[caption id="attachment_29660" align="alignleft" width="237"]
– Baqytjan Meńlibekuly, dintanýshy maman retinde Qazaqstanda qalyptasqan dini ahýal men oǵan qatysty memlekettik saiasatty qysqasha sipattap berseńiz...
– Qazaqstan shirek ǵasyrlyq táýelsiz damý barysynda memleket pen din arasynda, sondai-aq ártúrli dinderaralyq qarym-qatynastar men bir din ishindegi bailanystarda ózindik tájiribege ie bolyp kele jatyr. Ásirese, konfessiiaaralyq dialog pen rýhani kelisimdi jetildirýge qosqan elimizdiń úlesin álemdik qaýymdastyq moiyndaidy. Elimizdiń Konstitýtsiiasyna sáikes, tili men dini senimine qaramastan barlyq azamattardyń zań aldynda teńdigine jáne árbir azamattyń jeke senimderine qurmetpen qaraýyna negizdelgen memlekettik-konfessiialyq qatynastardyń zaiyrly úlgisi qalyptasty. Halyqaralyq normalarǵa sáikes memleket azamattarynyń quqyǵyn qorǵaý jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda dini uiymdardyń qyzmetin retteýge quqyly. «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zańy halyqaralyq quqyq pen elimizdiń Konstitýtsiiasynda qózdelgendei, árkimniń ar-ojdan bostandyǵy quqyǵyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan, din salasyndaǵy memlekettik saiasatty jáne ulttyq múddeni qorǵaýdy iske asyratyn quqyqtyq negiz esepteledi.
Kez kelgen eldiń dinge qatysty memlekettik saiasatynda onyń tarihi-mádeni-rýhani damýynyń erekshelikteri, qoǵam men dinniń ishki qurylymdyq ózgeshelikteri mindetti túrde eskeriledi. Árine, ar-ojdan bostandyǵy men din ustaný erkindiginiń halyqaralyq normalary men quqyqtaryn saqtaý qanshalyqty mańyzdy bolsa, dindarlyq deńgeiiniń sońǵy ýaqyttaǵy ósýimen árqily dini radikaldyq aǵymdar men ideologiialardyń taralýynyń aldyn alý da sonshalyqty mańyzdy. Bizdiń elimizdegi dini ahýal álemniń «qyzý» núkteleri men keibir kórshiles eldermen salystyrǵanda turaqty. Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń naqty baǵytyn Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategiiasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap kórsetti: «Biz musylman úmbetiniń bir bóligi ekenimizdi maqtan tutamyz. Ol – bizdiń dástúrimiz. Biraq bizde zaiyrly qoǵamnyń dástúrleri de bar ekenin, Qazaqstan zaiyrly memleket ekenin umytpaýymyz kerek. Biz eldiń dástúrleri men mádeni normalaryna sáikes keletin dini sana qalyptastyrýymyz kerek».
– Prezident N. Nazarbaevtyń imamdardy arnaiy qabyldap, kiim kiiý men saqal qoiý úlgisine qatysty óz oiyn bildirýi, Din salasyna qatysty memlekettik saiasattyń tujyrymdamasyna qol qoiýy osynyń dáleli emes pe?
– Iá, Prezident Nursultan Nazarbaev Qazaqstan musylmandar Dini basqarmasynyń ókilderimen kezdesý barysynda «din máselesi bizdiń rýhani bailyǵymyzdyń bir bólshegi ekenin, bul rette dástúrli rýhani tamyrymyzdy nyǵaita otyryp, sanamyzdy jańartý shart» ekenin aityp, óziniń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyna silteme jasady. El ishine iritki salýdyń bir joly, «syrttan yqpal etýdiń bir tásili: ol jat dini ilimderdi bizge taratý» ekendigin Elbasy eskertti. «Keiingi kezde osyndai ahýal» qazaqstandyq musylman jamaǵatynan baiqalady. Musylman úmbetiniń tutastyǵyna, biregeiligine, dini sanasyna nuqsan keltiretin úrdister men alaýyzdyq bar. Ulttyq dástúr men mádenietti, memlekettiń zaiyrly qaǵidattaryn teriske shyǵaratyn, «anaý bolmaidy», «mynaý haram» dep óner men ádebietti moiyndamaityn, ǵylym men filosofiiany tutastai «adasýshylyq» dep esepteitin, tanym barysynda aqyldyń rólin meilinshe tómendetip, tek býkvalizm men dogmatizmge súienetin, taqýalyǵyn tákapparlyqpen dáriptep, basqa pikir men ómir tártibin ustanatyndardy kúpirlikke shyǵaratyn, esesine júrektegi meiirimdilik pen izgiligin «tat bastyrǵan» dindarlar toby bar. Tipti, mundai iman men amal araqatynasyn shatystyrǵan «ásire dinshil» kóńil-kúi jastardyń dini sanasyn jaýlai bastaǵan tárizdi. Óziniń ǵasyrlardan beri kele jatqan musylmandyq dástúri men jolynan jeritinderdiń tutas bir býyny paida boldy. Basqa eldiń tájiribesin qaitalap, ózge qundylyqtarǵa elikteidi. Tipti, ánuran oryndalýy barysyndaǵy joralǵylardy oryndamai, memlekettik rámizderge qurmetsizdik (munyń opasyzdyq pen satqyndyqtan ne aiyrmasy bar?) kórsetedi.
