Kógerýge jetkizgen kópvektorly saiasat
Qazaqstan Respýblikasynyń syrtqy saiasaty kópvektorly baǵytpen, beibitshilikpen, tepe-teńdikpen jáne pragmatizmmen sipattalady. Bul strategiia 1990 jyldardyń basynda anyqtaldy jáne sońǵy úsh onjyldyqta dáiekti ári sátti júzege asyryldy dep senimmen aita alamyz.
Búgingi tańda Qazaqstan álemniń 186 elimen diplomatiialyq qarym-qatynas ornatyp úlgergen. Barlyq kontinentterde ókildikteri bar, onyń ishinde 62 elshilik pen 20-dan astam konsýldyq turaqty qyzmet kórsetedi. Kóptegen negizgi álemdik oiynshylarmen strategiialyq seriktestik qarym-qatynastary ornatylǵan.
Anyqtamasy boiynsha «jaý emes, dostasýǵa» baǵyttalǵan syrtqy saiasi strategiia da eldiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etýde óz rólin joǵary deńgeide atqarady. Qazaqstannyń álemniń birde-bir memleketimen qaqtyǵystary nemese sheshilmegen problemasy joq deýge bolady.
Pragmatikalyq kópvektorly saiasat álemdik qaýymdastyqqa integratsiialanýǵa, ulttyq múddelerimizdi barynsha tiimdi ilgeriletýge, ishki damý máselelerin sheshý úshin tamasha syrtqy jaǵdailar jasaýǵa múmkindik berdi. Sonyń ishinde ekonomikalyq sharýalardy mysalǵa keltirýge bolady. Máselen, bizdiń elimiz tikelei sheteldik investitsiialardy tartý boiynsha Ortalyq Aziiadaǵy sózsiz kóshbasshy elderdiń qatarynda tur.
Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda qalyptastyrǵan baǵytyn berik ustanyp, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen álemdik arenadaǵy rólin saqtaý jáne nyǵaitý maqsatynda syrtqy saiasat kókjiegin keńeitýdi jalǵastyrýda.
Shegendelgen shekaramyz shebimizdiń beriktigin áigileidi
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy eń mańyzdy jetistikteriniń biri – barlyq tiisti perimetri boiynsha memlekettik shekaralaryn tolyq jáne túpkilikti halyqaralyq-quqyqtyq turǵydan tirkep úlgergen. Qazaqstan Respýblikasynyń qurlyqtaǵy memlekettik shekarasynyń jalpy uzyndyǵy shamamen 13,3 myń shaqyrymdy quraidy. Elimiz ainalasyndaǵy bes memleketpen shektesedi.
Bizdiń eń úlken kórshimiz – teriskeidegi Resei Federatsiiasy, ol memleketpen Qazaqstan álemdegi eń uzyn ortaq qurlyq shekarasyn bólisken. Naqty sanmen aitsaq, 7,5 myń shaqyrymnan asady. Bizdiń shekaramyz Qytaimen 1,7 myń shaqyrymdy, Ózbekstanmen - 2,3 myń shaqyrymdy, Qyrǵyzstanmen - 1,2 myń jáne Túrkimenstanmen 450 shaqyrymnan astam qashyqtyqty quraidy.
QHR-men kelissózder Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiin birden bastalyp ketkeni esimizde. Dálirek aitsaq, bul baǵyttaǵy jumystar Keńes ókimeti kezinde-aq júrgizile bastaǵan. Sodan soń 1998 jylǵa deiin jalǵasty, al 2002 jylǵa qarai shekarany demarkatsiialaý da aiaqtaldy.
Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkimenstanmen shekaramyzdy delimitatsiialaý protsesi 1999 jyldan 2002 jylǵa deiin sozyldy. Al 2005 jyly Qazaqstan-Resei memlekettik shekarasy týraly kelisimge qol qoiýmen Qazaqstannyń qurlyqtaǵy shekarasyn quqyqtyq resimdeý protsesi tolyqtai aiaqtaldy.
Sonymen qatar, Kaspii teńiziniń jalpy perimetriniń shamamen 2,3 myń shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵymen tikelei bailanysta jáne shekara máselesin túpkilikti jabý úshin Kaspii mańyndaǵy kórshilerimiz – Resei, Túrkimenstan, Ázirbaijan jáne Iran memleketterimen kelisimge kelý qajet boldy. Bul baǵyttaǵy sharýalar baqandai 25 jylǵa jýyq ýaqytqa jalǵasty, 2018 jyly aqyry konsensýsqa qol jetkizildi. Aqyry, Aqtaýdaǵy sammitte bes memlekettiń basshylary Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiaǵa qol qoidy. Bul oraida, Tuńǵysh prezident Nursultan Nazarbaevtyń eńbegin erekshe atap ótýge tiispiz.
