Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev elde ádiletti memleket pen inkliýzivti qoǵam qurý qajettigin únemi aityp keledi. Bul baǵytta naqty qadamdar jasalyp, zańnamalyq, institýtsionaldyq ózgerister júzege asýda. Múgedektigi bar azamattardyń quqyqtary men ómir súrý sapasyn arttyrý jolyndaǵy jańa bastamalar týraly QR Parlamenti Senatynyń depýtaty, Senat janyndaǵy Inkliýziia jónindegi keńestiń tóraǵasy, Áielder isteri jáne otbasylyq-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiia múshesi Lázzat Qaltaeva aityp berdi.
Inkliýzivti Parlament – zańnamalyq qoldaýdyń jańa satysy
2023 jyly Qazaqstanda alǵash ret «Inkliýzivti Parlament» depýtattyq toby men Senat janyndaǵy Inkliýziia jónindegi keńes quryldy. «Inkliýzivti Parlament» – Májilis pen Senat ókilderinen turatyn mejpalatalyq top. Bul toptyń jumysy – múgedektigi bar azamattarǵa qatysty qabyldanyp jatqan zańdardyń olardyń quqyqtaryn qanshalyqty eskeretinin saraptaý, biýdjetten bólinetin qarajattyń tiimdiligin baqylaý, halyqtan kelip túsken ótinishterdi qaraý. Mysaly, ulttyq josparǵa engizilgen invataksi qyzmetiniń naqty óńirlerde iske aspaýy máselesi kóterilip, qujat qaita qaraldy.
Senattaǵy Inkliýziia jónindegi keńestiń mindeti aýqymdyraq: munda júieli máseleler talqylanady. Keńes quramynda on shaqty senator, ministrlikter men vedomstvolardyń ókilderi jáne sarapshylar bar. Alǵashqy otyrystardyń biri balalar arasyndaǵy múgedektiktiń artýy máselesine arnaldy. Óńirlerdegi ahýal, nevrologtar men genetikterdiń pikiri, erte aralasý qajettigi talqylandy. Bul másele biýdjetteýdi, maman daiarlaýdy jáne vedomstvoaralyq toptardyń jumysyn qamtidy.
Keńes sondai-aq múgedektigi bar adamdardyń jumyspen qamtylýy, IT jáne baspa resýrstaryna qoljetimdiligi, Marrakesh shartynyń ratifikatsiiasy, sýrdlimpiadalyq sport túrlerin memlekettik qoldaý máselelerimen de ainalysady.
Parlamenttegi ókildik jáne inkliýzivti saiasi mádeniet
Lázzat Qaltaeva – Senattaǵy múgedektigi bar alǵashqy jáne ázirge jalǵyz depýtat. Onyń pikirinshe, múgedektigi bar azamattardyń quqyǵyn tek solardyń arasynan shyqqan depýtattar ǵana emes, jalpy qoǵam, parlament músheleri qorǵaýy tiis. Alaida postkeńestik keńistikte qalyptasqan stereotipter áli de saqtalyp otyr: múgedektigi bar jandar tek kómekke muqtaj, olar úshin sheshimdi kásibi mamandar qabyldaýy kerek degen túsinik basym.
«Shyn máninde, múgedektigi bar kóptegen azamattar óz ómirin ózi basqaryp, otbasyn asyrap otyr. Sondyqtan olardyń daýysy parlamentte estilýi kerek», – deidi senator.
Onyń pikirinshe, inkliýziiaǵa arnalǵan turaqty kvota – ýaqytsha sheshim. Bastysy – depýtattyń belsendiligi men saraptamalyq biligi. Statistika boiynsha, Qazaqstan halqynyń 3,7%-y – múgedektigi bar azamattar. Bul sanattyń Parlamentte óz ókilderi bolýy – demokratiialyq talap.
Fakýltativtik hattama: halyqaralyq quqyq qorǵaý tetigi
2023 jyly Qazaqstan BUU-nyń Múgedekter quqyqtary týraly konventsiiasyna qosymsha Fakýltativtik hattamany ratifikatsiialady. Bul – múgedektigi bar azamattarǵa elimizdiń ishki júiesinde ádildikke jete almaǵan jaǵdaida BUU-nyń Jenevadaǵy komitetine júginý múmkindigin beredi. Komitet tergeý júrgizip, úkimetke usynym bere alady.
