Ras, biz ulttyq óner maitalmandarynyń atyna maqtaý aitýǵa shorqaqpyz. Tek olardyń kózi ketip qalǵanda ǵana «klassik» edi dep sanymyzdy biraq soǵamyz. Ortamyzda júrgende onyń shoqtyǵy biik, talantynyń taýdai ekenin sezemiz, biraq aita almaimyz. Al men, Erkin baýyrymdy dál solai, jasy qyryqtyń qyrqasynan endi ǵana qara úzip shyqsa da, ulttyq ónerdiń klassigine ainalǵan adam dep baǵalar edim. Artyq aitty demeńizder. Solai ol.
Sebebi mynaý: Dúniedegi eń qiyn nárse, bul – ǵylym. Inemen qudyq qazýdan da qiyn ol.
Al, kóshpendilerdiń dúnie tanymy men ónerin zertteý odan da qiyn. Óitkeni, kóshpendilerdiń ómiri men kózqarasy, ádet-ǵurpy men óneri kádimgi ǵylymi standarttarǵa, teoriialarǵa syimai jatady. Bul qazirgi búkil álemdegi kókiregi oiaý, sanasy jaryq ǵalym ataýly moiyndap qoiǵan shyndyq. Biraq kóshpendilerge qandai ǵylym standarttarymen qaraý kerek, ony da qalyptastyra almai otyr. Ondai ǵylymdy jasaityndar tek sol eldiń oqyǵan, toqyǵan, ulttyq pálsapasy men ónerin ýyzynan qanyp ishken uldary men qyzdary. Mine, Erkin Shúkimanov sol kóshpendi eldiń sondai uldarynyń biri jáne biregeii.
Qarapaiym ǵana mysal: biz Zataevichtiń ótken ǵasyrdyń basynda jasaǵan eńbegi – «Qazaqtyń 1000 áni» men «500 án-kúiimen» maqtanamyz. Biraq osy eńbekterdi elimizdiń qajetine jarataiyq, nota kúiinde shań basyp jatpasyn dep shuqshiyp, tereń úńilgen ǵalymdar kóp pe bizde? Ókinishke orai, joq, bir qoldyń saýsaǵymen sanaýǵa bolady. Al solardyń biri – Erkin Shúkimanov. Kópshilik bile bermeitin bir derek: Zataevich án sózderin jinamaǵan, áýenderin ǵana notaǵa túsirgen. Ánniń mátini bolmasa, ony qalai aitý kerek? Bir ánniń mátinin dál tabý úshin ótken ǵasyrdaǵy tarihi jáne kórkem ádebietti, estelikter men zertteýlerdi, aýyz ádebieti men jyr-dastandardy qoparyp shyqpasań bola ma? Sanasy túzý, jón biledi degen abyz, qariialardy izdep baryp, sóilesý kerek. Ár sózin tirnektep jinaý kerek. Ózge ándermen salystyrý kerek. Al bul degen bir institýttyń jasaityn sharýasy emes pe? Erkin Shúkimanov sony jasap júr. Ol myń ánniń kartotekasyn jasaimyn dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa timei júr. Ol da bir Zeinur Qospaqovtyń izbasary, ol da bir Bolat Sarybaev. Dál mundai janqiiarlar az bolady ózi.
Budan keiin sol ánderdiń ózin meńgerý kerek qoi. Ol úshin ulttyq án ónerindegi barlyq dúnie men qazynadan habardar bolýyń kerek. Áitpese, birdi birge jamap jiberýiń ábden múmkin. Keýdeńde úlken qazyna, kókiregińde – tarazy, júregińde – ádildik bolmasa, ǵalymdyǵyń qaisy? Al Erkin sol ánderdi jańǵyrtyp qana júrgen joq, qaita jaryqqa shyǵýyna da sebepker bolyp júrgen jan. Ol óziniń qatysy bar án baiqaýlary men konkýrstaryna, tipti oqý synaqtaryna mynadai talap qoiady eken: shákirt synaqta belgili ándermen qatar, sol qaita týǵan ánderdi de oryndap shyǵýy kerek. Talap oryndy. Án aitylmasa – jańǵyrmaityny anyq.
Óner dúniesi adamǵa shyn bitse, oǵan keń tynys, tereń talǵam, biik óreni birge beretin siiaqty ǵoi. Erkin Shúkimanov qazaq ónerine qatysty bardyń bárin jinai bersem, zerttei bersem, shyǵara bersem dep eńbektenedi de júredi. Semeide Mádeniet Eshekeev esimdi uly ánshi ótti. Erkin ol kisini óziniń ustazyna balaidy. Sol kisiniń óneri men ómirine arnap jinaq shyǵardy. Taiaýda artynyp-tartynyp Aiakózge ketip bara jatyr eken. Arqalaǵany – óńkei kitap. Aldynda ǵana taǵy bir arqaly ánshi, ǵajap sazger, keshegi uly sal-seriler kóshiniń izbasary Tursynǵazy Rahimov dúnieden ótken-di. Sol ánshi-kompozitor aǵasynyń kitabyn shyǵartyp, el-jurtyna taratý úshin jol júrip barady. Eshkimniń eline de, jerine de qaramaidy, ónerge jaqyn adamnyń quly ol.
