Elimizde Indýstrialdy damý baǵdarlamasy eń alǵash 2010 jyldan bastap júzege asa bastaǵan bolatyn. Búginde atalǵan baǵdarlamany úshinshi kezeńi júzege asýda. Baǵdarlamanyń birinshi kezeńi 2010-2014 jyldardy qamtyda, ekinshi kezeńi 2015-2019 jyldary júzege assa, qazir úshinshi kezeń 2020-2025 jyldar aralyǵyn qamtyp otyr.
Indýstarialdy damý baǵdarlamasy ekonomikanyń barlyq salasyn qamtityn mańyzy zor memlekettik baǵdarlama desek bolady. Munyń aldynda elimizde óndiristi damytýǵa baǵyttalǵan salalyq baǵdarlamalar boldy. Keiinnen sonyń bári biriktirlip, onyń ornyn Údemeli indýstraldy-innovatsiialyq damý memlekettik baǵdarlamasy basqan bolatyn.
Osylaisha aýyl sharýashylyǵy, munai-gaz, himiia ónerkásbi, mashinaqurastyrý, telekommýnikatsiia, farmatsevtika jáne qurylys syndy ekonomikanyń mańyzdy salalary jan-jaqty dami bastady.
2010-2014 jyldarǵa arnalǵan indýstraldy-innovatsiialyq damý baǵdarlamasynda jalpy quny 50 mlrd dollardy quraityn 237 jobany júzege asyrý kózdelgen bolatyn. Mamandardyń sol kezdegi esebi boiynsha baǵdarlamany iske asyrýdyń birinshi kezeńinde elimiz boiynsha 8,7 myń turaqty jumys orynyn qurý kózdelgen bolatyn.
Atalymysh baǵdarlama qolǵa alynǵan 2010 jyldyń aiaǵynda Dúnejúzilik bank Qazaqstan ekonomikasy 2%-ǵa joǵarlaǵanyn jazǵan edi. Biraz 2013 jyly dúniejúzinde oryn alǵan ekonomikalyq daǵdarys Qazaqstannyń indýstrialdy-innovatsiialyq damý baǵdarlamasyna tejep, birqatar ózgerister engizýge májbúrlegeni esimizde. Sol kezde álemdik naryqtaǵy munaidyń baǵasy 40%-ǵa deiin quldyryp, el ekonomikasyna salqynyn tigizgeni jasyryn emes. Sol kezeńde elimizdiń eksporttyq áleýeti 42%-ǵa deiin quldyrady. Osylaisha dúniejúzindegi daǵdarys Qazaqstan ekonomikasy da qos ókpeden qysqany belgili.
Jalyp, Qazaqstan indýstraldy damý baǵdarlamasynyń qolǵa alynýy elimizde otandyq óndiristi órkendetý jolyndaǵy kedergilerdi soqyrǵa taiaq ustatqandai kórsetip bergenin atap aitýǵa bolady.
Óndiristi órkendetý úshin infraqurylym, bilikti mamandar jáne qosymsha elektr qýaty kerek ekeni belgili. 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan indýstarialdy damý baǵdarlamasy bizge alǵysharttardy qalyptastyrýǵa yqpal etkenin aita ketýimiz kerek. Belgili ekonomikalyq sholýshy Sergei Domnin «Qala men Dala» gazetine bergen túsiniktemesinde indýstarialdy damý baǵdarlamasynyń birinshi kezeńi jaiynda bylai baǵasyn bergendi.
