Ótken aida biz qyrǵyz basylymdaryna sholý jasai otyryp, Qyrǵyzstandaǵy sailaýdyń mańyzy jáne talas kimderdiń arasynda ótýi múmkin ekendigi týraly maqala jariialaǵanbyz. Maqsatymyz – kórshi eldegi eń basty saiasi oqiǵaǵa beijai qaramai, olardyń búgingi ahýalyna bailanysty saraptama jasaý bolatyn. Burynǵy premer-ministr, "Ak Shýmkar" partiiasynyń atynan prezidenttikke resmi túrde kandidat bop tirkelgen Temir Sariev gazetimizge suhbat berýge keliskesin, arnaiy kórshi elge baryp qaittyq. Biz suhbat alýǵa ýaǵdalasqan keshki ýaqytta Qyrǵyzstanǵa tanymal memleket qairatkeri, Atambaevtyń saiasi qarsylasy Ómirbek Tekebaev «jemqorlyqqa bailanysty» kúdikpen 8 jylǵa sottalǵanyn estidik. Jyly jymiyp, kishpeiildikpen amandasyp, jón surasqan soń Temir Sarievpen ońashadaǵy áńgimemiz osy oqiǵadan órbidi.
[caption id="attachment_29636" align="aligncenter" width="640"]
Tekebaev úsh prezidentpen de kelise almady
– Temir Argembaiuly, tanymal saiasatker Tekebaev myrzanyń 8 jylǵa sottalǵanyn qazir ǵana estidik. Bul oqiǵa Sizge qalai áser etti?
– Tekebaev myrza – elimiz úshin óte syily azamat, belgili saiasi qairatker. Aqaev pen Bakievtiń kezinde bilikti qatty synaǵan, Atambaevpen de pikiri sońǵy kezderi kelispedi. Kezinde Prezident Atambaevpen jaqsy qarym-qatynasta boldy. Birin-biri qoldady. Elimizdi qiyn shaqtan birge qutqardy. Tekebaev ustalǵanda biz óz pikirimizdi ashyq aitqanbyz. Ádil tergeý júrgizilýin talap etkenbiz. Kópshiliktiń pikiri árqily. Tergeý de, sot ta birjaqtyly boldy dep otyr. Bárin aldaǵy ýaqyt kórsetedi...
– Tekebaev ózin prezidenttik sailaýǵa usynatynyn málimdegen soń ony ádeii qamap tastady degen pikir shyndyqqa janasymdy ma?
– Kóptegen pikirlerdiń túiini soǵan tireledi. «Saiasi oiynnyń qurbany boldy» deýshiler kóp. Tekebaevty qoldaýshylardyń basym bóligi onyń aq, adal ekenine senim bildirip otyr...
– Beiresmi aqparat kózderinen uqqanymyzdai, Tekebaevtyń mańyna toptasqan belgili saiasatkerler aldaǵy sailaýda Sizdi qoldaýy múmkin dep otyr. Bul sóz ras pa?
– Tekebaev negizin qalaǵan «Atameken» partiiasy – elimizge keńinen tanymal, saiasi orny myǵym partiianyń biri. Meniń kandidatýramdy qoldaidy degen sózdiń bary ras. Biraq ony men sheshpeimin, sol partiianyń qairatkerleri sheshedi. Ázirge naqty jaýap aitý qiyn.
Sailaýǵa baiý úshin qatysyp jatqan joqpyn
– Prezidenttik sailaýǵa úmitkerler sany óte kóp eken. Bul demokratiianyń nyshany ma, álde basqa da sebepteri bar ma?
– Qyrǵyz qoǵamy saiasilanǵan qoǵamǵa ainaldy. Munyń paidasy da, ziiany da basym. Saiasi belsendilik deimiz be, álde saiasatty tym jeńil túsinemiz be, belgisiz. Áitkenmen, sońǵy sailaýǵa sanaýly adam barýy múmkin. Prezidenttik sailaýǵa tirkelýdiń talaptary aýyr. Memlekettik tilden emtihan tapsyrady, 1 million som jarna tóleidi jáne 30 myń adamnyń qolyn jinaidy. Bul talapty bári birdei oryndai almaidy.
