Búginde eńbek naryǵyna 2000-jyldardan keiin týǵan jastar kelip jatyr. Jyl saiyn 300 myń jas eńbek naryǵyna enip, jumysqa ornalasýdy qajet etedi. Sondyqtan da memleket jumyspen qamtýdyń ikemdi túrlerin keńeitip, sapaly jumys oryndaryn qurýǵa kúsh salyp jatyr. Ásirese, jastardyń jumysqa ornalasýy úshin naqty sharalar qabyldanýda.
«Sapaly jumys» termini EYDU elderinde qazirdiń ózinde bar. Bul degenimiz, jalaqy deńgeii aimaqtyq ortasha jalaqydan tómen bolmaýy tiis, bir jumysta eńbek etý merzimi keminde alty ai bolýy kerek, sodan soń jumys ornynyń qaýipsizdigi asa mańyzdy. Iaǵni, jumysshyny áleýmettik baǵdarlamalarǵa tartýdy kózdeidi. Osy tásildi júzege asyrý úshin bizdiń elimiz óńirlik erekshelikterin eskere otyryp, eńbek naryǵyn 2030 jylǵa deiin damytý tujyrymdamasyn daiyndady.
Premer-ministrdiń orynbasary Tamara Dúisenovanyń aitýynsha, Qazaqstanda eńbekke jaramdy azamattardyń sany kóbeigenimen, jumys kúshi jetispeidi. Máselen, qazirgi ýaqytta elektrondy eńbek birjasynda bos jumys oryndarynyń sany 56 myńǵa jetken. Kez kelgen adamnyń biliktiligi men daǵdysy, tájiribesi bolsa, ol qiyndyqsyz «eki qolǵa bir kúrek» tabady.
Al Eńbek jáne halyqtyń áleýmettik qorǵaý ministrliginiń málimetinshe, ótken jyly 1 millionǵa tarta turǵyn jumysqa ornalasqan. Bul sanǵa, sondai-aq memleket sýbsidiialaityn jumys oryndarynda eńbek etetinder de, esh jerde tirkelmegen, biraq salyq shegerimderin jasaityn táýelsiz (platformalyq) jumysshylar da kiredi.
Aita keterligi, jumyspen qamtylǵan jáne jumyssyz halyq sanynyń mólsherin Ulttyq statistika biýrosy Halyqaralyq eńbek uiymynyń (HEU) ádistemesine sáikes 15 jastan asqan úi sharýashylyqtary múshelerin ai saiynǵy irikteý zertteýiniń negizinde anyqtaidy. HEU kriteriilerine sáikes jumyssyzdar qataryna qarastyrylyp otyrǵan kezeńde bir mezgilde úsh negizgi kriteriige sai keletin adamdar jatady: olar – jumyssyz (paida ákeletin kásibi joq), belsendi jumys izdep júrgen jáne belgili bir merzimde jumysqa kirisýge daiyn azamattar. Sondyqtan ádisteme búkil álemde birdei qoldanylady.
«Memleket óz mindettemelerin oryndap jatyr. Aitalyq, 2024 jyly biýdjet shyǵystarynyń 41 paiyzy áleýmettik salaǵa baǵyttalady: tek zeinetaqyǵa 4 trillion teńge, bilim men ǵylymǵa 1,7 trillion, densaýlyq saqtaý salasyna 2,4 trillion teńge qaraldy. Járdemaqylardyń qoǵam músheleri arasynda ádil bólinýin qamtamasyz etý úshin «Balalarǵa arnalǵan ulttyq qor» jobasy qabyldandy. Zańsyz alynǵan aktivterdi qaitarý týraly qabyldanǵan zańdy da umytpaǵan jón. Bul - eldegi demokratiialyq reformalardaǵy mańyzdy qadam. Byltyrǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdai boiynsha Bilimdi damytý qoryna 120 milliard teńgeden astam qarjy túsken. Bul aqsha mektep salýǵa jumsaldy. Al qaitarylǵan qarajat aldaǵy ýaqytta áleýmettik infraqurylymǵa jumsalady», - degeni bar vitse-premerdiń bir sózinde.
Turǵyndardyń áleýmettik liftterge, memlekettik qyzmetterge jáne infraqurylymǵa qoljetimdiligi bolýy kerek. Bul oraida, memleket tarapynan qyrýar sharýa atqarylyp jatyr. Jai ǵana salystyrý arqyly kóp derekke kóz jetkizýge bolady.