Bul kezdesýde Elbasynyń erekshe toqtalǵan taǵy bir máselesi – saqal men kiim úlgisi máselesi: «sońǵy kezde órimdei jas jigitter saqalyn sapsityp qoiyp, balaqtaryn short kesip keledi. Betin tumshalap, búrkep, qap-qara kóilek kiip júrgen qyzdardyń qatary kóbeidi. Bul bizdiń ultymyzǵa da, sana senimimizge de kelmeidi. Qazaqta qara kiimdi kisi ólgende kiedi. Úidiń iesi ólgende qara jamylyp otyr eken dep, ne bala-shaǵasy qyryldy eken dep. Árine, árkim ne kiem dese óz bostandyǵy bar. Biraq ol basqa nárse». Osylaisha, qara kiim, sapsiǵan saqal men sholaq balaq taqyrybyn Memleket basshysynyń ózi kóterdi, bul da bolsa, munyń qoǵamdyq pikirde eń kóp talqylanatyn máselelerdiń biri ekendigin kórsetedi.
– Bul máselege qatysty quzyrly organdardyń ustanymy qandai?
– Bul máselege qatysty QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministri N.B. Ermekbaev mamyr aiynda Úkimet otyrysynan keiingi baspasóz máslihatynda óz pikirin bildirdi: «Memleket basshysy aitqandai, bizde kiim kiiýge bostandyq bar, ol bostandyqqa árbir azamat ie. Sonymen qatar, ádeiilep turyp, dini sipattaǵy kiim kiip, ózderin qoǵamnan oqshaý ustaýǵa tyrysyp júrgender arasynda aldymen túsindirý jumystaryn júrgizý kerek. Óitkeni, olar bizge, Qazaqstan xalqyna, qazaq xalqyna da jat kiimderdi kiip, qazaq xalqynyń ókilderi emes, bóten elderdiń ókilderi siiaqty kórinedi. Biz ózimizdiń qazaq xalqyna tán kiimderimizdi jáne qazirgi zamanaýi kiimderdi kiip júremiz. Sondyqtan bul másele – óte ózekti ári názik. Sondyqtan ony jan-jaqty zerttep, saliqaly bir sheshimge kelemiz dep oilaimyn». Sonymen qatar, ministr syrtqy formadan góri, ishki mazmunnyń mańyzdylyǵyn, amaldan góri, imannyń mańyzdylyǵyn atap kórsetip, meilinshe, mándi másele kóterdi: «Búginde qazaqstandyqtardyń dini sanasy kúrdeli ári ár alýan. Iaǵni, qoǵamda dinge jan-dúniesimen berilgenderden bastap, ateisterge deiin kezdesedi. Osy faktordy eskere kele, din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń tiimdiligin arttyrý kerek. Bizge dindi durys túsinip, qoldaný úshin dástúr men dini mádeniettiń deńgeii qajet. Dinshildik deńgeiiniń ósýi tiisti mádeniettiń qalyptasýyna ákeledi. Iaǵni, keibir azamattar dindi týra maǵynasynda túsinip, dinniń dogmalaryn qoldanady. Saldarynan dinge tereń berilgenderdiń arasynda radikalizmniń qaýip-qateri bar. Azamattardyń keibir bóligi zań talaptaryn, konstitýtsiialyq mindetterin oryndaýdan bas tartady. Memlekettik rámizderge, dástúrge, etika normalaryna qurmetpen qaramaidy. Keibir adamdar dinniń syrtqy belgilerin dinniń rýhani qundylyqtarynan joǵary qoiady. Iaǵni, olar iman men dini dogmalardyń arasyndaǵy túsinikti shatastyrady». Muny Abaidyń «qara sózderimen» aitsaq, keibireýler «musylmandyq kámil bolady» dep, «isharatty túsinbei, kúzetke úlken kóńil bólip, kúzetetin nárseniń ózin» umytyp ketedi.
