– Jazý – jannyń qalaýy. Jazǵyń keletin taqyryp, ideia, jospar qurylymyna qarai jazylǵan soń, janry belgili bolady ǵoi. Osy janr oń jambasyma keledi-aý dep kesip aita almaimyn. Janrǵa bas qatyryp kórmeppin. Menińshe, ol ádebiettanýshy, synshy, zertteýshilerge kóbirek qajet syqyldy. Jazatyn adam úshin eń bastysy, oiynda pisken dúniesin qaǵazǵa túsirý, oqyrmanyna usyný bolsa kerek.
«Roman, hikaiat, povest, keń tynysty shyǵarma jazǵym keledi» dep te jar salǵym kelmeidi. Óz esebimde, kólem men janrda emes, jazǵyń keletin dúnieden shyǵarmanyń ishki qýaty, ideialyq tuǵyry nyq, qamtylatyn ýaqyt pen keńistiktegi shynaiylyq pen ómir aǵysy kórkemdikpen kómkerilip, psihologiialyq názik iirimderimen ár keiipker ózinshe somdanyp tursa, jazýshynyń qalam men qaǵaz aldynda júzi jaryq bolady-aý.
– «Qudai» atty áńgimeńizdi oqyrman qaýym jyly qabyldady. Buny ózińiz eksperimentke balaǵan shyǵarsyz. Prozaǵa túbegeili betburys jasadyńyz ba?
– Proza maǵan endi-endi ǵana ashylyp kele jatqandai kórinedi. Onyń sebepteri kóp. Bárin jipke tizip aita berý de mánsiz bolar.
«Qudaidy» eksperiment dep qabyldasańyz, onda eksperiment. Bálkim, Siz aitqandai, oqyrman jyly qabyldaǵan da shyǵar, biraq ondai habar maǵan jetpedi. Birli-jarym ádebietti tereń túsinetin kisiler óz pikirlerin aitty. Jazýshy Didar Amantai arnaiy jazdy. Ol kisiniń aitqan synyn qabyldadym. Shynynda da, «Qudaidyń» kemshiligi de, artyqshylyǵy da bar, degenmen de birer qainaýy ishinde. «Qudaiǵa» qaita oralamyn. Oralatynym – «Qudaidy» ómir boiy jazýǵa bolady. Osy josparly esepten alǵanda, bul – bastamasy. Jazý «Qudaimen» aiaqtalsa... arman ǵoi...
– Shyǵarmashylyq adamyn oqý ósire me, álde jazý ma?
– Asyly, jazý da, oqý da jaqsy ǵoi. Kei jaǵdaida kóp oqý da, úzdiksiz jazyp, jii jariialaný da jazýshyny túk ósirmei jatqanyn baiqaisyń. Syrt qarasań, ónimdi jazady, oqyp, izdenetin de siiaqtanady. Biraq, shyǵarmany oqysań, ósý joq. Aldyńǵy bir shyǵarmalardaǵy qatelikter munda da júredi, bir kitaptan ekinshi kitap kóshkende jańa tynys, izdenistiń izin, oqýdyń toqýynan shyqqan sintezdi kóre almaisyń. «Baiaǵy jartas – sol jartas».
Shyǵarmashylyq adam úshin oqý jai ǵana oqý emes, ol – saraptama, óz jazýyńdy, kórkemdik oilaý júieni jetildirý, oi qorytý, sintezdeý jáne ony paidalana bilý. Al tek tsitata keltirý men jetkizý mánerin ishinara kóshirip alý jáne oqý qory úshin ǵana oqý – ol jazatyn adamnyń laboratoriiasy úshin sonshalyqty mańyzdy rol atqarmaidy dep bilemin.
– Shyǵarmashylyq energiiańyzdy áleýmettik jeli men kúnkóristiń qamy úshin jazylǵan materialdar urlap jatyr dep oilamaisyz ba?