Osydan 15 jyldai buryn aimaqtarda júrekke kúrdeli otalardy jasaýdy oilaityn ba edik? 2018 jyly nebári 38 myń bilim granty bólinse, biyl bul kórsetkish 72 myńǵa jetti, iaǵni 40 paiyzdan astam túlek joǵary oqý oryndaryna túsip, tegin oqi aldy. Qazaqstanda sheteldik úzdik ýniversitetterdiń filialdary ashylýda. Bul oqý oryndarynyń diplomdary Eýropada da moiyndalatyn bolady. 2018 jylǵa deiin eń tómengi jalaqy 28,5 myń teńge bolsa, osy jyldan bastap 85 myń boldy.
Sonymen qatar, Úkimet «Halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2029 jylǵa deiingi baǵdarlamasy» keshendi josparyn bekitti. Máselen, biylǵy 1 qańtardan bastap 38 myń áleýmettik qyzmetkerdiń jalaqysy 25 paiyzǵa, meditsina qyzmetkerleriniń jalaqysy 20-30 paiyzǵa, al 1 qyrkúiekten bastap mektepke deiingi uiymdardyń pedagogtarynyń jalaqysy 30 paiyzǵa kóterildi. 2024-2025 jyldary biýdjettik sala qyzmetkerleriniń jekelegen sanattarynyń jalaqysyn jyl saiyn orta eseppen 20 paiyzǵa kezeń-kezeńimen arttyrý jalǵasady. Nátijesinde 2026 jylǵa qarai olardyń jalaqysy eki esege ósedi.
Tamara Dúisenovanyń sózinshe, memlekettik organdar, jumys berýshiler jáne jumysshylar birlestikteri arasyndaǵy úshjaqty kelisimder aiasynda jeke sektordaǵy eńbekaqyny arttyrý jumystary júrgizilýde. Osy kelisimder aiasynda byltyr 8 myń jumys berýshi 2,8 millionnan astam jumysshynyń jalaqysyn 5-50 paiyzǵa arttyrdy. «Eger kásiporynnyń qarjylyq múmkindigi bolsa, onda ol jalaqyny kóterýi kerek. Al onyń barlyq tabysy jalaqy qoryna túsip, shikizat alýǵa aqsha qalmasa, kásiporyn jai ǵana bankrotqa ushyraidy. Iaǵni, memleket jeke sektordaǵy jalaqyny belgilei almaidy. Bul eńbek jáne ujymdyq sharttar aiasynda sheshilýi kerek», - deidi ol.
Jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 70 paiyzynan tómen bolsa, olar az qamtylǵan otbasylar dep tanylady. Bizdiń elimizde mundai otbasylarǵa ataýly áleýmettik kómek (AÁK) beriledi. Búginde ony 107,8 myń otbasy (onyń ishinde 565,7 myń adam) alady.
Onyń ústine, tek 25 paiyzy nemese 27,9 myńy eńbekke qabiletti adamdar, jalǵyz turatyn múgedekter, zeinetkerler men múgedekteri bar otbasylar. Bul otbasylarǵa shartsyz aqshalai túrinde kómek kórsetiledi. AÁK alatyn otbasylardyń 75 paiyzynda bir nemese birneshe eńbekke qabiletti jan bar. AÁK berýdiń negizgi sharttarynyń biri - otbasynyń eńbekke qabiletti músheleri jumyspen qamtý sharalaryna mindetti túrde qatysýy tiis.
Jaýapty sheneýniktiń sózinshe, jańa tehnologiialardyń damýy jańa mamandyqtardyń ashylýyna jáne jumystyń mańyzdylyǵyn túsinýge múmkindik berdi. Qazir tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý júiesinde kásibi kadrlardy daiarlaý aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr.
Osyǵan bailanysty kolledjder ekonomika úshin jumysshylardy daiyndaýdyń negizgi elementi jáne startaptardy, biznes-ideialardy júzege asyrý alańyna, áleýmettik liftke ainalýy tiis. Iaǵni, kolledjder quzirettilik ortalyǵy qyzmetin de qosa atqarady. «Joǵary oqý oryndaryn bitirgen jastar eńbek naryǵyna únemi nazar aýdara bermeidi. Búginde túlekterdiń barlyǵy óz mamandyǵy boiynsha jumysqa ornalasa almaidy, tipti jumyssyzdar qataryna da qosylmaýy múmkin. Sondyqtan ýniversitetterdi innovatsiia jáne joǵary bilikti kadrlar daiarlaý ortalyqtaryna baǵyttaý mindeti tur. Bilim berý tizbeginiń barlyq kezeńderi obektivti baǵalaýdy talap etedi. Sondyqtan bilim sapasyn baǵalaýdyń ózindik ulttyq júiesin qurý mańyzdy. Bul elimizdiń bilim berý salasyn odan ári damytýǵa baǵyt-baǵdar beredi», - dep túsindiredi Tamara Dúisenova.
