– Bul endi qate túsinik. Djaz – ol hobbidan basqa esh nárse emes. Biraq, shynymen de birneshe jyl boiy on saǵattan djaz mýzykasyn tyńdaǵan kezderim boldy. Sondyqtan bul mýzyka meni óziniń ritmimen, únimen, stilimen óz tereńine tartyp keldi. Meni shyǵarmashylyqqa djaz-klýb ashýym alyp keldi desem bolady. Bir joly klýbtyń ishinde qara násildi amerikalyq áskerlerdiń týǵan jerlerin eske alyp, jylap otyrǵandary tańǵaldyrdy. Dál osy sátke deiin men batys mádenietine barynsha qumar edim. Bul on-on eki jasymnan bastalǵan qyzyǵýshylyq edi. Sol bir qara násildi amerikalyq áskerlerdiń jylaǵanyn kórgen kezde, batys mádenietin qansha jerden súisem de, bul mádeniet maǵan qaraǵanda sarbazdar úshin áldeqaida mańyzdy ekenin túsindim. Tek djaz ǵana emes, Elvis (1935-1977. Rok-n-rol koroli atanǵan) pen Vonnegýtke de (1922-2007. Amerikalyq modernist jazýshy) qatty qyzyqqanmyn. Menińshe, bul shyǵarmashylyq ákeme degen qarsylyqtan (ol japon ádebieti oqytýshysy bolǵan) jáne basqasha japondyq kózqarastan týǵan bolýy múmkin. On alty jasymda japon ádebietin oqýdy toqtatyp, japon tiline aýdarylǵan frantsýz, orys jazýshylarynan Dostoevskiidi, Stendaldy, Balzakti oqi bastadym. Keiin aǵylshyn tilin meńgerip, qara bazardaǵy kitap satýshylardyń kómegimen Amerika jazýshylaryn oqydym. Amerika romandary meni jalǵyzdyqtan qutqaryp, basqa bir álemge jeteledi. Basynda men ózimdi Marsta júrgendei sezindim, keiindep birte-birte ózimdi jaily sezine bastadym. Mine, meniń jaza bastaǵan sebebim osy.
– Amerikalyq postmodernist jazýshylar Tomas Pinchon (1937), taǵy basqalarynyń djazdyń áserine ushyraǵany baiqalady. Sonyń ishinde improvizatsiianyń áseri basym. Siz óz shyǵarmańyzdy improvizom dep esepteisiz be?
– Men úshin improvizomǵa qaraǵanda ritm mańyzdy. Shyǵarma jazǵan kezde aldymen ritm jaily oilaimyn.
– «Norvegiia ormany» romanyńyz bas keiipkerdiń ushaqta otyrǵanynan bastalady. Negizgi oqiǵa keiipkerdiń kókjiekte, ótkendi eske alýy arqyly baiandalady. Iaǵni, dál osy kórinis oqiǵanyń bastalýy emes qoi?
– Iá, shyǵarmany ushaqtaǵy kórinisten bastamadym, túnde jaryq shashatyn qońyz týraly eski oqiǵadan bastadym. «Norvegiia ormanyn» osy qysqa oqiǵanyń jalǵasy retinde jazyp shyqtym. Ol maǵan shyǵarmadaǵy keiipkerdiń ómiri ne bolatynyn bilýge múmkindik berdi. Olardyń úsheýi óledi, úsheýi tiri qalady. Biraq, qaisysynyń ólip, qaisysynyń tiri qalatynyn jazyp jatqanda bilmedim. Meniń basty lázzatym – jazý jáne jazyp jatqanda kelesi jol ne bolaryn bilýge umtylý. Bul bolmasa, shyǵarmashylyq lázzatta eshqandai mán bolmas edi.
– Sizdiń birneshe romanyńyz osyndai qysqa áńgimeniń júlgesinen shyǵypty. Siz osy qysqa áńgimelerdi jazyp bolǵan kezde bir nárse jetpei turǵandai bolyp, qaita jazýǵa itermelei me? Joq, álde, biraz ýaqyt ótkesin qaita qarap: «Jaraidy, kelesi shyǵarmaǵa paidalanarmyn» degen kezderińiz boldy ma?
– Qaisy bir jazǵan áńgimemniń aiaqtalmaǵanyn baiqaý úshin maǵan tórt-bes jyl kerek. Keide alty-jeti jyl ketedi. Bundai shyǵarmalarymnyń aiaqtalmaǵanyn baiqaǵan kezde qaitadan basqa nusqada jazyp shyǵamyn. Barlyq romandarym qysqa áńgimelerden týǵan joq. Mysaly, «Qoi aýlaý» (Ohota na ovets) romanyn qalai roman retinde oiladym, solai qaǵazǵa túsirdim.
