Eń qyzyǵy, táýelsizdigimizdi jariialaǵan ýaqytqa deiin bizdiń elimiz Qazaq Sovettik Sotsialistik Respýblikasy dep atalatyn. Keńes ókimetiniń qatarynda (shyn máninde – ulttyq saiasatta basqa ulttar úshin Resei imperiiasynyń orystandyrý saiasatyn jalǵastyrýshy ókimet) júrgende, meniń oiymsha, bizdiń júregimizge qýat beretin de osy bir aýyz aldamshy sóz bolatyn.
Sondyqtan bolý kerek, qazaq memleketin qurý úshin tek qana qazaqtar kúreske shyqty, tek qana qazaqtar Ortalyqtan bólinip shyǵyp, jeke, egemendi el bolýdy maqsat etip qoidy. Bul qazaq halqynyń san jyldardaǵy armany bolatyn. Múmkin, Syrymnyń sońǵy oiy da, Kenesarynyń sońǵy elesi de osy qazaq eli bolar.
Shet jerde kóz jumǵan Mustafa Shoqai da sarǵysh Syrdariiasynyń sýyn bir kórsem degennen buryn táýelsiz qazaq eliniń qurylýyn ańsaǵan bolar... Kim bilsin, múmkin, Alashtyń arystary atylar aldynda ózderiniń san túrli aila jasap, qyzyldarmen qoltyqtasýǵa deiin barǵanda, egemendi qazaq elin jasai almai ketkenderine ǵana ókingen bolar.
...
Keibireýler «Táýelsizdik aldyq emes pe, ózimizdiń Týymyz, Eltańbamyz, Ánuranymyz bar ǵoi» dep shúkirshilik etkisi keledi.
Olardy da túsinemin, sansyz jylǵy kúresten ábden qajyǵan qazaq ózderiniń qoldaryna kelip túsken egemendikti jaryta almaǵannan soń, ózderin ózderi osylai aldarqatady.
Sondyqtan bolýy kerek, barlyq jerge «egemendik», «táýelsizdik» degen sózderdi jazyp qoidyq...
Keide men, osy sózderdi 90-jyldardyń basynda qalanyń barlyq kóshelerine jazyp qoiǵanda qandai bolar edi dep oilaimyn.
Naqty jazatyn kezeńi sol bolatyn! Alaida memleket, ókinishke qarai, ol ýaqytta sol sózdi aitqandardy, jazǵandardy qýdalaýmen ǵana ainalysatyn. Qazir bul sóz, men úshin, kermek tati bastady.
«Egemendik», «jeke memleket boldyq» degen uǵymnyń naqty kórinisi, sharttary júzege asqan joq. Bári baiaǵy kúide qalǵan siiaqty.
Tek qana Týymyz ben Eltańbamyz, Ánuranymyz ǵana ózgeripti. Tilimiz de baiaǵy Keńes ókimeti kezindegidei, qazaqtyń besigi bolyp tabylatyn aýylymyz da sol qalpy – júdeý kúiinde, baspanasyz, «kvartira» jaldap júrgen de sol sorly qazaq, úileri qirap, jataqhanadan shyǵarylyp jatqandar da bizdiń baýyrlarymyz.
Eń qorqynyshtysy, qazaq eliniń bolashaǵy – jastarymyz ulttyq rýh pen ulttyq namystan aiyrylyp bara jatyr. Árine, júzdegen jyl bodandyqta, totalitarizm qyspaǵynda ne besigi men dombyrasyn, ne dini men tilin joǵaltpaǵan qazaq quryp ta ketpeidi jene uiyqtap ta jata bermeidi.
Biraq birinshiden, qazaq ultynyń memleketin qurý úshin «táýelsizdik», «egemendik» degen jalaýlardyń ishinde júrip «qazaq memleketi qaida?» dep attan salýdyń ózi yńǵaisyz bolsa, ekinshiden (qazaqtyń bir kóterilse toqtamaityn minezin bárimiz bilemiz), sol ulttyq múddeniń jolynda bir-birimizdiń jaǵamyzdan alýǵa barǵymyz kelmeidi.