«Biz bul qujatty Konventsiiadan keiin segiz jyl ótken soń qabyldadyq. Bul ýaqyt ishinde memleket qajetti jaǵdailardy jasap úlgerdi. Endi azamattardyń halyqaralyq deńgeide de óz quqyǵyn qorǵaýǵa múmkindigi bar», – deidi Lázzat Qaltaeva.
Áleýmettik kodeks jáne ómir sapasyn arttyrý
Jańa qabyldanǵan Áleýmettik kodeks múgedektigi bar azamattar úshin birqatar oń ózgeris ákeldi. Kodeks áleýmettik kepildikter men jeńildikterdi túsinikti jáne qurylymdy etýge baǵyttalǵan. Sonyń ishinde diskriminatsiiaǵa tyiym salý, járdemaqylardy kóbeitý, balalarǵa arnalǵan shaǵyn úiler ashý siiaqty jańalyqtar bar.
«Buryn balalar kóbine úlken mekemelerde tárbielense, endi olar úi jaǵdaiyna uqsas ortada ómir súre alady. Bul – olardyń damýyna da, áleýmettik beiimdelýine de úlken yqpal etedi», – deidi spiker.
Sonymen qatar, mentaldyq aýytqýy bar balalarǵa sanatorlyq emdelý quqyǵy berilip, oǵan biýdjetten qarajat bólindi.
Inkliýzivti bilim berý – bolashaqtyń kepili
2025 jylǵa deiin eldegi mektepter men balabaqshalardyń 100%-y, kolledjder men JOO-lardyń 70%-y inkliýziia talaptaryna sai bolýy tiis. Alaida pandýs pen keń esik – inkliýziianyń bir bóligi ǵana.
«Negizgi másele – oqytý protsesin uiymdastyrý, beiimdelgen baǵdarlama, pedagog daiarlaý, qarjylandyrý. Tipti mektep ishindegi keńistikti durys jobalaý da mańyzdy. Balanyń erekshe qajettilikterin túsinetin keshendi júie qajet», – deidi Qaltaeva.
Mysaly, disleksiia diagnozy bar balalarǵa qosymsha ýaqyt qajet. Bul – jeńildik emes, teń múmkindik.
Jumyspen qamtý salasyndaǵy túitkilder
Kvotalar, jumys oryndarynyń standarttary, jalaqyny sýbsidiialaý burynnan bar. Biraq bul tetikter tolyq iske aspai otyr. Jumys berýshi tarapynan túsinispeýshilik, qorqynysh pen stereotipter bar. Sondyqtan Senatta Germaniia men Japoniiadaǵydai kompensatsiialyq tólemder júiesin engizý usynyldy. Bul mehanizm jumys berýshini yntalandyrady.
«Budan bólek, mentaldyq aýytqýy bar jandarǵa eńbek etýge múmkindik beretin jańa modelder qajet. Búginde olar jumysqa ornalasa almai otyr», – deidi Lázzat Qaltaeva.
Áleýmettik ombýdsmen: tyń qadam
2024 jyly Prezident Jarlyǵymen áleýmettik osal toptar boiynsha Ýákil institýty quryldy. Bul – azamattar shaǵymdarynyń kóbeiip, bilik tarapynan naqty reaktsiia berilgeniniń kórinisi.
Ombýdsmen institýty endi «zontik» formatynda jumys isteidi: kásipkerler, balalar jáne áleýmettik osal toptar quqyǵy jeke baǵytymen qaralady.
Qazaqstanda inkliýziia saiasaty birtindep damý ústinde. Buryn qoǵamnan oqshaýlanǵan múgedektigi bar azamattar endi memlekettik sheshimder qabyldaý protsesine tartylyp otyr. Parlamentte olardyń daýysy estile bastady. Al bul – inkliýzivti memlekettiń basty kórsetkishi.
«Inkliýzivti Qazaqstan – bul barlyq azamattyń qoǵam ómirine teń dárejede qatysý múmkindigi bar memleket», – deidi senator Lázzat Qaltaeva.