– Biraq, birneshe jyl ótken soń siz osy romannyń jalǵasy «Dens, Dens, Dens» romanyn jazdyńyz. «Qoi aýlaýdy» jazyp bolǵanda, bunyń jalǵasy bar ekenin bildińiz be, álde tolyq aiaqtaldy dep oiladyńyz ba?
– Bul romandy jazyp bitkende mende ondai oi bolǵan joq, bári aiaqtalǵandai boldy. Arada bes-alty jyl ótken soń baryp «bas keiipkerimniń jaǵdaiy ne bolyp jatyr eken» degen oi keldi. Ol keiipkerdiń men úshin mańyzdy tulǵa ekenin túsindim. Sosyn onyń jan álemin asha túsý úshin «Densti» jazýdy bastadym.
– «Sheksiz tańǵajaiyptar qalasy men Zamanaqyr» romanyńyz óte qyzyqty, detektivtegi «hardboild» stilin qoldanǵan siaqtysyz. Bul stil sizdi nesimen qyzyqtyrdy?
– Durys aitasyń. Shyn máninde shytyrman oqiǵaly detektiv jazý maǵan qyzyq emes, tek osy tásildi paidalanyp kórgim keldi. Men únemi jazýdyń basqa da tásilderin paidalanamyn. Aitalyq, ǵylymi fantastika, lav-stori nemese romans. Detektiv stilindegi «hardboild» bas keiipkerleriniń qashanda ómirden «alshaq» individýalist bolǵanymen qyzyqtyrady. Bári – jalǵyz bóri sekildi. Men úshin bul óte qyzyq, sebebi individýalist pen jalǵyzdarǵa Japoniiada ómir súrý ońai emes. Maǵan únemi osy taqyrypta oilaýǵa týra keledi. Óitkeni men jazýshymyn, men jalǵyzbyn jáne individýalispin. Múmkin, meniń «hardboildtyń» qurylysy men mistikalyq shym-shytyryq siýjetine qyzyqqanym Amerikany armandaýyma sebep boldy.
– Romandaryńyzdyń barlyǵy birinshi jaqpen jazylypty. Basqalai jazyp kórgen kezińiz boldy ma?
– Jaqynǵy kezderi úshinshi jaqpen jazyp kórmek boldym, biraq esh nátije shyqpady.
– Qyzyq eken, sonda olai jazýǵa ne kedergi?
– Úshinshi jaqpen jazǵan kezde ózimdi Qudai siiaqty sezindim. Meniń Qudai bolǵym kelmeidi. Álemdegi barlyq nárseni tolyq bile almaimyn, álemdegi barlyq zattar týraly jaza da almaimyn. Men – jai ǵana menmin. «Men» qalai jazsa, mende solai jazǵym keledi. Ózimdi bas keiipkerim ornynda sezinbeimin, biraq olardyń ne oilaitynyn, neden ýaiymdaitynyn boljap bilemin. Shyǵarmashylyq maǵan beisanada sapar shegýge múmkindik berdi. Osy sapardy oqiǵa qurastyrýǵa paidalanamyn. Men úshin jaqsy oqiǵany baiandaý – kóshede serýendegenmen birdei. Men bul kósheni unatamyn. Bul kósheni qydyrǵan kezde bárin baiqaimyn, estimin, onyń iisin iiskeimin. Sol sátte álem basqa túrge enedi. Tús te, ún de, sezim de jańarady. Mine, men úshin shyǵarmashylyqtyń ne ekenin qarańyz. Qyryq alty jasqa kelip qoiǵan áieli bar erkekpin, biraq jazǵan kezde jiyrma bes jastaǵy boidaq jigitke ainalamyn. Bireýdiń terisin jamylyp ómir súrip, jazamyn. Sóitip, Shyǵarmashylyq seniń ekinshi «menińdi» paida qylady.
– Amerika men Japoniiada keibir synshylar sizdi japondyq ádebietke jatqyzbaidy.
– Bul óte ústirt oilaýdan kelip shyqqan. Men ózimdi japon jazýshysymyn dep esepteimin. Árine, ártúrli stilderdi, ártúrli materialdardy qoldanǵan shyǵarmyn, biraq men japonsha jazamyn, japondar úshin jazamyn, japon qoǵamyn jazamyn. Meni bireýler batystan nár alǵan dep minep jatady, olar qatelesedi. Iá, men basynda «halyqaralyq» jazýshy bolǵym keldi. Ýaqyt óte kele ózimniń japon jandy jazýshy ekenimdi, basqa eshkim bola almasymdy sezindim. Shyǵarmashylyqqa kelgen kezimde men batystyq stildi kóshirip paidalanýdy qalamadym, qaita japon ádebietin syrtynan emes, óz ishinen ózgertýge talpyndym, ári osy úshin óz jolymdy oilap taptym.
