp jatyr. Joǵary oqý oryndaryndaǵy ustazdyq qyz­metteri osydan biraz jyldardyń aldynda bastalǵan, qazir olar sony jalǵastyryp jatqan jailary bar. Al tamadalyq kásip aqyndardyń o bastaǵy tabys kózi ekenin jasyra almaimyn. Qysqasy, «eki qolǵa bir kúrek» tappai qalǵan aqyn joq-aý!

«Din dendegen jastarǵa obal»

- Rinat, óziń aqyn, kóziń ashyq, kókiregiń oiaý azamatsyń. Bireýler: «Osy qazaqqqa ne jetpeidi: memleketi, Astanasy, bailyǵy, halqy bar», - dep jatady. Shynymen, qazaqqa ne jetpeidi, osy?

- Biraýyz sózben túisek, qazaqqa aldymen rýh, sonan soń ulttyq namys jetpeidi. Áitpese, Qudaiǵa shúkir, basqa jaǵymyzdan kemdik kórip otyrǵan joqpyz.

Eger qoǵamda qazaqtyń qor ómir súrip, halyqtyń kedei turmysy bolsa, onda osynyń bári qazaqtyń ózin-ózi tanýynyń jetispeýinen. Rýhy kemigen halyqtyń jastary da «solqyldaq» keledi. Iaǵni bizdiń jastardyń ásire dinge berilip, ómirlik joldarynan adasyp bara jat­qandaryn aita ketken jón siiaqty. Islamnyń jolyna túsý qylmys emes. Tek ózimizdiń kó­rin­­gen kelimsek dinge esik ashyp otyrǵanymyz - qylmys.

- Onda basty qylmysker kelimsek dinge kirgen jastar emes, sol kelimsek dinderdi «keý-keýlep» otyrǵan ózimiz boldyq qoi...

- Iá, basty qylmysker - osy dinderdiń elimizde erkin ómir súrýine orai jaratyp otyrǵan ózimiz.

Qazir ózimiz senetin islamnyń bir aǵymy aitysqa, án, óleń aitýǵa, betashar siiaqty ulttyq dástúrge qarsy kelip júr.

Maǵan bir tanys imam Paiǵambardyń: «Din arabtan bastalsa, onyń buzylýy da arabtan bolady», - degen sózin aitqan bolatyn. Bizdegi qazirgi jappai beleń alyp kele jatqan din - sol arabtyń buzylǵan dini ǵoi.

- Jón sóz. Al endi sońǵy ret aýylǵa qashan bardyń?

- Aýylǵa únemi baryp turamyn. Shyny kerek, aýyldyń qazirgi jaǵdaiy tym nashar. Aitysker aqyn Balǵynbek Imashev:

«Kezinde Dinmuhamed -dana basshy,

Qazaqqa qyryq qala syilapketti.

Biz jalǵyz Astananybitirgenshe,

Dalada tórt myń aýylqirap ketti», -

degen bolatyn bir aitysta.

Shyndyq osy.

- Áńgimeńe raqmet!

Suhbattasqan, Juqamyr ShÓKE