– 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan indýstrialdy-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy kezinde elimizde biraqtar óndiris oryndary boi kóterdi. Dúniejúzin sharpyǵan ekonomikalyq daǵdarys baǵdarlamynyń qarqynyn báseńdetkenin moiyndaýymyz kerek. Biraq bizder birinshi kezeńde kermettei óndiris oryndaryn qurmasaq ta, bolashaqta elimizdiń barlyq óńirinde indýstrialdy damý baǵdarlamasyn damytýǵa qolaily jaǵdai týǵyzatyn infraqurylymdar qurdy. Budan basqa óndiris oryndarynyń kidirissiz jumys isteýine qajetti elektr qýatyn óndiretin nysandardyń saldyq. Eń bastysy óndiristi órge súireitin kásiptik-tehnikalyq mamandardy daiyndaityn orta býyndy oqý oryndaryn qurýdy bastady. Osylaisha indýstrialdy damýdyń alǵashqy kezeńinde naqty máselelermen betpe-bet kelip, olardy sheshý jedeldetip sheshýimizge týra keldi, – deidi sarapshy ekonomist.
Aitalyq, Keńes zamanynda qazirgi Túrkistan oblysyna qarasty Kentaý qalasy taý-ken salasy, mashinaqurastyrý salasymen aty shyqqan qala bolatyn. Keńes zamanynda Kentaý transformator zaýyty elimizdi bylai qoiǵanda Odaq kóleminde túrli transformatorlardy shyǵaryp keldi. Al Keńes odaǵy qulaǵannan keiin mundaǵy óndiris qarqyny birshama báseńsigen edi. Biraq jergilikti investor óndiristiń otyn óshirmei zaýytty saqtap qaldy.
Elimizde indýstrialdy damý baǵdarlamasy qolǵa alǵanǵannan keiin Kentaý transformator zaýyty memleket tarapynan kómek-qoldaýǵa ie bolyp, jumysyn jandandyrǵanyn bilemiz. Qazirgi tańda óndiris oshaǵy dúniejúziniń birqatar elderine energetika salasyna asa qajet transformatorlar shyǵaryp, elimizdiń yrysyn arttyryp otyr. Batys Qazaqstan oblysynda atalmysh zaýyttyń bólimshesi boi kóterip, óndiris kólemi ulǵaia túskenine kýá boldyq.
Indýstrialdy baǵdarlamanyń arqasynda qanatyn keńge jaiyp, júzdegen adamdy turaqty jumys orynymen qamtyp otyr. Ár óńirge barǵanda indýstrialdy damý baǵdarlamasynyń sharpatyn kórgen óndiris oshaqtaryn kórýge bolady. Taldyqorǵandaǵy akkýmýliator shyǵaratyn zaýyt jaiynda da osy áńgimeni aitýǵa bolady.
Indýstrialdy damý baǵdarlamasy óndiristi órkendetý isimen ǵana shektelgen joq. Bul baǵdarlama bilim berý salasynyń da etek-jeńin jiyp, zaman kóshine sai maman daiyndaýǵa yqpal etkenin airyqsha atap aitýǵa bolady.
Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary aýdan ortalyqtarynda ýniversitetter men akademiialar boi kóterdi. Olardyń bári zańgerler men ekonomist mamandardy daiyndaýǵa den qoidy. Óndiris oryndarynda jumys isteitin kásiptik-tehnikalyq mamandardy daiarlaý isine tiisti deńgeide kóńil bólmedi.
Indýstrialdy damý baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńinde óńirlerde Indýstrialdy-innovatsiialyq parkter qurylyp, óńirlerde ekonomikalyq damý oryn aldy. Mundai parkter ashý úshin jergilikti bilik oryndary arnaiy jer telimin belgilep, ol jerge jaryq, sý, gaz syndy infraqurylymdyq jelilerdi tartyp, investorlarǵa barynsha jaǵdai jasady.
Eń bastysy indýstrialdy-innovatsiialyq parkter aýmaǵynda tirkelgen kásiporyndarǵa memleket salyqtyq turǵydan birqansha jeńildikter usynyp, óńirlerde óndiristiń alǵa basyna yqpal etti. Qazirgi tańda indýstrialdy-innovatsilyq parkterdiń aýmaǵynda jańa óndiris oshaqtary boi keterip, jumys isteýde. Osyndai jaidy saraptaǵanda indýstrialdy damý baǵadarlamasynyń el damýyna tigizip otyrǵan úlesi zor ekenin baǵamdaýǵa bolady.
Nurlan Jumahan
