Men jazbaǵan, shamasy jazbaityn shyǵarmalarymnyń arasynda «Fýnes, ǵajaiyp jad» taqyrybyn arqalaǵan seksen betke jýyq kópsózdi shimai bar, al «Ireneo Fýnes» jai ǵana olardyń «syǵymdalǵan» túri. Bul – oidan shyǵarylǵan, tym qiiali oqiǵanyń keiipkeri 1884 jylǵy Frai Bentos nemese Hýninnen shyqqan bozbala.
Horhe Lýis BORHES, Argentina jazýshysy
Onyń anasy – kiim útiktegish, al jumbaq ákesi qańqý sózderge qaraǵanda qasaphanada jumys isteidi. Bir nárse ǵana belgili: onyń shyǵý tegi belgisiz bolýyna qaraǵanda úndis bolýy múmkin. Bala kezinde kitaptyń eki bólimindegi illiýstratsiialardy, kartalardy, shriftterdi, ondaǵy qatelerdi múdirmei jatqa aitqany úshin bastaýysh mektepten qýylady... Jigit jiyrmaǵa jetpesten kóz jumady. Ol óte erinshek edi: bólmesinde jatyp, esiktiń aldyndaǵy injirdi baqylaýmen nemese qabyrǵa buryshyndaǵy órmekshiniń toryn torýyldaýmen kúnderin kelmeske ketiretin.
[caption id="attachment_25595" align="aligncenter" width="640"]
Horhe Lýis Borhes, Argentina jazýshysy[/caption]
Onyń janazasyn shyǵarǵanda kórshileri beisharanyń áldekimniń úiine qonaqqa barǵanyn, qyzyl shamdar kóshesinde serýendegen mánsiz ómirin eske aldy. Tek bir adam ǵana jumbaqtyń sheshimin tuspaldap sybyrlaityn bolsa, dál osy bozbala ǵana, bálkim, bul dúniedegi shynaiy ári jalǵyz kóripkel boldy. Onyń túisiný, este saqtaý qabileti oǵan múdirmei qyzmet etti. Ol 1882 jyldyń otyzynshy sáýirindegi tań aldyndaǵy aqsha bulttardyń pishinin bir kezderi qolynda ustap kórgen bylǵary kitaptyń betindegi daqtarmen salystyra alatyn. Kórgen tústerin esine túsirip, qalpyna keltiretin. Ókpesi qabynyp, aqyryn tapqan beibaqtyń belgisiz ómiri sol boida álemniń qazylmaǵan qazynasy bolyp qaldy.
Meniń shyǵarmamdaǵy beisharadan adam nanǵysyz qabiletterdi baiqaisyz, bylaisha aitsaq, ol, qala mańyndaǵy Zaratýstraǵa uqsaidy. «Ýlisstiń» úzdiksiz jypyrlaǵan tórt júz myń sózin toqtaýsyz oqý tek qana osyndai maqulyqtardyń ǵana qolynan keletin shyǵar, meniń Fýnesti eske alǵan jalǵyz sebebim osy. Djoistyń sheti joq romany daiyndyǵy joq oqyrmanǵa aqylǵa syimaityn haos ekeni belgili. Belgili bolǵan taǵy bir másele, Zevs áýletinen shyqqan, Laerttyń uly Ýlisstyń oqiǵasyn romandy túsindirýshi Stiýart Gilbert ár bólimdi belgili bir ýaqytqa, dene múshelerine, qandai da bir ónerdiń túrine, simvolǵa, túske, ádebi tásilge jatqyzady. Kitaptyń qiyn jospary men klassikalyq tártibine álemdi moiyndatýǵa kóp eńbekti qajet etetin osy bir kishkentai sáikestikter jetkilikti-tin.
Kitaptardyń tańǵalarlyq stilderiniń alýandyǵyna áldeqaida senimim mol. Shekspir, Kevedo, Gete sekildi Djois – sanaýlylardyń qataryndaǵy jai ǵana ádebietshi emes, ádebiettiń ózi. Onyń mátininiń boiaýy qanyq, al Geteniki qashan da jeńil bolatyn. Men «Ýlissty» (basqalar siiaqty) tolyqtai oqyǵan joqpyn, biraq keibir oqiǵalaryn rahattana qaitalap oqyp turamyn: Shekspir týraly dialogty, lýpanariiadaǵy «Walpurgisnacht» «(Valpýrgiev túnin»), katehezistyń suraqtary men jaýaptaryn... «They drank in jocoserious silence Epp's massproduct, the creature cocoa». Al kelesi betinde: «A dark horse riderless, bolts like a phantom past the win-ningpost, his mane mononfoaming, his eyeballs stars». Nemese «Bridebed, childebed, bed of death, ghost-candled» degendi. Djoistyń artyqshylyǵy men kemshiligi qatar júredi. Onyń arhitektorlyq kemshilik, jetispeýshiliginiń óteýi – sóziniń qudirettiligi. «Ýliss» (bárimizge belgili) – bul bir kúnniń, bir qalanyń ishindegi oqiǵa. Óz-ózin shekteý bul jerde tek Aristotel talǵamyna degen qurmet emes, Djois úshin ár kún – Aqyrzaman, al álemniń kez kelgen núktesi – tozaq ekenin ańǵarý qiynǵa soqpaidy.
Aýdarǵan Bekjanov SANJAR,
«Solaqailar» ádebi klýby