Iadrolyq qarýdan bas tartqanymyz – qaýipsizdikke qol jetkizgenimiz
Qazaqstannyń táýelsiz tarihy Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaevtyń birqatar mańyzdy sheshimderinen bastaldy. Ol álemdik tájiribede buryn-sońdy bolmaǵan dúnielerdiń bastamashysy bolǵanyn tarih dáripteidi. Aitalyq, 1991 jyly 29 tamyzda jumysy birneshe ondaǵan jyldarǵa sozylǵan jáne Qazaqstan jerinde, onda turatyn halyqtyń taǵdyrynda jazylmaǵan iz qaldyrǵan álemdegi eń iri iadrolyq synaq poligony – Semei iadrolyq poligony jabyldy.
Táýelsizdigimizdi jariialanǵannan keiin Qazaqstannyń aldynda taǵy bir suraq týyndady: dúniejúzinde tórtinshi orynda turǵan Keńes odaǵynan muraǵa qalǵan orasan zor iadrolyq arsenalmen ne isteý kerek? Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti kúshti erik-jigerdi, erekshe kóregendilik pen salaýatty pragmatizmdi kórsetti: bizdiń elimiz iadrolyq derjava mártebesinen sanaly túrde bas tartty. Bul memleketimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedelimizdi nyǵaityp qana qoimai, sonymen birge, investorlar tarapynan da senimdi arttyra tústi.
Bul sheshimder elimizdiń syrtqy saiasatynyń negizgi basymdyqtarynyń birin aiqyndady. Búgingi tańda Qazaqstan iadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý jónindegi jahandyq qozǵalystyń moiyndalǵan kóshbasshysy bolyp tabylady. Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylý kúni BUU-nyń este qalarlyq datalar kúntizbesine Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qimyldyń halyqaralyq kúni retinde engizildi. 2006 jyly Ortalyq Aziiada iadrolyq qarýdan azat aimaq quryldy. Al 2017 jyly elimizde MAGATE Tómen baiytylǵan ýran bankiniń ǵimaraty ashyldy.
Qazaqstan – iadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy barlyq negizgi halyqaralyq sharttarǵa qatysýshy ári iadrolyq qarýǵa tyiym salý týraly jańa shartty (IaQQQ) alǵashqylardyń biri bolyp ratifikatsiialady.
Bizdiń bastamamyzben talai memleket múddesin biriktirdi
Elimiz 40-tan astam halyqaralyq uiymdardyń, sonyń ishinde BUU (1992 jyldyń 2 naýryzynan bastap) jáne onyń mamandandyrylǵan mekemeleriniń, sondai-aq DSU, MAGATE, EQYU, ShYU, IYU, TMD, UQShU, birqatar dúniejúzilik uiymdardyń tolyqqandy múshesi bolyp tabylady. HVQ, HQDB, EQDB siiaqty qarjy institýttarymen bailanysymyzdy joǵary baǵalaýǵa bolady.
Kópvektorly saiasattyń qyrlarynyń biri Qazaqstan negizgi halyqaralyq uiymdardyń qyzmetine belsendi túrde qatysyp qana qoimai, dialog pen yntymaqtastyqtyń jańa kópjaqty alańdaryn qurýdyń bastamashysy boldy. Osylaisha, alǵashqy bastamalardyń biri 1992 jyly BUU Bas Assambleiasynda jariialanǵan Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti shaqyrý ideiasy dúniege keldi. Búgingi tańda AÓSShK-ge 27 memleket múshe.
Qazaqstan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurýda sheshýshi ról atqardy. Bul degenimiz - jańa tarihi, geosaiasi jáne ekonomikalyq jaǵdailarda burynǵy KSRO elderi arasyndaǵy bailanystardy saqtaýǵa múmkindik beretin qurylym. Al 1994 jyly Nursultan Nazarbaev alǵash ret 2014 jyly Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń qurylýymen júzege asyrylǵan eýraziialyq integratsiiany damytý jáne institýttandyrý ideiasyn jariia etti.
Qazaqstan basqa memlekettermen birge Shanhai Yntymaqtastyq Uiymy siiaqty iri de bedeldi qurylymnyń irge qalaýynyń bastaýynda turdy, oǵan bizdiń elden basqa, búginde Qytai, Resei, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Tájikstan, Úndistan jáne Pákistan kiredi.
Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Túrki keńesi qurylyp, ol jaqynda Túrki memleketteri uiymyna ainaldy. Al bul uiymnyń túrkitildes elderdiń mádenietin, ónerin, jalpy qundylyqtaryn saqtaýdaǵy úlesi orasan zor. Halyqaralyq uiymǵa bes jyl tóraǵalyq etken Qazaqstan estafetany osy jyly ǵana irgedegi Qyrǵyz eline tabystady.
Bitimgershilik baǵytyndaǵy missiiamyz baiandy
Qazaqstan syndarly jáne beibitshil saiasatty dáiekti túrde júrgizip keledi. Tuńǵysh Prezidenttiń osy baǵyttaǵy aitýly bastamalarynyń biri – Qazaqstan astanasynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin ótkizý dástúrge ainaldy. Túrli konfessiialar, mádenietter men halyqtar ókilderi arasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyq atmosferasyn nyǵaitý úshin biregei alań quryldy. Búginge deiin alty sezd uiymdastyryldy, jetinshi sezd aǵymdaǵy jyldyń 14-15 qyrkúiegine josparlanǵan. Yntymaqtastyq, ózara qoldaý, dialog pen senim – turaqtylyq, órkendeý jáne ádil álemdik tártiptiń negizi. Osy rette bul ideiany Qazaqstannyń syrtqy saiasaty únemi maqtanyshpen alǵa tartady.
Jahandyq strategiialyq bastama-2045 jospary BUU Bas Assambleiasynyń alańynda jariialanǵan «Beibitshilik. HHI ǵasyr», jańa geosaiasi shyndyq «3D» (dialogtyń úsh deńgeii) jáne osy baǵyttaǵy basqa da kóptegen úndeýler, bastamalar Qazaqstan úshin bitimgershilikti qoldaýshy el mártebesin qamtamasyz ete otyryp, halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan únemi qoldaý tabýda.
Álem tanyǵan Qazaqstan árkez birlikti tý etedi
Sońǵy 30 jyl ishinde Qazaqstan óziniń jalpy baǵytynan táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen taiynbaǵan. Buǵan syrtqy saiasatynyń tabystylyǵy buljymas dálel bola aldy.
Elimizdiń jaýapty jáne kúshti álemdik oiynshy retindegi eń birinshi shyn mánindegi baisaldy tanylýy respýblikanyń 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń tóraǵasy laýazymyna sailanýy boldy. Qazaqstan – 50-den astam memleket músheleri bar uiymdy basqarý senip tapsyrylǵan alǵashqy postkeńestik respýblika, Aziiadaǵy alǵashqy memleket boldy. Elimizdiń diplomatiiasynyń mańyzdy jetistigi – EQYU-nyń HHI ǵasyrdaǵy birinshi jáne ázirge jalǵyz sammitine tóraǵalyq etýimen sátti ótýi, onyń nátijesinde álemdiń deńgeidegi eń mańyzdy qujattardyń biregeii – Astana Deklaratsiiasy qabyldandy.
2017-2018 jyldary Qazaqstan alǵash ret BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jumysyna turaqty emes múshe retinde qatysyp, oǵan jahandyq uiymǵa múshe elderdiń kópshilik daýysymen sailandy jáne Qaýipsizdik Keńesindegi Ortalyq Aziiadaǵy birinshi memleket boldy. Eki jyl ishinde elimiz iadrosyz álem qurý, jergilikti qaqtyǵystar men qaýip-qaterlerdi retteý, aimaqtyq qaýipsizdik salasyndaǵy Ortalyq Aziianyń múddelerin ilgeriletý, terrorizmge qarsy is-qimyl siiaqty belgilengen basymdyqtardy iske asyrý boiynsha tabysty jumystardy minsiz atqarýda.
Egemendigimizdiń otyzdan astam jylynda Qazaqstan óz aýmaǵynda kóptegen joǵary deńgeidegi is-sharalarǵa muryndyq boldy. Bizdiń territoriiamyzda ShYU, TMD, IYU, AÓSShK, EAEO, Túrki keńesiniń sammitteri ótti. 2017 jyly Qazaqstannyń astanasynda EKSPO halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi joǵary deńgeide uiymdastyryldy. Ol álem elderi aldyndaǵy mańyzdy máselege ainalǵan jasyl ekonomikany ózek etti. Osy baǵyttaǵy ilkimdi jobalardyń jandanýyna sep boldy.
Elimizdiń ókilderiniń halyqaralyq uiymdar men qurylymdarda joǵary qyzmetter atqarýy da qazaq diplomatiiasynyń halyqaralyq deńgeide moiyndalýynyń aiǵaǵy. Máselen, 2011-2013 jyldary Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas hatshysynyń orynbasary, uiymnyń Jenevadaǵy keńsesiniń direktory boldy.