...
Óz basym, bizdiń memlekettiń «shópke tysharlary» áli kúnge deiin ulttyq negizdegi ýnitarlyq memlekettiń basty belgilerin, sharttaryn bilmeitin bolar dep oilaimyn.
Ekinshi jaǵynan, ony bilmeýleri múmkin de emes siiaqty. Birdi-ekili kelimsekterdiń jinalyp, sol jerdiń turaqty halqyn jaýlap alyp nemese qyryp-joiyp qurǵan memleketterinen (AQSh, Kanada, Avstraliia, Jańa Zelandiia siiaqty) basqa barlyq elder ulttyq negizdegi elder bolyp sanalady. Olardyń da memlekettik sharttary kóz aldymyzda tur emes pe? Alaida qazaq eline kelgende sol sharttardyń eshqaisysy jumys istemei qalatyny qalai?
Osy paradokstan bizdiń memlekettiń basshylary da uialatyn bolýlary kerek, «biz erekshe elmiz, basqalarǵa uqsamaimyz» degen ýájdi aldymyzǵa tartatyn boldy.
Biraq bizdiń basqa elderden qandai ereksheligimizdiń bar ekenin áli kúnge deiin bir adam aityp, dáleldep bergen emes.
Olardyń (biliktiń) men biletin, biraq ózderi eshqashan aýyz ashyp aitpaityn bir ǵana dáleli bar, ol – «eger qazaq el ekenimizdi moiyndasaq, qazaq tiliniń memlekettiligin (demek, memlekettiliktiń bir sharty ekenin – D.K.) de moiyndaýymyz kerek, sol kezeńde bizder jumystan da, jep otyrǵan nanymyzdan da aiyrylyp qalamyz, al bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz «maily shelpek» – qazaq jerinen ketýine týra keledi» degen qorqynysh.
Árine, bul qorqynyshtyń negizi bar, biraq nieti bar adamdar úshin memlekettik tildi úirený de, asa qiyn sharýa emes qoi.
...
...Sońǵy ýaqytta ulttyq baǵyttaǵy azamattarǵa, uiymdarǵa «osy senderdiń basty maqsattaryń, múddeleriń qandai» degen siiaqty suraqtar qoiyla bastady. Oǵan da shúkirshilik.
Bul suraqtyń astarynda «Táýelsizdik aldyńdar, Týlaryń men Eltańbalaryń bar, endi senderge ne jetpeidi?» degen renish jatqan siiaqty.
Shynynda da, memlekettik rámizderdi belgiledik, alaida bunymen is bitti deýge bola ma?
Múmkin, jan-jaǵymyzǵa qarap, basqa da memleketterdiń basty belgilerin saraptap, ózimizde osy belgiler bar ma, bar bolsa, qandai jaǵdaida, qandai deńgeide dep suraq qoiatyn kezeń jetken siiaqty.
Ekinshiden, osy bir qysqasha saraptaý arqyly bizdiń kóterip júrgen máselelerimizdiń bos aiqai emes, barlyq elderde júzege asqan negizgi sharttar ekenin de halyqqa jetkize ketermiz.
Sonda ǵana keibireýler «bulardyń kóterip júrgen máseleleri barlyq órkenietti elderde tolyq júzege asyp otyrǵan, aqylǵa da, halyqaralyq zańdarǵa da siiatyn máseleler ǵoi, qazaq elinde de osy sharttardy júzege asyrý – zańdy talap emes pe» dep bizge ojyraia qaraýyn qoiatyn bolar.
...
Birinshi. Qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda memlekettik tildiń qajettiliginiń ornaýy. Bul jerde kóp aitatyn eshteńe joq dep oilaimyn. Kez kelgen ýnitarlyq, ulttyq eldiń óz memlekettik tili bolady da, ol tildi meńgerý sol eldiń azamattarynyń sózsiz qajettiligine ainalýy shart.
