Koronavirýstyq pandemiia búkil álemde elektrondy kommertsiianyń damýyn týdyrdy. Bul úrdisten Qazaqstan da shet qalǵan joq. 2022 jyly bizdiń elimizdegi jalpy saýda kólemindegi elektrondyq kommertsiianyń úlesi kúrt ósip, 3,6 paiyzdan 12,5 paiyzǵa deiingi kórsetkishti qurady. Bul rette memleket jyl saiyn elektrondy satý arnalary arqyly basqa eldermen saýda kólemin 100 million dollarǵa arttyrýdy kózdep otyr. Al dál qazirgi tańda Qazaqstandaǵy bul salanyń qazirgi betalysy men bolashaǵy qandai, qazaqstandyqtar qai salada onlain-satyp alýdy kóbirek jasaidy?
Sońǵy jyldary baiqap júrgenimizdei, elektrondyq kommertsiia naryǵy joǵary ósý qarqynyn kórsetti. Oń dinamikanyń qarqyn alǵan tusy pandemiianyń basyna dóp keledi. «Turǵyndar onlain rejiminde tapsyrys berýdi, ásirese qajetti taýarlardy satyp alýdy ádetke ainaldyra bastady, bul elektrondy azyq-túlik segmentinde belsendi ósýdi týdyrdy», - deidi Qazaqstan Respýblikasy Saýda jáne integratsiia ministrligi Elektrondyq kommertsiiany jáne tsifrlandyrýdy damytý departamenti direktorynyń orynbasary Rýslan Ýrazaliev.
Sonymen qatar, spiker atap ótkendei, azamattar endi Amazon, Wildberries, Ozon siiaqty iri transshekaralyq bazarlarǵa qol jetkize alady. Onda qazaqstandyqtar osy onlain saýda alańdary arqyly taýardy da satyp alyp, óz ónimderin de saýdaǵa qoia alady. Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq statistikalyq biýrosynyń málimetinshe, 2022 jyly bólshek elektrondyq saýda naryǵynyń (ishki naryq) kólemi, bazarlardy esepke alǵanda, 1963,5 milliard teńgeni qurady. Munyń ishinde elektrondyq saýda arqyly bólshek saýda ainalymy 1117,9 milliard teńgege (56,9 paiyz) jetti. Jeke internet-resýrs arqyly taýar ótkizetin bólshek saýda kásiporyndary – 845,6 million teńgege (43,1 paiyz) saýda jasady.
Bul rette qyzmetterdiń elektrondyq saýda naryǵy 2022 jyldyń sońynda 1,2 milliard teńgege jýyqtaǵan, onyń 50,3 paiyzy nemese 596,8 million teńgesi jolaýshylardy tasymaldaý qyzmetine tiesili eken. Al eki jyl burynǵy bólshek saýdanyń jalpy kólemindegi elektrondyq kommertsiianyń úlesi bazarlar da aitarlyqtai ósken. Aitalyq, 2021 jyly ol 3,6 paiyzdy qurasa, 2022 jyly 12,5 paiyzǵa (2 trillion teńge) deiin sharyqtaǵan. Byltyrǵy 11 aida bul kórsetkish 13 paiyzǵa (2,2 trillion teńge) jetti. Salystyrý úshin aitsaq, Ulybritaniiada jalpy saýdadaǵy elektrondyq kommertsiianyń úlesi – 26,5 paiyz, Ońtústik Koreiada – 28 paiyz, Qytaida – 27,2 paiyz, AQSh-ta – 14,6 paiyz.
Osy salanyń damýyna múddeli memleketimizdiń aldynda 2030 jylǵa deiin bul kórsetkishti 20 paiyzǵa jetkizý mindeti tur. Osy maqsatta elektrondy saýdany damytýdyń 2025 jylǵa deiingi is-sharalar jospary qabyldandy. Al Rýslan Ýrazaliev Saýda jáne integratsiia ministrligi shaǵyn jáne orta biznestiń tsifrlyq saýattylyǵyn arttyrý boiynsha jumys júrgizip jatqanyn aitty. Sonymen birge «Elektrondyq kommertsiia mektebi» jobasy júzege asyryldy, munda qazirdiń ózinde 2000 shaǵyn jáne orta biznes sýbektisi oqytylǵan. Osy ýaqytqa deiin tórt aimaqta shaǵyn jáne orta biznes ókilderin oqytý júrgizildi. Sondai-aq elektrondyq kommertsiia salasynda tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin túzetýler ázirlendi. Bul qujat Parlament Májilisinde qaralýda.
Búginde el ishindegi bazarlarda otandyq taýarlardyń sanyn arttyrýǵa erekshe kóńil bólinýde. «Clever Market naryǵynda qazaqstandyq ónimderge arnalǵan banner kórsetildi, birinshi kezekte qazaqstandyq ónimderdi izdeý nátijelerin kórsetýge basymdyq berildi. Qytaidyń iri Alibaba jáne JD.com bazarlarynda ulttyq pavilondar ashyldy», - degeni bar Úkimet otyrysynda Saýda jáne integratsiia ministri Arman Shaqqaliev.
2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap taýarlardyń elektrondy saýdasymen ainalysatyn jáne jeke tulǵalarǵa elektrondyq qyzmetterdi usynatyn sheteldik kompaniialar úshin Google salyǵy engizilgeni málim. Nátijesinde byltyr Qazaqstanda 60 sheteldik kompaniia kelisim-sharttar tirkep, olardyń eki jyl ishinde tólegen salyq somasy 34,8 milliard teńgeni qurady. Munyń 16,4 milliard teńgesi 2022 jylǵa,18,4 milliard teńge 2023 jylǵa tiesili.
