Sondai-aq qoǵam ózi buzylǵan bola tura, ziialylardyń materialdyq bailyqqa satylmaǵanyn, jaǵympaz bolmaǵanyn qalap, ózinde joq biiktikti, tazalyqty solardan kórgisi keledi.
Ózderi ekijúzdi bola tura, «ziialy» degenderdiń jaǵympazdyǵyn keshire almaidy.
Sondyqtan álgi qazan aiyndaǵy kezdesýde Bekbolat Tileýhan, Aqseleý Seidimbek, Nurlan Orazalinniń sózderi, ásirese, Qabdesh Jumadilovtiń: «Esim hannyń eski joly, Qasym hannyń qasqa joly, Nursultannyń nurly joly» – dep taqyldatqany, oppozitsiialyq basylymdardyń aitýynsha, jurtshylyqtyń jiirkenishin týǵyzǵan kórinedi.
«Ziialy qaýym dep júrgenimiz qara basynyń ǵana qamyn oilaǵan ziiandy qaýym eken ǵoi», – deidi Dinásh Nurmuhamet («Azat» gazeti 10.11.2004 j.). Shynynda da, Elbasy álgi shyǵarmashylyq toptar ókilderin týǵan kúnine, kompliment aitýǵa emes, halyqtyq máseleler boiynsha pikir alysýǵa shaqyrǵanda álgindei taqpaq aitý qajet pa edi?
Tarihymyzdyń arǵy-bergisinen habary bolsa, osynaý «ziialy» deitin azamattar Abylai hannyń da saraiynda talai aqyn bolǵanyn, biraq ǵasyrlar ótse de, halyq jadynda Buqar jyraýdyń qalý sebebi onyń hanǵa ózgelerdei jaramsaqtanbai, el jaǵdaiyn, biliktiń teris jerlerin qaimyqpai aita bilgendiginen ekenin oilaýǵa tiis edi ǵoi?!
Óz áriptesteri týraly gazet tilshisine aqyn Esenǵali Raýshan:
«Jalpy, 60-jyldary ádebietke kelgenderge ókpeleýge bolmaidy. Olardyń deni – ákesi soǵysta ólgen jetim balalar.... Olardyń kóbi áli kúnge jetimderge tán psihologiiamen ómir súrip júr. Senbeisiz be, qylyqtaryna, qimyl-qareketterine qarańyz, ylǵi bireýden birdeńe dámetip, suramsaqtanyp júredi. Bul aitqanym kelmese, jazǵandaryn oqyńyz» deidi.
Batys Eýropa elderinde eskiden kele jatqan «Áielderdiń «kóne kásibi» – jezókshelik, al erkekterdiń «kóne kásibi» – korolǵa madaq aitý», – degen aforizm bar eken.
Endeshe, jezókshelikke teńelgen jaǵympazdyqtan halyq nege jiirkenbesin?!
Negizinde, jaǵympazdyq eki sebepte: jany úshin qoryqqanda jáne jeńil jolmen materialdyq paida tabý úshin jasalady eken.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys bastalǵanda Stalinniń:
«Ár halyq óziniń ulttyq batyrlaryn nasihattaý arqyly jaýyngerlik rýhyn kótersin!» degen nusqaýynan keiin, osy tapsyrysty oryndaý úshin Kenesaryny dáriptep, qazaqtyń kóptegen aqyn-jazýshylary, tarihshylary shyǵarmalar jazdy.
Sol eńbekteri úshin Memleketten syilyqtar da alyp, qaryq boldy. Kóp uzamai-aq, úkimet saiasatyndaǵy ózgeriske bailanysty, álgi shyǵarmalary «teris piǵyldy» atalyp shyǵa kelip, ásirese tarihshy E.Bekmahanov aýyr jazaǵa ushyrady emes pe?
Totalitarlyq biliktiń halyqty túrli joldarmen úreilendirip ustaýy oi eńbegi adamdarynda «ishki tsenzýra» qalyptastyrdy.
«Úndemegen-úidei páleden qutylady» degen, qoǵam, ult jaǵdaiy týraly jaq ashpaityn, biliktiń qabaǵyn baǵyp sóileitin printsipsiz «ziialy qaýym» paida boldy.
«Qazaqta oqyǵan kóp, kúresker tapshy» deitinim sondyqtan.
Biraq totalitarlyq kezeńde «úndemeseń de úidei páleden qutyla almaityn», jalamen jazalaǵan jaittar myńdap boldy.
Totalitarlyq júie qurýshy diktatorlardyń (Stalin, Gitler, Mao, Pol Pota, t.s.s) barlyǵyna tán dert – intelektýaldardy qýǵynǵa ushyratý, olarǵa jumysshy, sharýa siiaqty dene eńbeginiń adamdaryn qarsy aidap salý.