Sondyqtan da, bai ol, keýdesi toly qazyna. Sondyqtan da, ulttyq án men dástúrli ónerdiń saf altynyn shyn izdegender ainalyp Erkindi taýyp alady. Uly sal-seriler Birjan Sal, Aqan Seri, Úkili Ybyrai, Ásetterden bastap, keshegi Sáken, Aqań, Beiimbet, Shákerim, Búrkitbai, Sháker, Sulýbailardyń óneri men ánderine bailanysty tyń derek izdeseńiz, Shúkimanovqa bir soǵyp ketetinińiz anyq. Bir adamnyń boiyna osynsha án, osynsha qazyna qalai syiady dep tań bolatynyńyzǵa kepilmin. Keýdesi ánniń teńizi tárizdi. Shet-shegi joq telegei! Ótkende Maǵjannyń ánderin izdegender Erkin Shúkimanovtan taýypty ǵoi. Men óz basym oǵan tańǵalǵan joqpyn. Erkinniń áńgimelerin tyńdap júrgen maǵan ol – zańdylyq. Aǵylshyn tili dep ólip-óship baramyz-aý. Aǵylshyn tili eshqaida ketpeitini belgili. Al Erkin Shúkimanov siiaqty ulttyq óner dese, ishken asyn jerge qoiǵandardy paidalanbaityn bolsaq, ulttyq ónerdiń súrleýi qyl aiaǵy qurdymǵa ketip qala ma degen oi mazalaidy.
[caption id="attachment_29643" align="alignright" width="242"]
Endi ol Altai-Tarbaǵatai ánderiniń antologiiasyn jasamaq bolyp júrgen kórinedi. Qazirdiń ózinde sanasynda pisip, keýdesinen aqtarylyp júrgen bolýy múmkin. Sonsha izdenis pen eńbek erte me, kesh pe, burq ete qalýy tiis. Biraq soǵan sep bolatyn, kúsh-qýat beretin qandai qolqabys jasai aldyq biz degenim ǵoi.
Iá, ras, án ónerin shyn ulttyq qundylyq dep baǵalaityn, ónerge qatysty dúnielerdi tirnektep jinap júretin jandar bizde barshylyq. Erkin Shúkimanov solardyń qatarynda bola tura, ony ereksheleitin dúnie, basynda aitqanmyn, ǵylymǵa táýeldilik. Ónerge ǵylymi kózqaras. Iá, kóshpendiler dúniesine bólek kózqaras, tyń ǵylymi qalyptar kerek degen kúnniń ózinde álemde, ásirese óner ǵylymynda batys, evrotsentrizm standarttary ústemdik quryp turǵany anyq. Ony tereń meńgerip, óz qundylyqtarynyń keremetin sol arqyly dáleldei almasań, qazaq óneri ilgeri kórine almaidy. Erkin Shúkimanovtyń «qazaq ánine ǵylym kerek» dep shyryldaityny sol shyǵar? Onyń qarapaiym suhbatynan úzindi keltireiin. Sonda ǵana biz onyń qazaq ánine qandai tereńdik turǵysynan keletinin túsinemiz:
«Jalpy án ónerinde «áýez» degen de dúnie bar ǵoi deimin. «Áýez» degen ánniń Mońǵoliia qazaqtarynyń án jinaǵynda on bes túri kezdesedi, ózimde bes-alty túri bar. Ánderdiń diapazony kvinta, seksta intervaldarynan aspaidy. Keremettei án degenge de kele qoimaidy. Óte shaǵyn. Sodan osy «áýez» degen dúnieni zerttei kele qarasam, ol parsynyń sózi eken. Tipti «án» sóziniń ózi parsynyń sózi. Saz, mýzyka, yrǵaq, áýen, melodiia t.b degen maǵynany bildiredi. Bul sózdi zerttei kele Mahmut Qashqaridyń eńbekterine baryp tireldim. ...Biz qazaqtyń qara óleńine «Qara óleń» dep at qoiyp, aidar taqqan Shoqan Ýalihanov ekenin bilemiz. Iaǵni, bul parsy tildes elderdiń birinde án sóziniń ornyna qoldanylyp, bizde de erterekte shaǵyn ánderdi osylai atady ma eken degen oi týady.