Qazirgi tańda Amazon, Wildberries, Ozon siiaqty iri transshekaralyq platformalar qazaqstandyqtar úshin erkin qoljetimdi. Ótken jyly Ozon platformasynda 45,4 myń azamat, Wildberries boiynsha 55,7 myń adam tirkelgen. «Búginde Alibaba platformasynda 7500 otandyq ónim, 1 million jazylýshysy bar JD.com saitynyń ishinde 30-ǵa jýyq qazaqstandyq taýar usynylǵan, olarǵa suranys basym», deidi Arman Shaqqaliev. 2023 jyldyń jeltoqsan aiynda JD.com arqyly qazaqstandyq ónimderdiń satylymy 140 myń dollardan asypty. Qazaqstan elektrondy satý arnalary arqyly basqa eldermen saýda kólemin jyl saiyn 100 million dollarǵa arttyrýdy kózdep otyr. Osy maqsatta Saýda jáne integratsiia ministrligi Ortalyq Aziiadaǵy seriktesterimen álemdik arenada birlesken kásiporyn ashý máselesin talqylaýdy josparlap otyr. Máselen, «Ortalyq Aziia kóshpendileri» brendimen óńirlik qolónershilerdiń buiymdaryn usynýǵa bolady.
Jalpy, qazaqstandyqtar internetten ne satyp alyp jatyr? Álem elderindegi siiaqty, Qazaqstan turǵyndary da internet arqyly kiim men aiaq kiim, turmystyq zattar, azyq-túlik, kosmetika jáne dári-dármek siiaqty taýarlardy saýdalaidy. Saýda jáne integratsiia ministrliginiń Elektrondyq kommertsiiany jáne tsifrlandyrýdy damytý departamenti direktorynyń orynbasary Rýslan Orazaliev bul oraida álemde birneshe tendentsiialar baiqalatynyn atap ótti. Birinshisi - elektrondyq kommertsiia tranzaktsiialarynyń sándi taýarlardan mańyzdy taýarlarǵa aýysýy.
Iaǵni, buryn sirek kezdesetin, ekskliýzivti taýarlardy internet arqyly satyp alsa, endi barlyǵyn derlik onlain satyp alýǵa bolady. Onlain-bazarlar keń aýqymdy ónimderdi usynady. Internette satyp alý áldeqaida yńǵaily boldy, jetkizýshiler tehnologiiany engizýde jáne protsesterdi barynsha jeńildetýge tyrysýda. Mysaly, tolyqtyrylǵan shyndyq pen jasandy intellekt tehnologiialaryn paidalaný satyp alý protsesin jeńildetedi jáne tutynýshylardyń qalaýy negizinde usynystardy jekelendiredi.
Elektrondyq kommertsiianyń damýy basqa salalardyń damýyn da yntalandyratynyn bile júrgen jón. Mysaly, mobildi kommertsiia men mobildi qosymshalardy damytý. Óitkeni, kompaniialar satylymdy arttyrý úshin mobildi qosymshalardy ázirleýi kerek. Rýslan Ýrazalievtiń aitýynsha, elektrondy kommertsiiany damytý úshin qoima men logistikalyq infraqurylymdy jaqsartý qajet. «Bul - mańyzdy sharttardyń biri. Mundai kommertsiia negizinen sońǵy satý arnasy retinde qarastyrylady. Ol ishki naryqta da, syrtqy naryqta da belsendi damyp keledi», - deidi spiker.
Ol poshta jelisi elektrondyq kommertsiiany ilgeriletýdiń tiimdi quraly ekenin de jetkizdi. Búgingi tańda ulttyq poshta operatorynda elimizdiń búkil aýmaǵyn is júzinde qamtityn aýqymdy filialdar jelisi bar. Bul múmkindikter logistikany jeńildetedi jáne taýarlardy tutynýshylarǵa jetkizý merzimin qysqartady. «Keden qoimalarynyń bolýy importtyq elektrondyq kommertsiia taýarlaryn qazaqstandyq tutynýshyǵa jetkizý merzimin aitarlyqtai qysqartady. Iaǵni, qazaqstandyq tutynýshy tapsyrys bergen taýarlar apriori Qazaqstandaǵy keden qoimasyna ornalastyrylady. Tiisinshe, taýar tutynýshyǵa jaqyn jerdegi qoimadan, iaǵni Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda ornalasqan qoimadan jetkiziletin bolady», dep túsindirdi departament basshysynyń orynbasary.
Satyp alýshylarǵa jaqsy tanys sońǵy mehanizm - tutynýshy tapsyrys bergen ónim satyp alýshy úshin eń qolaily bolatyn tapsyrys qabyldaý núktesine jetkiziledi. Bul sanatqa qazir keń jelige ie sálemdeme terminaldary da kiredi. Keden qoimalarynyń ashylýy taýarlardy odan ári tranzitteý úshin iri syrtqy saýda alańdarynan taýarlardy ornalastyrýǵa múmkindik beredi. Bul da sheteldik taýarlardy qazaqstandyq tutynýshylarǵa jetkizý merzimin 60 kúnnen 7 kúnge deiin qysqartýǵa jol ashty.
Sarapshylardyń pikirinshe, elektrondyq kommertsiia geografiialyq shekarasy joq ekonomikalyq ósýdiń jańa draiverine ainaldy. Halyqaralyq boljamdarǵa sáikes, B2C jahandyq naryǵy 2026 jylǵa qarai 8,2 trillion dollardy quraidy. Qazir ol 5,7 trillion dollardy nemese álemdik bólshek saýda ainalymynyń 19 paiyzyna jetti.