Saiasatkerler negizgi tartys – meniń jáne Ómirbek Babanov pen Sooronbai Jeenbekovtiń arasynda ótedi dep boljap otyr. El zańy boiynsha búgingi Prezident sailaýǵa qatysa almaidy.
Bul sailaý burynǵy sailaýlardan ózgerek der edim. Qyrǵyz halqy tarihi tańdaý jasar sáttiń aldynda tur. Otanymyz ary qarai damý úshin, ekonomikasy men áleýeti kóterilýi úshin, demokratiialyq qundylyǵyn jetildirý úshin, syrtqy jáne ishki saiasatty ornyqty júrgizip, Táýelsizdikti nyǵaitý úshin halyq tańdaýynyń mańyzy airyqsha zor.
Men Prezidenttik sailaýǵa paida tabý, baiý úshin qatysyp jatqam joq. Elimizdegi kóptegen túitkildi máselelerdi sheshkim keledi. Qyrǵyz halqynyń tarihynda qalýdy maqsat tutam. Óz otanyn súimeitinder el basqarǵanda ne bolaryn bizdiń halyqtai túsinetin el joq shyǵar dep oilaimyn...
[caption id="attachment_29638" align="aligncenter" width="640"]
Odaqqa halqymyzdyń bolashaǵy úshin múshe boldyq
– Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa Siz premer-ministr bolyp turǵan kezde múshe boldyńyzdar. Bul uiymǵa kirýge ne túrtki boldy?
– Biz memlekettiń bolashaǵyn oiladyq. Bizdiń óndirgen taýarymyz, sharýashylyq ónimderimiz, negizinen Resei men Qazaqstan arqyly ózge elderge shyǵady. Saýdagerleremiz ben iri biznesmenderimiz osy elder arqyly kásibin odan ary jandandyra alady. Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe bolmasaq, onda bizge aýyr tietinin zerttedik. Men premer-ministr bolmai turyp, Ekonomika ministri qyzmetin atqarǵan tusta osy odaqqa kirý komissiiasyn tikelei qadaǵaladym. Kelissóz úsh jylǵa sozyldy. Biz halqymyzǵa, otanymyzǵa barynsha tiimdi sharttardy qorǵaýǵa tyrystyq.
– Odaqqa múshe bolǵandaryńyzǵa eki jyl toldy. Nátije qalai?
– Azdaǵan qiynshylyqtar bolǵanyna qaramastan, óte jaqsy der edim. Biylǵy jarty jyldyq esep boiynsha Qyrǵyzstannyń jalpy ishki ónimi 6,5 paiyzdy qurady. Eýraziialyq ekonomikalyq odaqpen aradaǵy saýda ainalymy 40 paiyzǵa ósken. Bul – óte jaqsy kórsetkish.
– Qazaqstan Eýraziialyq odaqqa múshe bolar kezde halyqtyń keibir toby, belgili saiasatkerler qarsy boldy. Birneshe márte sherýler, mitingler ótti. Qyrǵyz halqy odaqqa múshe bolýǵa qalai qarady?
– Qazaqstan úshin odaqqa kirý aýyr jaǵdaida ótkeninen habarym bar. Negizi, bul ideiany alǵash bolyp kótergen Prezident Nazarbaev qoi... Eýraziialyq odaq qurylar sátte dúniejúzilik ekonomikalyq daǵdarys bastaldy. Bul daǵdarys Resei men Qazaqstanǵa aýyr tidi. Sonyń da kesiri bolǵan shyǵar.
Biz, joǵaryda aitqanymdai, bul odaqtyń qurylymyn, talap-sharttaryn uzaq zerttedik. Halqymyzǵa da keńinen túsindirdik. Árine, bul odaqsyz da Qytaimen, Ózbekstanmen, basqa da eldermen saýda-sattyq, barys-kelis jasap jattyq. Biraq bizge bul odaqsyz alǵa basý múmkin emes edi. 180 million halqy bar alyp naryq kózinen syrt qalý – eń aldymen, qarapaiym halqymyz, orta jáne shaǵyn biznes ókilderi úshin tiimsiz bolar edi. Biz óz taýarymyzdy qaida satamyz, arzan ári sapaly shetel taýarlaryn qaidan alamyz? Osy suraqty talqylai kele, odaqqa múshe bolýdy qup kórdik.