[caption id="attachment_29644" align="alignright" width="299"]
«Aqpeiildiń áni» degen ánniń de eki túri bar. Ánniń áýeni Altai-Tarbaǵatai áýenine kelgenimen, sózi, ándegi oqiǵa batys óńirdegi Muhittyń «Ámirhan» degen ánine uqsas. Tipti, birdei keletin shýmaqtary da bar. Qairan qaldym. Batys Qazaqstanda aitylyp júrgen «Ámirhan áni», Altai-Tarbaǵataida «Aqpeiildiń áni» bolyp júr. Bireýinde «Surasań atym ‒ Aqpeiil, Sińilim Qaisha» dep «Ámirhan ánindegidei» keledi. Al ekinshisi «Surasań atym ‒ Aqpeiil, Sińilim Ainam» dep júr. Biraq án bólek, basqa. Altai-Tarbaǵatai óńiriniń áýeni.»
Mine, jai ǵana bir suhbatynyń ózinen ǵylymnyń iisi ańqyp tur ma? Sózsiz. Mine, ónerdi klassikalyq dárejede meńgerýdiń bir belgisi osy ma deimin. Sondyqtan da ol ánshilerdi oqytýdyń ózine jańasha ádisteme, tyń metodologiia kerek dep esepteidi.
«‒ Mundai oqýdyń negizderin endi-endi ǵana jasap júrmiz. Án úiretýdiń ádistemesin qaita jasaý kerek siiaqty. Al ádistemeni qaita jasaý úshin klassifikatsiiasyn qaita qaraý kerek pe eken dep oilaimyn. Bilmeimin… Bul dúnielerdi árkim ózinshe jasaidy. Qazir Batys, Arqa, Jetisý, Syr óńiriniń ánshilik mektepterine bólip oqytyp júrmiz. Jalpy qazaq ánderin qalai oqytý kerek? Árbir mektepke bir-bir klassifikatsiia jasaý kerek shyǵar»,– depti birde Erkin Shúkimanov. Ǵylymǵa qushtar adam qai ýaqytta da qolda bardy jetildirýdiń, ósirýdiń, damytýdyń jolyn izdep júretini belgili. Basqasha bolǵan emes.
Klassikalyq óner degennen shyǵady, álemdegi operanyń koroli atanǵan, 12 Gremmidiń iegeri, Ginnestiń rekordtar kitapshasyna kirgen Plasido Domingo Astanada dástúrli ánshilerdiń kontsertine 15 minýtqa dep kirip, bitken soń biraq shyǵypty desedi ǵoi. Sonda aitqany: «Bizdiń ómir boiy izdep júrgenimiz osy edi ǵoi!» bopty deidi. Ańyz emes dep oilaimyn. Óitkeni, qazaq ánindei qudyret jer betinde joq. Tipti, áýezimen álemdi tánti etken Italiianyń ózi ánge bizdei bai emes. Neshe myń án! Ár túrli yrǵaq! Túrli ekpin! Nebir boiaý! Tereń iirimder men oramdar! Biraq, osy jerde qiǵash másele bar. Bizde áli kúnge deiin klassikalyq óner dese, tek Eýropa óneri dep túsinedi. Al qazaqtyń ánderi klassika emes, dástúrli óner. Sondai solaqai saiasat bolǵan. Sonyń salqyny áli bar. Mine, sondyqtan da, qazaq ánshilerin Plasido Domingo, Lýchano Pavarotti, Hose Karreraspen salystyra almai kelemiz. Olardyń ánshileri – sahna koroli, bizdikiler – dástúrli ónerdiń sheberi. Joq, olai bolmaýǵa tiis. Qazaqtyń ulttyq klassikalyq óneriniń has sheberleri – sahnanyń patshasy.
Burynǵy Birjan Sal, Aqan Seri, Muhit, Kenender salǵan joldy jalǵastyrǵan keshegi Ámire, Júsekeń, Ǵarekeń, Manekeńderdiń izbasary, Jánibek, Qairat, Mádeniet, Tursynǵazylardyń jalǵasy – Bekbolat,Berik, Ramazan, Erkin, Sáýle, Ardaq, Aigúl,Uljan, Erlandar – klassikter. Óitkeni, qazaqtyń klassikalyq án ónerin órge súirep kele jatqan solar. Basqa eshkim emes. Plasido, Lýchano, Hoselerge súisinemiz. Óz kassikterimizdi biikte kóremiz. «Birjan Sal» kinosyndaǵy Birjan ánderin túgeldei Erkin Shúkimanovtyń oryndaýy – soǵan dálel. Aitpaqshy, olar Erkin Shúkimanovtyń aldyńǵy jylǵy Italiia operalarynan bergen klassikalyq kontsertin kórmei qaldy. Kórgende, klassikalyq óner qazaq áninen bastalady dep oilar edi. Kúmánim joq osyǵan.
Serik JANBOLAT,
jýrnalist