Máseleniń mańyzdy jaǵy – dini saýattylyǵy qajet deńgeiden tómen qoǵamǵa eń áýeli jamylǵyny emes, iman máseleleri, senim negizderimen qatar kórkem ahlaq negizderin nasihattaý qajettiligi. Imannan buryn oramaldy nasihattaýdyń – ýyqsyz shańyraq kótermek bolǵan bos áýreshilikpen teń bolary sózsiz.
– QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi Egipette ustalyp, elge deportatsiialanǵan alty stýdent oqiǵasyna bailanysty shetelden dini bilim alatyn jastardy baqylaýǵa alý, QMDB-nyń kelisimimen ǵana dini bilim alýǵa ruqsat berý týraly bailam aitty. Bul sheshim qanshalyqty durys? Shetelden dini bilim alǵysy keletinderdi aldyn ala anyqtap, olardyń belgili bir júiemen bilim alýyn qadaǵalaý múmkin be?
– Iá, bilim alý úshin (tek dintanýlyq-islamtanýlyq nemese dini-islami bilim alý úshin ǵana emes) shetel asyp ketip jatqan qazaqstandyq azamattar qanshama? Olardyń qylmystyq toptardyń nemese dini radikaldardyń yqpalyna túsip qalmasyna kim kepil? Ministr N. Ermekbaev munyń barlyq basqa memlekettik organdarǵa qatysty ortaq másele ekendigin aitty. Keleshekte shetelde dini bilim alý tek magistratýra men doktorantýra deńgeiinde (iaǵni dúnietanymdyq mádenieti qalyptasqan soń) tek QMDB-nyń kelisimimen ǵana múmkin bolady. QR birqatar zańnamalaryna engiziletin keibir tolyqtyrýlar dini ǵuryptardy atqarý men («shet tildi úiretý» degen jeleýmen) dini bilim berýdi zańnamada kórsetilmegen jerlerde ótkizýge jáne oǵan balalardy tartýǵa tyiym salady. Qazaqstan azamattary shetelderde dini bilim alý úshin de bekitilgen tártipti saqtaýy tiis. Muny dini qyzmet salasyna tiesili organdar qadaǵalaidy. Bul quqyqtyq sharalar shetelderde, ásirese, Taiaý Shyǵys elderinde bilim alyp kelip, sáláfizm ideologiiasyn taratýdyń aldyn alady. «Bul – durys sheshim» dep oilaimyn, óitkeni, dini jáne dintanýlyq bilim men ideologiiany memleket qadaǵalamasa, onyń saldary asa qiyn bolady.
– Memleket tarapynan baqylaý qatańdaǵan saiyn dástúrli emes dini toptar jasyryn jumys isteýge beiimdeledi. Jat aǵymdardyń jolyn kesý, jastardy olardyń qursaýynan saqtaý úshin qandai sharalardy qolǵa alǵan jón? Elimizdiń qai zańnamalaryna qandai ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi múmkin?
– Din salasyndaǵy keleńsiz qubylystardyń aldyn alýda preventivti aqparattyq-túsindirme jumystary jemisin bermese, onda qatańyraq zańnamalyq sharalar qabyldap, mundai úrdistiń quqyqtyq órisin taryltý kerek bolady. Zaiyrly memleket dinniń ishki isine aralaspaǵanymen, memlekettiń qaýipsizdigi men qoǵamnyń tutastyǵyn qamtamasyz etýde osyndai sharalarǵa barady. Osy maqsatta dini qyzmet jáne dini uiymdar máseleleri boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi múmkin.