Qarsylyqtar, túsinbeýshilikter bolmai qalǵan joq. Olardy sheshý úshin betpe-bet kezigip, komissiia arqyly túsindirdik.
Biz týysqan elmiz
– Qyrǵyzstanǵa jýyrda ǵana Qazaqstan 100 million dollar kóleminde grant berdi. Resei, Qytai, Batys elderi de arnaiy grant berip, Sizderdi qoldap otyratynyn bilemiz. Syrttan investitsiia tartyp, iri kásiporyndar ashý jaǵy qalai júrip jatyr?
– Men bizge únemi qoldaý kórsetip otyratyny úshin Qazaqstanǵa zor rahmet aitamyn. Biz – bir týǵan elmiz. Tilimiz de, dilimiz de, dinimiz de uqsas. Tarihymyzdyń túbin qýsaq, bir atadan taraǵanbyz. Qazaqstan bizge ekonomikalyq, gýmanitarlyq kómek berýmen qatar, mádeni-rýhani bailanysty da júieli júrgizip keledi. Jyl saiyn eki el arasynda mádeni is-sharalar ótedi. Munyń bári eki eldiń yntymaǵyn, birligin nyǵaitý jolyndaǵy igi ister dep oilaimyn. Biz bir-birimizdi syrtqa teppei, ishke tartsaq qana alǵa basamyz.
Qazaqstannyń beldi kásiporyndary, kásipkerleri elimizge investitsiia quiý jaǵynan aldyńǵy qatarda. Olar taý-ken óndirisi, aýyl-sharýashylyǵy, qurylys salasy, týrizm, tsifrlyq tehnologiia, jeńil ónerkásipte jumys istep jatyr. Qyrǵyzstannyń salyq júiesi óte qolaily. Eń tómengi salyq mólsherlemesi bizdiń elde. Jalaqy da joǵary emes. Munyń ózi syrttan keletin investorlarǵa tiimdi.
Eýraziialyq odaqqa engen soń, bir jyldyń ishinde shetelderden 1 milliard 600 million dollar investitsiia tartyldy. Bul – Qyrǵyzstan tarihyndaǵy eń joǵarǵy kórsetkish. Qazir Ońtústik Koreia, Japoniia, Qytai, Resei, Iran jáne Batys elderi investitsiia quiýǵa múddelilik tanytyp otyr. Sebebi, bizde kásiporyn, zaýyt-fabrika ashsa, ónimderin Eýraziialyq odaqqa erkin saýdalai alady. Sondyqtan da, olar Qyrǵyzstanǵa investitsiia quiýǵa yntaly der edim. Aldaǵy ýaqytta osy salany memlekettiń negizgi baǵytyna ainaldyryp, qyrǵyz halqynyń baqýattylyǵyn arttyrýǵa tiistimiz.
Demokratiiany jalaý etip, ekonomikamyzdy kúirettik
– Qazaqstan, ózińiz aitqandai, únemi Qyrǵyzstanǵa ekonomikalyq jáne gýmanitarlyq kómek kórsetip keledi. Bizde «Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasshy elmiz» degen sózdi bilik ókilderi jii aitady. Bul sóz qanshalyqty durys? Prezident Nazarbaevtyń júrgizgen saiasatyn qalai baǵalaisyz?
– Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasy el degenge eshkim qarsy bolmas dep oilaimyn. Damyǵan elder tiziminde Qazaqstan 42-orynda tur. Bul – qurǵaq tsifr emes, jan-jaqty ólshemder boiynsha shynaiy baǵalaýdyń nátijesi.