Búginde qazaqstandyq diplomat Baǵdat Ámireev Túrki memleketteri uiymynyń Bas hatshysy, Asqar Mýsinov IKU Bas hatshysynyń orynbasary, Qairat Sarybai AÓSShK hatshylyǵynyń atqarýshy direktory, Qairat Ábdirahmanov EQYU laýazymyna sailandy. Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komissary Asqar Shákirov – EQYU Parlamenttik Assambleiasy tóraǵasynyń orynbasary.
Bizge yntymaqtastyq ne beredi?
Halyqaralyq bedel men taný týraly aitqanda, bizdiń elimizdegi ǵylymi-zertteý institýttarynyń nelikten mańyzdy ekenin bári birdei túsine bermeidi. Muny Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uiymynyń bilim, ǵylym jáne mádeniet jónindegi uiymyna (IýNESKO) qatysýy mysalynda qarastyryp kórsek. 1992 jyly 22 mamyrda IýNESKO-ǵa múshe bolǵannan beri Qazaqstan osy halyqaralyq uiymmen yntymaqtastyqty jáne onyń sheńberinde basqa da memlekettermen ózara is-qimyldy nyǵaitýdyń belsendi saiasatyn júrgizip keledi. Osy ýaqyt ishinde Qazaqstan Respýblikasy IýNESKO-nyń qamqorlyǵymen jasalǵan 11 halyqaralyq konventsiianyń (Dúniejúzilik mádeni jáne tabiǵi murany qorǵaý týraly konventsiia, Dúniejúzilik avtorlyq quqyq týraly konventsiia, Mádeni qundylyqtardy qorǵaý týraly konventsiia) qatysýshysy boldy.
Qazaqstan Respýblikasynyń IýNESKO-daǵy múddeleri men yqpalyn júzege asyrý IýNESKO Bas konferentsiiasynyń 35-sessiiasy barysynda 2009-2013 jyldarǵa Uiymnyń Atqarýshy keńesine, sondai-aq IýNESKO-nyń basqa da qosalqy organdaryna Qazaqstandy sailaýy boldy. Bailanysty damytýdyń halyqaralyq baǵdarlamasynyń Úkimetaralyq keńesi (IPDC), «Adam jáne biosfera» baǵdarlamasynyń halyqaralyq úilestirý keńesi (MAB) jáne t.b. osy ispetti vedomstvolardyń jumysyna atsalysýymyz da pozitsiiamyzdy beriktete berdi. Bul organdarǵa sailaý negizinen Qazaqstan men basqa memleketter arasyndaǵy belsendi, maqsatty dialogtyń nátijesi ekenin túsingen abzal.
Qazaqstan ishki jáne syrtqy saiasatta IýNESKO-nyń mádeni ártúrlilik jónindegi jalpyǵa birdei deklaratsiiasyn, IýNESKO qyzmetiniń negizgi basymdylyqtarynyń biri bolyp tabylatyn órkenietter arasyndaǵy dialog ideialaryn qoldaýdy jáne damytýdy dáiekti túrde júzege asyrýda. Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinderdiń úsh sezi (2003, 2006, 2009) Qazaqstannyń beibitshilik pen halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaitý úshin belsendi kúresker retindegi bedelin - IýNESKO-ny qurýdyń negizinde jatqan maqsattardy bekitti.
2001 jyly IýNESKO Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti usynǵan «Mádeni jáne tabiǵi mura obektileriniń aldyn ala tizbesin» bekitti. Olardyń ishinde Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi (Búkilálemdik muralar tizimine engizilgen) jáne Tamǵaly arheologiialyq landshaftynyń petroglifteri bar.
2008 jyldyń shilde aiynda «Saryarqa – Soltústik Qazaqstannyń dalasy men kólderi» nysany biregei tabiǵi eskertkishter tiziminiń qataryna tolyqtyrdy, ol Ortalyq Aziiadaǵy Dúniejúzilik mura tizimindegi birinshi tabiǵi nysan boldy. Qazaqstannyń usynysy boiynsha IýNESKO-nyń «Álem jady» qujattyq murasynyń dúniejúzilik tizilimine Qoja Ahmet Iassaýi men onyń shákirtteriniń qoljazbalary, sondai-aq «Nevada-Semei» halyqaralyq antiiadrolyq qozǵalysynyń qyzmeti týraly muraǵat materialdary qosyldy.
