Elimizde úsh zertteý reaktory bar. Sonyń biri qurylǵanyna 65 jyl tolǵan Almatydaǵy Iadrolyq fizika institýtynda tur. Jai turǵan joq, áli kúnge deiin jumys isteidi. Sonaý 1967 jyly iske qosylǵan SSR-Q zertteý reaktoryna tek 1998 jyldan 2015 jylǵa deiin jóndeý jumysy júrgizilgen kórinedi.
Eski qondyrǵy bolsa da, óz missiiasyn atqaryp kele jatqan reaktordy biz de kórýge asyqtyq. Onyń ústine sońǵy jyldary jii talqylanyp, sońynda bir toqtamǵa kelgen AES salý máselesi de «Bizde bul salany biletin mamandar jetkilikti me?» degen saýalǵa jaýap izdeýge itermelegen.
«Prezident joldaýynda, sailaýaldy baǵdarlamasynda da ǵylym men bilimge airyqsha kóńil bóldi. Sońǵy kezde ǵylym jaiyn jii qozǵady. Ǵalymdardyń eńbegin baǵalaý kerektigine toqtaldy. Sondyqtan ǵylym salasy damitynyna senim mol» degen ǵalymdar úmit otyn sóndirgisi kelmeidi. Bulai aitýyna taǵy bir sebep – qarasha aiynyń baasynda Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek Birikken iadrolyq zertteýler instiýtynyń ókilderimen kezdesip, elimizdegi iadrolyq ǵylymdy damytý josparymen tanysypty. Sol kezde Qazaqstan ǵalymdary institýtpen yntymaqtasyp, iadrolyq fizikanyń qazirgi zamanǵy máseleleri boiynsha iri halyqaralyq baǵdarlamalarǵa qatysyp jatqany sóz boldy.
Birikken iadrolyq zertteýler institýty men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyqty Iadrolyq fizika institýty, Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ jáne L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ 12 ǵylymi taqyryp boiynsha júzege asyrady. Júzge jýyq stýdent BIaZI-de qos diplom baǵdarlamasy boiynsha bilim alǵany taǵy bar. Taǵy bir aita keterligi, biyl Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ fizika-tehnika fakýltetiniń janynan ashylǵan jańa mamandyqqa 50 stýdent oqýǵa tústi. Olar tájiribe jumystaryn osy institýtta júrgizetin bolady.
Dál osy keleli otyrysta eksperimenttik jabdyqtar bazasyn damytpai, qoldanbaly zertteýler júrgizilmeitini de aityldy. Demek, instiýttyń bas ortalyq retinde jumysty uiymdastyryp, ujymdy uiystyryp otyrýǵa áleýeti jetedi. Institýt quramyna Astana qalasynda jáne BQO Aqsai qalasynda ornalasqan eki filial, sondai-aq Atyraý oblysyndaǵy burynǵy «Azǵyr» poligonyna irgeles ornalasqan ǵylymi-óndiristik ekspeditsiia kiredi. Kásiporyn qyzmetine memleketke tiesili strategiialyq obektilerdi paidalaný jáne kútip ustaý, atom energiiasyn paidalaný salasynda ǵylymi zertteýlerdi júzege asyrý kiretinin eskersek, mekeme mamandary bul údeden shyǵyp júr.
Institýt 8 iri bazalyq eksperimenttik qondyrǵyny qamtidy: SSR-Q atom reaktory (Almaty qalasy), syndyq stend, Ý-150 jáne ÝKP-2-1, ELV-4 (Almaty qalasy), DTs-60 (Astana qalasy.) 4 zariadtalǵan bólshekter údetkishi, sondai-aq Almaty qalasyndaǵy Iadrolyq meditsina jáne biofizika ortalyǵy bazasyndaǵy Cyclone-30 tsiklotrony men ILÝ-10 elektrondar údetkishi.
AQSh, Resei, Japoniia, Frantsiia, Belgiia, Shveitsariia jáne t.b. álemniń jetekshi ǵylymi ortalyqtarymen belsendi yntymaqtastyq ornatqan Iadrolyq fizika institýty qyzmetiniń negizgi baǵyttaryna toqtalsaq:
- [perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]
- Iadrolyq fizika men radiatsiialyq qatty dene fizikasy salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymi zertteýler;
- Iadro-fizikalyq taldaý ádisterin ázirleý jáne qoldaný;
- Iadrolyq jáne radiatsiialyq tehnologiialardy ázirleý jáne qoldaný;
- Ónerkásip jáne meditsina úshin radioizotopty ónimderdi óndirý;
- Taratpaý rejimin qoldaý;
- Atom energiiasyn paidalaný salasynda qyzmetter kórsetý.
[/perfectpullquote]
Qaterli isikti emdeitin dári-dármek, áshekeige arnalǵan asyl tas...
Sonymen, biz kórgen SSR-Q zertteý reaktory elimizdegi jalǵyz kóp maqsatty ári tájiribelik jáne tehnologiialyq múmkindikteri boiynsha qaýipsiz sanalady. Kópmaqsatty degen sózimizge dálel – SSR-Q reaktory iadrolyq jáne termoiadrolyq reaktorlarǵa arnalǵan perspektivalyq materialdardy radiatsiialyq synaý, meditsina men ónerkásip úshin radioizotoptar alý, ártúrli materialdardyń elementtik quramyn neitrondy belsendirý taldaýy jáne obektilerdiń ishki qurylymyn zertteý úshin qoldanylady.