Al memlekettiń mindeti – sol qajettilikti saýatty túrde júzege asyrý bolyp tabylady.
Eń qyzyǵy, keibir elder bul aksiomany (talassyz shyndyqty) Konstitýtsiiaǵa da engizip jatpaidy. Sondyqtan da «Memlekettik til týraly» zańdy tez arada qabyldaýymyz qajet.
Onyń negizinde: «Qazaq tili mindetti, basqa tilder qajettiligine qarai» degen printsip bolýy shart. Memlekettik tildiń qoldanýy, talap etilýi – basqa tilderdi shettetý bolyp tabylmaidy.
Basqa tilderdi shettetý (diskriminatsiia) – qazaq tilinen basqa tilderdi qoldanýǵa zań júzinde tyiym salý. Sondyqtan memlekettik tildi qoldaný talaby diaspora ókilderiniń tilderine eshqandai da áser etpeidi.
Til máselesin birneshe jeke salalarǵa bólip aitýǵa bolady.
Bunyń ishine jer-sý ataýlarynyń sol jerdiń iesiniń tilinde bolý máselesi de, ishki qoldanystaǵy jáne syrtqa shyqqandaǵy qujattardyń barlyǵynyń tek bir ǵana tilde – sol memlekettiń tilinde bolýy da, oqý-tárbie jumystarynyń tek qana memlekettik tilde júrgizilýi de, kóshedegi kórneki jazbalardyń da tek qana memlekettik tilde bolýy, sheteldermen qatynastyń memlekettik tilde júrgizilýinen bastap, ózimizde shyǵatyn ónimderdiń ataýlaryna deiin (búgingi kúni respýblikada shyǵarylatyn kámpitterge deiin «Alenýshka», «Mishýtka» dep atalady) qazaq tilinde bolý sharty jatady. Memlekettik tili jumys istemeitin el mylqaý adammen teń.
...
Ekinshi. Memleket qurýshy ulttyń meiramdary men ataýly, tarihi kúnderi sol memlekettiń resmi meiramdaryna ainalýy.
Qazaq elin mekendegen barlyq diaspora, ult ókilderi tarihy qalyptastyr- ǵan meiramdar men ataýly kúnderdi memlekettik mereke retinde toilaýy shart, al memleket bul ataýly kúnderdi zań arqyly bekitýi qajet.
Bul – barlyq elderde júzege asqan, ol eldiń birde-bir adamy qarsy bolmaityn másele.
Mysaly, frantsýzdardyń Bastiliiany alý kúni – frantsýz halqynyń ulttyq-tarihi meiramy. Sonymen qatar Frantsýz memleketiniń de meiramy retinde sol eldegi barlyq azamattar toilaityn «qyzyl kún».
Táýelsizdigimizdiń 15 jylynda ǵana aittyń bir kúni resmi túrde demalys kúni degen ataý aldy. Alaida ol kúnge pashany qosyp berip, «bir adym ilgeri, eki adym keiin» jyljydyq.
Menińshe, 300 jyl boiy táýelsizdik úshin kúresken qazaq halqynda, mindetti túrde, «Ult-azattyq kúres kúni» bolýy shart.
Múmkin, ony jońǵar shapqynshylyǵyna nemese Kenesarynyń kóterilisine ne 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine bailanystyrarmyz, ol jaǵyn tarihshylardyń enshisine qaldyralyq.
Alaida mundai ataýly kúnniń bolýy, sóz joq, ulttyq rýhtyń kóterilýine, patriottyq sezimniń qalyptasýyna, memleketshildiktiń oianýyna negiz bolary sózsiz.
Dos Kóshim,
«Ult taǵdyry» qozǵalysynyń tóraǵasy
(jalǵasy bar)