Nazarbaev – Ortalyq Aziiaǵa ǵana emes, álemge tanymal uly saiasatker. Qazaqstan álemdik ideialar men basqosýlardyń ortalyǵyna ainalyp úlgerdi. Kóptegen halyqaralyq sharalardy ótkizip, óńirdegi kóshbasshy el ekenin dáleldedi. Mysaly, EKSPO kórmesin alaiyq. Mundai kórmeni ótkizbek túgil, sony ótkizýge usynys berýge kóptegen elderdiń dáti jetpeidi. EKSPO-ǵa shetel basshylary, myqty saiasatkerler, iri biznesmender keldi. Olardyń bári Ortalyq Aziia elderiniń ishindegi eń damyǵan memleketke kelgenin, osy aimaqtaǵy kóshbasshy elge qarap, boi túzeitin memlekettiń kóp ekenin jetkizdi. Bul – jai sóz emes. Birinshiden, Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq deńgeidegi bedeli bolsa, ekinshiden, qazaq halqynyń jasampazdyǵynyń kórsetkishi. EKSPO arqyly Qazaqstanǵa investitsiia tartylyp, týrizm salasy dami túseri anyq. Sizder búgin úshin emes, bolashaq úshin qadam jasap otyrsyzdar.
Astana saldyńyzdar. Az jyldyń ishinde álemdegi eń jańa astana qurdyńyzdar. Álemdik básekege qabiletti, barlyq shart-jaǵdaimen qamtylǵan ýniversitetter, álemniń mańdaialdy óner ordalarymen iyq tiresetin teatrlar ashyldy. Temir jol men halyqaralyq mańyzy bar avtojoldar salyndy. Munaidan túsken aqshany indýstriialyq baǵytta paidalanyp, óndiris oshaqtaryn damytýdy qolǵa alyp otyrsyzdar. Munyń bári qazaq halqynyń jáne Prezident Nazarbaevtyń jetistigi, qajyrly eńbegi dep baǵalaǵan jón.Óz basym Prezident Nazarbaevty qatty syilaimyn.
Adam bolǵasyn, onyń boiynda kemshilik te bolady. Qoǵamnyń bári birdei oilap, birdei tús kórýi múmkin emes. Ondai júie – Keńes odaǵymen birge ketti. Nazarbaev saiasatyn synap, biz demokratiialyq qundylyqtardan kesh qaldyq dep kúńirenetinderdi de túsinemin. Biz qaittyq? Demokratiiany jalaý etip, ekonomikamyzdy kúirettik. Qantógis boldy. Halyq japa shekti. Qai elge bolsa da, keregi – mádenietti demokratiia. Turpaiy demokratiiadan saqtaný kerek. Bizdiń halyq sony endi-endi túsinip keledi...
– Sizder parlamenttik basqarýdaǵy elsizder. Prezident Atambaev osy júieni qaita qurylymdaýdy, konstitýtsiiany ózgertýdi qolaily kórdi. Onyń bul usynysy qarsylyqqa da tap boldy. Azdap ózgeris engizdi de. Eger Siz Prezident bolsańyz, Parlamenttik basqarýda qalasyzdar ma?
– Biz mindetti túrde demokratiialyq qundylyqtardy saqtaimyz ári ony damytamyz. Sóz bostandyǵy, oi bostandyǵy, senim bostandyǵy, azamattyq quqyq – birinshi orynda turary sózsiz.
Al parlamenttik basqarý... Shynymdy aitaiyn, el biligi kóptegen qaishylyqtarǵa tap bolyp otyr. Saiasi partiialar men joǵarǵy bilik arasynda naqtylanbaǵan, áli de tereń qaraýdy qajet etetin máseleler jeterlik. Bul júieni jetildirý, múmkin ózgeris engizý kerek shyǵar. Eldegi tynyshtyq pen beibitshilikti, ornyqtylyqty saqtaý úshin de saiasi júieniń ishki aqaýlaryn ońaityn, ony júielendiretin mezet kelgen sekildi. Endi bizdiń bilikke aiǵai-shý, attanmen emes, naqty jumys isteitin adamdar kelgenin qalar edim. Birin biri qaralaý, jaq-jaq bolyp bólinip, kúnde qur sózben kún keshý bizge tiimsiz. Saiasattanǵan el bolsaq ta, shyn saiasattan áli jyraq júrgendeimiz...
– Áńgimeńizge rahmet. Sáttilik tileimiz!
Áńgimelesken Toqtaráli TAŃJARYQ