Bas injenerdiń jóndeý jumystaryn júrgizý jónindegi orynbasary Dáýren Nuǵmanovtyń aitýynsha, reaktor ýran 235 otynymen jumys isteidi. «Taza artezian sýyn paidalaný arqyly 6 MVt qýatyn beredi. Munda farmatsevtikalyq dári-dármek shyǵaryp, óndiris úshin «pispegen» tabiǵi asyl tastardy tazalap, óńdep, ártúrli túske sáýlelendiremiz. Qazirgi kezde institýt kommertsiialyq baǵyt boiynsha Germaniiamen kelisim-shartqa otyrdyq. Alyp ketý óz moinynda», – deidi.
Al reaktordyń el úshin berip jatqan paidaly qyzmetine toqtalǵan bas injenerdiń orynbasary Baǵdáýlet Muhametuly tómengi baiytylǵan ýran izotopy arqyly qanshama qajetti dúnie shyǵaryp otyrǵanyna toqtaldy.
«Iadrolyq reaktsiia júri barysynda reaktor neitron shoǵyryn beredi. Ǵylymi zertteý reaktory kremniidi zerttep, zalalsyzdandyryp, sáýlelendiredi. Arheologiialyq-geologiialyq-injenerlik nysandardyń ishki qurylymyn zertteidi. Munymen qosa, neitrondy shoǵyrdyń kóp bolýy nátijesinde zattardy radiatsiialyq turǵydan baiyta alamyz. Iaǵni, tabiǵi tastardy ártúrli túske boiaý, odan soń meditsina úshin farmatsevtikalyq dári-dármekter, atap aitqanda onkologiialyq aýrýlardy emdeýge arnalǵan radioaktivti iod shyǵaramyz», – dedi bas injenerdiń orynbasary Baǵdáýlet Muhametuly.
Sondai-aq, Iadrolyq fizika institýtynyń radiohimiia jáne izotoptar óndirý ǵylymi-tehnikalyq ortalyǵy respýblikanyń meditsinalyq mekemelerine radiofarmpreparattardy únemi óndirip, jetkizip otyrady. Sonyń biri Flýorodeoksigliýkoza 18F inektsiiaǵa arnalǵan eritindi pozitrondy-emissiialyq kompiýterlik tomografiia arqyly obyrdy emdeýdi diagnostikalaý jáne baqylaý úshin, al Natrii iodidi, 131I gamma-stsintigrafiia jáne bir fotondy kompiýterlik tomografiia kómegimen qalqansha bezdiń fýnktsionaldyq jaǵdaiyn zertteý úshin qoldanylady. Semeidegi onkologiialyq ortalyqqa, Astanaǵa, Almatyǵa Iod 131 izotopy ainalasy 7-8 kúnde jetkizilip, qaterli isikke shaldyqqan naýqas tez qabyldap úlgerýi kerek. Iaǵni, bul reaktor ǵylymi jumys isteitin zertteý arqyly qoǵamǵa, ǵylymǵa kóp paidasyn tigizip otyr.
Aita ketý kerek, reaktorǵa qoldanylatyn ýran otyny Reseiden alynady. Qazir on jylǵa jetetin otyn qory bar. Sebebi, iadrolyq qarýǵa qarsy bolǵan soń Qazaqstanda ýrandy baiytýǵa tyiym salynǵan. Bizde shikizat qana bar.
Budan keiin institýttyń keshendi ekologiialyq zertteýler júrgizetin ortalyq jumysymen tanystyq. Ortalyq jetekshisi Viktor Glýshenkonyń aitýynsha, munda júzdegen maman jumys isteidi.
Shetelmen áriptestik jandanyp keledi
Sharanyń núktesin qoiǵan Iadrolyq fizika institýty RMK bas direktory Saiabek Sahievtyń aitýynsha, adamzatqa qaýip tóndirgen qaterli isikke qarsy dári-dármek shyǵaratyn ortalyqtyń jumysyna sheteldik mamandar da qyzyǵýshylyq tanytqan.
«Bizde radioizotopty dáriler tasýǵa áýe kompaniialardyń litsenziiasy joq. Eger tasityn bolsa, Qazaqstannyń kez kelgen qalasyna, tipti shetelge de jetkize alamyz. Biz ózimiz úshin baǵany tómen qoiamyz. Birinshi maqsat – halyqtyń densaýlyǵy, ekinshi – bolashaqta meditsinalyq týrizmdi damytý. Keshe ǵana Túrkiiaǵa issaparmen baryp keldim. Olar da qyzyǵyp otyr. Sebebi, qazir olarda jumys istep turǵan reaktor joq. Iod, molibden reaktor arqyly óndiriledi. Aldaǵy ýaqytta túrik delegatsiiasy bizge usynyspen shyqqanyn», – málimdedi institýt direktory.
Búginde Iadrolyq fizika institýty 2030 jylǵa deiingi strategiiasyna sáikes, álemniń beldi instýttarymen kelisim-shart ornatyp, jumys isteýge kirisken. Basshylyq birinshi kezekte jalaqyny kóterip, institýttyń bedelin arttyrýǵa múddeli. Al qurylǵanyna 65 jyl tolǵan institýtty jańa tehnologiialyq quraldarmen jabdyqtaý máselesi Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligine egjei-tegjeili jetkizilgen.