Japon jazýshylary syrtqy sulýlyqty unatady, sezimtaldyqty mátinniń ishki qýatynan joǵary qoiady. Bul kórkemdik ózderine ádemi kórinedi, sosyn qara bastyń qamy bolyp qala beredi, sondyqtan olardyń sezimderi qabyldaýǵa kelmeitin qatyp qalǵan teńeýlerge kelip tireledi. Jazýdyń bul stili ýaqyt ótken saiyn qajalyp, sýyp qalǵan tamaqty eske salatyn bolady. Maǵan mundai dástúrli kórkemdeý tásili unamaidy. Bul bir jaqtan jaqsy kórinýi de múmkin, biraq adamdyq qatynastyń deńgeiin jazýdy kótere almaidy. Sosyn sulýlyq degenniń ne ekenine kim naqty baǵa bere alady? Men prozamda osyny ózgertýge talpynamyn. Maǵan erkin jazǵan unaidy, sondyqtan shyǵarmada ómirlik mán men balǵyndyqty kóbirek tabatyn uzaq teńeýlerdi kóp qoldanamyn.
– Dál osy «balǵyndyq» batys oqyrmandaryn qyzyqtyrady, bir jaqtan siz shyǵarmańyzda olarǵa tanys pop-mádenietten dáieksóz keltirip otyrasyz. Biraq batys adamy úshin pop-mádeniet tańǵalarlyq nárse emes, solai ǵoi?
– Sózińde qatelik joq. Biraq osyndai dúnielerdi konteksten sýyryp alsa, olar múlde basqa maǵynaǵa ie bolady. Kitaptarymda kóp jyldar pop-mádenietten dáiek keltirip júrdim, óitkeni bul mádeniet japondyqtardyń ómirine sińip ketken. Bul maǵan qarapaiym japondyq retinde unaidy. Alpysynshy jyldary kópsandy japondyqtar televizor arqyly Amerika mádenietine qyzyqty. Mysaly, men bala kezimde «Ákemiz bárinen kóp biledi» deitin Amerikanyń tok-shoýyn unatatynmyn. Televizordaǵy sol geroilardyń ómiri japondyqtar úshin baǵa jetpes bailyq sekildi boldy. Úlken mashinalar, televizorlar, ómirge rahat syilaityn tehnikalar jánnatty elestetti. Men erjetip, jaza bastaǵan kezde djaz, detektivter, telebaǵdarlamalar, rok-mýzykalar bizdiń álemniń ajyramas bir bólegine ainalǵan, sondyqtan bul tabiǵi nárse. Biraq bul siltemeler asa kúrdeli ári tereń emes. Naqty aitqanda, men Briýs Springstiniń jasaǵan dúniesiniń jelisimen jazǵym keledi. Solardyń kómegimen men aitarymdy aitqym keledi, al ol qashanda qiyn. Mynany moiyndaý kerek, sońǵy kezderi men pop-mádenietti kórsetýdiń keregi joq ekenin bildim. Endi men basqa shiyrmen júremin, baǵytymdy ózgertemin.
– Amerikalyqtarǵa sizdiń kitabyńyz nesimen qyzyq? Ásirese jastarǵa?
– Amerika ýniversitetterine lektsiia oqyǵanda baiqaǵanym, kóptegen stýdentter zamanaýi japon ádebietin japon ádebieti dep oqymaidy. Tek qana olarǵa qyzyq bolǵany úshin oqidy. Jastar on jyldyń aldynda Garsia Markestiń, Mario Vargas Lostyń jáne basqa da latynamerikalyqtardy qyzyǵyp oqysa, bul kúnde meniń romandarymdy da, Emi Iamadanyń prozasyn da solai qyzyǵa oqidy. Mundai ózgeris úshin ádette biraz ýaqyt qajet. Biraq, keiingi kezde ár eldiń jazýshylarynyń bir-birine yqpal etýi ádebi ózgeristi burynǵydan tezdetip jiberdi. Bul, menińshe, óte durys.
– Búgingi japondyqtardyń alpysynshy jyldardaǵy japondyqtardan aiyrmashylyǵy bar ma? Alpysynshy jyldary jastardyń álemde bolǵan qózqarasyn ózgertetin kóńilge qonymdy ádebiet bolmady dep ózińiz aityp óttińiz. Qazir bul úrdis ózgerdi me? Sizdiń talǵamyńyzǵa jaqyn jas jazýshylardyń tolqyny paida boldy ma?