IýNESKO-nyń este qalarlyq jáne mereitoilyq datalar kúntizbesine engizilgen is-sharalardyń ishinde Abai Qunanbaiulynyń týǵanyna – 150 jyl, Muhtar Áýezovtiń – 100 jyldyǵy, Muhammed Haidar Dýlatidiń – 500 jyldyǵy, Túrkistan qalasynyń – 1500 jyldyǵy, Qanysh Sátbaevtyń – 100 jyldyǵy, Taraz qalasynyń qurylǵan kúni, Sábit Muqanovtyń – 100 jyldyǵy, Ǵabit Músirepovtiń – 100 jyldyǵy, Mahambet Ótemisulynyń – 200 jyldyǵy, Ábilhan Qasteevtiń – 100 jyldyǵy, Álkei Marǵulannyń – 100 jyldyǵy, Aqshubanyń – 100 jyldyǵy syndy mereitoilarymyz bar. IýNESKO-nyń 2008-2009 jyldarǵa arnalǵan este qalarlyq datalar men oqiǵalar kúntizbesine IýNESKO-nyń Bas konferentsiiasy «Qyz-Jibek» dastanynyń jazylǵanyna 500 jyl tolýy kirdi.
Bilim berý salasyndaǵy IýNESKO-men yntymaqtastyqtyń basym baǵyty ulttyq bilim berý júielerin jańartý men nyǵaitýǵa qoldaý kórsetý bolyp tabylady. Osyǵan bailanysty IýNESKO-nyń aqparattyq materialdar men derektermen qamtamasyz etý, oqytý seminarlaryn uiymdastyrý, sońǵy aqparattyq tehnologiialardy ilgeriletý jáne engizý boiynsha kórsetken kómegi joǵary baǵalanady.
Joǵary oqý oryndarynda oqý baǵdarlamalarynyń biryńǵai standarttaryn ázirleýdiń, diplomdardy ózara taný maqsatynda ýniversitetaralyq qarym-qatynastardy damytýdyń, barlyq jastaǵy jáne kásiptegi azamattardyń bilim alýyna jáne qaita daiarlaýǵa qoljetimdiligin arttyrýdyń úlken mańyzdylyǵyn eskere otyryp, IýNESKO Qazaqstannyń «Bilim berý institýtyn» ashý týraly bastamasyn qoldady. Memlekettik jáne qoǵamdyq qurylymdarmen birlesip IýNESKO-nyń «Erekshe qajettilikteri bar balalarǵa negizgi bilim berýge járdemdesý» jobasy aiasynda arnaiy bilim berý baǵdarlamalaryn qoldaý boiynsha belsendi jumystar júrgizilýde.
Bizdiń elimiz turaqty damýdy qamtamasyz etýdiń jahandyq protsesine belsendi qatysady, ony ilgeriletý de IýNESKO-nyń basym baǵyttarynyń biri. «Otannyń jańǵyrýy men turaqty damýy úshin» Memorandým qabyldanǵan 1995 jyldan bastap Qazaqstan saiasatyna áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi keshendi sheshýdi kózdeitin turaqty damý qaǵidattary engizilýde. Qazaqstan óziniń áskeri iadrolyq arsenalynan bas tartyp, álemdegi eń iri Semei poligonyn japty.
Ǵylymi salada IýNESKO-men yntymaqtastyq jahandyq baǵdarlamalar kontekstinde jumys isteitin úsh ulttyq ǵylymi komitetter arqyly da júzege asyrylady – «Adam jáne biosfera», «Halyqaralyq gidrologiialyq baǵdarlama» jáne «Halyqaralyq geoǵylym baǵdarlamasy». Aral teńizi basseininiń sý resýrstaryn zertteý boiynsha yntymaqtastyqty da atap ótýge bolady. Aimaq elderiniń kómegimen IýNESKO 2025 jylǵa qarai jaǵdaidy aitarlyqtai jaqsartýǵa qol jetkizý maqsatynda sý resýrstaryn basqarýdy uiymdastyrýǵa baǵyttalǵan Aral teńizi basseininiń uzaq merzimdi perspektivasyn ázirledi.
Qazaqstan IýNESKO qyzmetiniń barlyq baǵyttary boiynsha Ortalyq Aziia óńirimen yntymaqtastyqty tereńdetýge baǵyttalǵan IýNESKO bastamalaryn tolyǵymen qoldaidy. Elimiz ben irgeli halyqaralyq uiymnyń yntymaqtastyǵy eki jaqqa da tiimdi protsess, sonyń arqasynda respýblika HHI ǵasyrda álemniń jahandyq damýyna barǵan saiyn eleýli úles qosyp keledi.