Atap aitar bolsaq, 2011 jyldyń 26-jeltoqsanynda qabyldanǵan «Neke jáne otbasy týraly» QR Kodeksi 10-babynyń 6-tarmaǵyna mynadai tolyqtyrý engizildi: kámeletke tolmaǵan adammen nekege otyrý Qazaqstan Respýblikasynyń zańymen qýdalanady. QMDB buǵan qatysty ustanymy belgili: «neke qiiý» rásimi ata-ananyń kelisimimen jáne AHAJ-dyń nekeni kýálandyrǵan anyqtamasy arqyly júzege asady. Zańnyń bul tarmaǵy dástúrli emes destrýktivti aǵym ókilderiniń kámeletke tolmaǵan birneshe tulǵamen birdei nekege otyrýyna jáne onyń nasihattalýyna tosqaýyl bolady.
QR Qylmystyq kodeksine jáne QR ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine engizilgen keibir tolyqtyrýlar azamattardyń dini sezimderimen qatar, ateistik senimderi men sezimderin balaǵattaýǵa múmkindik bermeidi (QR ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodeksiniń 2-bóliminiń 490-baby). Tákfirshilderdi aitpaǵanda, qazirgi qarapaiym dindarlardyń ózderi qulshylyq-ǵibadattaryn ótemeitinderdi «kúpirlikpen» kinálaityny boi kórsetip keledi. Bul jaǵdai adamnyń ar-ojdan bostandyǵy týraly zaiyrly zańnamamen qatar, beibit ómir súrýdi atymen de, zatymen de aiǵaqtaityn islamnyń rýhyna da, «árkimdi bolmysyna sai» baýyrmaldyqpen qabyldaityn qazaqtyń dástúrli dini dúnietanymyna da qaishy keledi.
«QR jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý týraly» (23 qańtar 2003 j.) zańyna (31, 35 baptarǵa) engzilýi múmkin ózgerister aimaqtardaǵy dini ahýaldy dini birlestikter men missionerlerdiń áreketterin zerdeleý men taldaý qyzmetin jergilikti ákimderdiń quzyretine berdi. Kámeletke tolmaǵan balalarǵa qatysty din jáne dini kózqarastardy paidalana otyryp, áreket etetin kommertsiialyq emes uiymdar qurýǵa da tyiym salynady. 2001 jyldyń 16 qańtaryndaǵy «Kommertsiialyq emes uiymdar týraly» QRZańy 19 babyna osyndai 4-shi tarmaq qosyldy. Sondai-aq, 2007 jyldyń 27-shildesinde qabyldanǵan «Bilim týraly» Zańnyń 28-baby da tolyqtyryldy: oqý oryndarynda tirkelmegen dini uiym ókilderiniń oqýshylarmen dini máseleler boiynsha shara ótkizilýine jol berilmeidi. Bul zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar sońǵy ýaqyttary óris alǵan prozelitistik (bireýdi óz dinine tartýdyń tabandy áreketi) jáne dini konversiialyq árekettermen bailanysty bolyp otyr. Atadan kele jatqan dinin basqaǵa aiyrbastap, rýhani muqtajdyǵyn kúmándi dini aǵymdardan taýyp júrgen qazaq balalary jii kezdesetin boldy. Bul – qazaqstandyq musylman jamaǵatynyń biregeiligin buzatyn qaýipti úrdis.
Jalpy dinge bailanysty óz kózqarasyńdy bireýge tańý moraldyq turǵydan alǵanda da quptalmaityn nárse, imamdardyń júrgizetin ýaǵyzynyń jóni bólek, árine. Al endi óziniń qyzmet jaǵdailary men laýazymdaryn paidalanyp, óz áriptesteri arasyna taratýǵa tyryssa, bul tipti ujymnyń ishinde rýhani aýannyń totalitarlanýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan, «QR memlekettik qyzmet týraly» Zańynyń (23 qarasha 2015 j.) 13-babyna mynadai tolyqtyrý engizilý yqtimaldyǵy bar: Memlekettik qyzmetkerdiń qyzmettik (laýazymdyq) mindetterdi (onyń ishinde áskeri, kásibi fýnktsiialardy) atqarý barysynda, jumys ýaqytynda, ujymnyń ishinde óziniń dini kózqarastaryn taratýǵa; jumys ýaqytynda, eger zańnamaǵa sáikes, óziniń qyzmettik (laýazymdyq) mindetin atqarýdan basqa jaǵdaida, dini sharalar (qulshylyq, dini salttar, ǵuryptar, jinalystar) ótetin jerge barýyna; dini birlestikter qurýdyń bastamashysy bolýyna; missionerlik áreketpen ainalysýyna bolmaidy. Bul tyiymdar memlekettik qyzmettiń múltiksiz jumysyn qamtamasyz etip, memleket pen qoǵamnyń zaiyrlylyǵyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan.