– Iá, qazirgi kúnde jazýshylardyń jańa tolqyny paida boldy. Sonyń ishinde japon ádebietiniń stili men mazmunyn ózgertkenderi de bar. Banana Esimotonyń povesteri, Riý Mýrakamidiń romandary on jyldyń aldyndaǵy japon ádebietinen ozyp ketti, tipti soǵystan keiingi tolqynnyń basynda turǵan Kendzabýro Oeden de asyp tústi. Bul avtorlardyń maǵan unaǵan jeri, olardyń shyn júrekterimen, ashyq túrde búgingi bizdi qorshap turǵan japon qoǵamy týraly alań kóńilmen qalam terbegenderi. Olardyń jasóspirim kezderinde Japoniia bai-baqýatty boldy, al qazir olar Japoniianyń keremettei ózgergenine senimsiz. Olar qoǵamdy jalpy bettik qasiret basýynan qorqady. Meniń baiqaýymsha, qazirgi oqyrmandarǵa olardyń hat formasyndaǵy jańa máneri unaidy. Men bul jigitterge qaraǵanda úlken bolsam da, ózimdi ishki jan dúniemde solardyń qurdastaryndai sezinemin.
– Shetelde júrgen adam otany týraly tereń túsinikterge baryp, basqasha oilai bastaidy degen túsinik bar. Sizdiń basyńyzda osyndai jaǵdailar boldy ma?
– Ondai sezim bolady. Amerikalyqtar menen únemi nege Amerika týraly jazbaisyz dep suraidy. Men Amerikada birneshe jyl ómir súrdim, eń bastysy, Prinston, Garvard ýniversitetteri maǵan viza berip shaqyrtty. Olarmen qandai da bir mindetteme bolǵan joq, men óz qalaýymsha ómir súrdim. Árine, Amerikadan tom-tomdap kitap jazýǵa bolatyndai áser aldym, biraq maǵan Aziia týraly jaza bergenim durys sekildi. Otyzynshy jyldary Japoniia Qytaida ne istegeni týraly kitap jazyp jatyrmyn. Bul romandy Prinstonda júrgende bastadym. Sol jerdegi kitaphanadan soǵys týraly kitaptardyń úlken qoryna kezigip, sony oqyp júrgende, «saiyp kelgende, japondyqtar kimbiz bizder? Biz álem úshin ne istep berdik?» degen úlken suraqtar mazamdy ala bastady. Otyzynshy jyldary ákemniń Qytaida ne istegenin bilgim keldi. Ol kishkene kezimde Qytaida soǵysta bolǵanyn aityp otyratyn. Osy tarihtyń keibir tustary meni qatty tańǵaldyrdy. Bul da bir úlken qandy tarih. Jalpy esepte japondyqtar Ekinshi dúniejúzilik soǵysta ne bolǵanyn túsinbeitin sekildi. Iá, Hirosima men Nagasakige atom bombasy tastalýy úlken qasiret, al japondyqtardyń Qytai men Perl-Harbordaǵy zobalańy odan kem emes. Búgingi japondyqtar soǵystyń qurbandary bolyp kóringisi keledi. Bizge bomba tastalǵasyn – qurban bolǵanymyz jaqsy. Kináliler biz emespiz, kináliler bilikte, Imperator saraiynda, parlamentte otyrǵandar. Biraq osy haiýandyq úshin barlyq japondyqtar basqynshy atandyq. Bizdiń ótkenimiz ben búginimiz bir-birimen sabaqtasyp jatqanyn adamdar oilaǵysy kelmeidi.
– Barlyq jynystyq qatynas kórinisteri, basy da, sońy da negizgi mátinnen bólek jasandy zatty ákelip ornalastyrǵan siiaqty. Oqiǵa órbi beredi, sosyn jynystyq qatynas kórinisine úzilis alady da, qaitadan óz arnasyna túsedi. Tek «Norveg ormanynda» ǵana mundai kórinister oqiǵany shynaiy kórsetip tur.
– Úlken raqmet! Japoniialyqtardyń kóbisine «Norveg ormanyndaǵy» jynystyq qatynas unamaidy eken. Nege ekenin bilmedim, keibireýleri buǵan ashýlandy, al keibiri buny «pornogrofiia» dep eseptedi. Maǵan «seksýaldy maniiaksyń» dep jazǵandar da boldy (kúldi)... Árine, bul aqymaqtyq qoi. Men tek jynystyq qatynas týraly jazdym, óitkeni bul adam ómiriniń eń mańyzdy shaqtary. Sábige qýyrshaqty bergenimizde, onymen oinaǵysy keledi. Biraq kelesi kitabymda men bul qýyrshaqty qoldanbaimyn, óitkeni men onymen oinap bolǵanmyn.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimeleskender: Sinda GREGORI, Tosifými MIIaVAKI.
Aýdarǵan Yqylas ShALǴYNBAI