Munyń sebebi – halyq ziialylardyń pikirin tyńdap, oilanyp, bilikke qaýip tóndirmesin deýden jáne diktatorlar negizinen, shala saýatty bolatyndyqtan ózinen bilimdilerdi jek kórýden.
Diktatorlardyń súiikti bir tásili – ózin intellektýaldarǵa maqtaý arqyly halyq aldynda bedel jinaýǵa tyrysý.
Shala saýatty diktatordy eldegi akademik, professorlar, t.b. ziialylar madaqtap jatsa, álgi bileýshiniń» memlekettegi eń danyshpan, esh balamasyz adam» ekendigine halyq qalaisha ilanbasyn?!
Diktator bileýshi ózi «ortadaǵy jaryq juldyz» bop kórinýi úshin mańaiyna saýaty ózinen de tómen ia bolmasa bilikti madaqtaǵysh, printsipsiz «oqyǵandardy» ǵana jinaityny belgili zańdylyq.
Halyqty úrei arqyly basqarýdan ózgege qabileti jetpeitindikten, saýatsyz bileýshi memlekette avtoritarlyq, totalitarlyq júie ornatýǵa tyrysyp baǵady.
Óz halqynyń ishinen únemi jaý izdeýdi dástúrine ainaldyrǵan totalitarlyq memleketterde adamdar óz basyn qorǵamaq piǵylmen bilikti madaqtap qana qoimai, ózgelerdi qaralaý arqyly da úkimetke berilgendigin dáleldeýge jan salǵany jaily tarihymyzda mysaldar myńdap sanalady.
«Ziialymyz» deitinderdiń mundai qylyǵynan bertindegi mysal keltirsek 1986 jyly jeltoqsanda halqyn qoldaý ornyna, bir top «oqyǵandarymyzdyń» (M.Aitqojin, A.Áshimov, Q.Bekqojin, Ǵ.Qaiyrbekov E.Serkebaev) ult patriottaryn aiyptap, úkimet daiyndaǵan qujatqa qol qoiǵandary esterińizde bolar?!
Al keiinnen «batyrmyn» dep shyǵa kelgen Kárishal Asanov degen 17-jeltoqsanda, otarshyldardyń jendetteri Almaty alańynda qazaqty qan josa etip jatqan sátte, úkimet májbúrlemese de ózi pysyqtyq tanytyp, Gorbachevke: «Kolbindi Qazaqstanǵa basshy etkenińiz naǵyz dana sheshim!...» dep telegramma jóneltken.
Sol, 1986 jylǵy jeltoqsanda alańǵa shyqqan halqymen birge bolamyn dep soqqyǵa jyǵylyp, qyzmetinen qýylǵan rejisser Ázirbaijan Mámbetov pen akter Tuńǵyshbai Jamanqulovty 1992 jyly bir jiyn ústinde eske alǵanymyzda, keibir «oqyǵandardyń» kúlkige ainaldyrmaq bolǵanyn da kórdik. Ózderi erlik jasai almaityn jáne erlik uǵymynyń parqyn túsine almaityn miskinderdiń qylyǵy bul!...
Jaraidy ziialy sanalatyndar Jeltoqsan kóterilisi kezinde kóshege shyǵyp, dúlei kúshpen shaiqaspai-aq qoisyn.
Biraq sol kezderi taisalmai, kóterilisshiler týraly úkimetten ózgeshe pikir aitqan aqyn Juban Moldaǵalievty, jazýshy Beibit Qoishybaidy qaýym bolyp qoldap, jeltoqsandyqtarǵa arasha tússe, ziialylardyń eshkim de basyn kesip almas edi.
Óz jandaryn alańǵa shyqqandardan artyq sanaǵan úreishilder dál sol kezderi kompozitor Jolal Dástenovtyń esh qoryqpastan meni sottatpaý úshin, Saǵat Áshimbaev ekeýi aqyldasyp Qazaq tele-radio komitetindegi áriptesterimdi alty kúnge sozylǵan sotqa qatystyryp maǵan qoldaý kórsetkenin, Kolbinge, sotqa hat jazǵandaryn bile me eken?..
Iá totalitarizm kezinde bir- biriniń ústinen domalaq aryz, maqala jazyp, jiyndarda «áshkerelep», qazaq oqyǵandary ózdi-ózin (ult úshin qai-qaisynyń da qajet ekenin oilamastan) qyrǵynǵa ushyratqany belgili jait. Biraq dál orys jazýshysy Kornei Chýkovskiidei biliktiń kóńilin tabamyn dep balalarǵa da repressiia jasaýdy usynǵan qazaq bolmaǵan shyǵar-aý!..
(Jalǵasy bar)
Maqala "Qala men Dala" gazetinde jariialandy