[caption id="attachment_29659" align="aligncenter" width="640"]
– 2011 jyly qabyldanǵan «Dini qyzmet jáne dini uiymdar týraly» Zańǵa qatysty qandai ózgerister bolýy múmkin?
– Ózgerister men tolyqtyrýlardyń basym bóligi osy atalǵan «Dini qyzmet jáne dini uiymdar týraly» QR Zańyn qamtidy. Zańda qoldanys tabýy tiis birqatar negizgi uǵymdarmen tolyqtyrýlar engizilýi múmkin, atap aitqanda: dini qulshylyq, dini salttar, dini ǵuryptar, táýep etý, dini ádebiet, dini mazmundaǵy aqparattyq materialdar, dini jinalys, tabyný orny, prozelitizm, dini radikalizm, dini fanatizm, ekstremistik ideologiia, dini rámizder. Sondai-aq, atalmysh Zańnyń Memleket jáne dinge qatysty 3-babyna, ókiletti organdardyń kompetentsiiasyna qatysty 4-babyna, jergilikti atqarýshy organdardyń kompetentsiiasyna qatysty 5-babyna, dintanýlyq saraptamaǵa qatysty 6-babyna, dini salttar men ǵuryptardy atqarýǵa qatysty 7-babyna missionerlik áreketke qatysty 8-babyna, dini ádebiet jáne dini qoldanystaǵy nárseler men dini mazmundaǵy basqa aqparattyq materialdarǵa qatysty 9-bapqa, qaiyrymdylyq pen dini uiymdardyń aqparattyq áreketine bailanysty 10-babyna, halyqaralyq bailanystar jáne dindarlar men dini birlestikterdiń bailanystaryna qatysty 11-babyna, dini uiymdardyń mártebesine qatysty 12-babyna, dini birlestikter qurýǵa bailanysty 13-babyna jáne t.b. ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi qajet. Bul tolyqtyrýlar men ózgerister sektanttyq sipaty basym, biraq memleket quryǵynan qutylyp ketip júrgen dini radikaldy aǵymdarǵa qarsy sot-saraptamalyq jumystardy júrgizýdi edáýir jeńildetedi.
– Keibir sarapshylar «otandyq dini qyzmetkerler men jergilikti teologtardyń áleýmettik jelilerde belsendiligin arttyrý kerek» dep sanaidy. «Sonda ǵana sheteldik ýaǵyzshy-sheihtardyń lektsiialaryna qarsy tura alamyz» dep boljaidy. Bul baǵytta biraz jumystar jasalyp ta jatyr. Sizdińshe, jergilikti imam-moldalar, teologtar, dini qyzmetkerler bul mindetti oidaǵydai oryndai ala ma?
– Elbasymyz QMDB qyzmetkerlerimen kezdesýinde aitqandai, «el ishinde dini qundylyqtar durys dáriptelýi kerek. Ol úshin imamdar men ustazdardyń saýatyn arttyrýǵa basymdyq berilýi tiis». Shetelden dini bilim alyp kelgen jas imam jergilikti aqsaqaldarmen aqyldasyp, sabaqtastyqty saqtap, jergilikti dini dástúrdi jete meńgerýi kerek. Imandy júrekke bailaityn hanafilik-matýridilik senimniń negizderin jergilikti jamaǵattyń sanasyna teoriialyq turǵyda sińirip, praktikalyq turǵyda dini ǵuryptardyń atqarylýyndaǵy burynnan kele jatqan birizdilikti saqtaýy qajet. Intellektýaldy imam dini ádebietpen ǵana shektelip qalmai, belgili dintanýshy Qairat Joldybai aitqandai, Allanyń «ekinshi kitaby» – Jaratylys kitabyn da oqidy, til úirenip, áleýmettik turǵyda belsendi bolady. Senimin bilimmen bekitken, jaqsy oilap, jaǵymdy áreket etetin kórkem minezdi imam ǵana qoǵamnyń ilgerilýine úlesin qosa alady.
Suhbattasqan Toqtaráli TAŃJARYQ