– Ýaqyt urlap jatqan dúnie kóp qoi. Ol tek jeli men kúnkóris qana emes. Bastysy, ishtegi shyǵarmashylyq protsess toqtaýsyz. Ol kúndelikti tolyǵyp, sonyń arqasynda jańa dúnieler sulbalanyp, pisip jatyr. Qazir kitap taýar dep te jatady. Solaiy solai. Ái, biraq, kórkem shyǵarma jazyp, qarajat tabý búgin óte qiyn. Múmkin erteń, múmkindikter aiasy keńeigen saiyn ózin aqtaityn ári ózińdi jazýǵa arnaityndai jaǵdai keltiretin kúige jeter.
– Qoǵamda bolyp jatqan búgingi saiasi-mádeni kemshilikterdi jymdastyryp, kórkem shyǵarmamen jazyp shyǵýǵa bola ma? Bolsa, ne kedergi?
– Bolady ǵoi. Eshnárse kedergi emes.
– Bizdiń ádebiet tóńiregindegi túsinigimiz tar siiaqty. Sońǵy kezderi aitylyp júrgen áńgimelerdiń barlyǵy oqyrmandy mezi qyldy. Ádebiet týraly sóz qozǵasań, eshkim eshqandai reaktsiia bildirmeidi. Ádebi shyǵarmalardy úgit-nasihat, moral aitýǵa ainaldyryp almadyq pa?
– Qasań túsinikter, tar sheńberdi shiyrlaý bar. Úirenshikti jolmen kete berýge de beiil. Kóptegen shyǵarmalarda ultqa úlgi kórsetip, onyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap, óshkenin jandyryp, ólgenin tiriltkisi kelip, ulttyq boiaýdy ońdy-soldy, kelsin-kelmesin battastyra aiǵyzdai jaǵyp, sosyn ony qazaqtyń ulttyq bolmysyn aishyqtaǵan dúnie ispetti kórsetýge tyrysýshylyq baiqalady. Iaǵni, ultqa jaǵyný, qalamyn qaiqańdatyp ulttyń etegine oralý syqyldy ádebi minezder shyǵarmalardan kórinip turady. Tipti, kei jastardyń ózi tym erte aqsaqaldyqqa umtylyp jatqandai. Bul árine, jeke adamnyń ishki psihologiialyq, tulǵalanýǵa talpynys túrleriniń usaq elementteri shyǵar. Alaida, sondai dúnieniń kórkem shyǵarma atalyp, shyǵarmada órip júrýi – adam aiarlyq nárse.
Jazý janynyń shyn qalaýy bolǵan adamǵa munyń báriniń kók tiynǵa keregi joq. Ol ózine jáne qalamyna senedi.
– Ádebiette qalamgerdiń ishtei qyzǵanyshy degen bolady. Ol asa qaýipti de emes. Qatarlastaryńyz kitap shyǵaryp, ónimdi jazyp jatqanda, ishtei qynjylasyz ba?
– Joq, bireýdi bireý qaitalamaidy ǵoi. Jazý degenińiz alashapqyn bolyp jarysa jazyp jatqan dúrmekke qosyla ketý emes dep oilaimyn. Árkim óziniń shyǵarmashylyq esebin, salmaǵyn, barar jerin, qaitar tóbesin biletin shyǵar... Sondyqtan, zamandas jazýshylar kitap shyǵaryp jatsa, óndirip jazyp jatsa, onyń bári árkimniń óz shyǵarmashylyǵy úshin.
– Kalamger kóp bilgen saiyn, kórkem shyǵarma jazýǵa degen qulshynys báseńdeitin siiaqty. Qalai oilaisyz?
– Kerisinshe, bilgen saiyn jazý jazirasy birtindep ashyla túsetindei.
– Menińshe, siz drama salasynda sapaly eńbek etýge qabiletti siiaqtysyz...
– Ol jaǵyn tap basyp aita almaimyn. Menen góri Sizge kóbirek málimdeý syqyldy... Birneshe pesanyń sulbasy bar. Alda jazylady dep te josparlap júrmin.
Baǵlan ORAZALY, «Ádebiet portaly»
