Shylymqumarlyq - erte ólimge sebep ekeni jasyryn emes. Arnaiy zertteý jasaǵan britan ǵalymdary Ulybritaniiada 2010 jyldan beri millionǵa jýyq adamnyń osy shylymǵa degen táýeldiliktiń saldarynan qaitys bolǵanyn jazady.
Zertteý joǵary sapaly klinikalyq (randomizatsiialanǵan baqylaýdaǵy) synaq barysynda quramynda nikotini bar elektrondy temeki shylymqumarlyqtan arylýdyń tiimdi quraly bolyp tabylatynyn dáleldegen. Sol sebepti, elektrondy temekini NICE basshylyǵy, Britandyq torakaldy qoǵamy, koroldik jalpy tájiribelik dárigerler kolledji, koroldik dárigerler kolledji, koroldik akýsherlik jáne ginekologiia kolledji, koroldik akýsherler kolledji jáne basqa da uiymdar maquldaǵan. Veip týraly senimdi aqparat usyný qazirgi qoǵamda óte mańyzdy, óitkeni búginderi veipti tutynyp kórmegen shylymqumarlardyń 43%-y ony temeki shekkennen góri áldeqaida ziiandy dep sanaidy.
Veiping týraly birinshi mif: veiptegi nikotin temekidegiden de ziiandy
Shyn máninde olai emes. Sońǵy 12 jyl ishinde Dárilik zattar men meditsinalyq taýarlardy retteý agenttigine veipke bailanysty ólim-jitim týraly bes habarlama kelip tústi (2 júrek jáne 3 tynys alý múshelerine qatysty). Veiptiń jaǵymsyz áseri týraly 942 habarlamanyń 339-y tirkelip, rastaldy. Alaida, MHRA bul arada sebep-saldarlyq bailanystyń dáleldenbegenin basa aitady, óitkeni meditsina salasynyń qyzmetkerlerine elektrondy temekiniń jaǵymsyz áserine kúmán-kúdik týyndasa da habar berý usynylǵan.
Sonda jylyna aýrýhanaǵa túsýdiń 500 myńnan astam jaǵdaiy temeki shegýmen bailanysty oryn alady. Al veipke qatystysy tek 420 jaǵdai.
Veip tutyný kezindegi ýly himikattardyń áser etý deńgeii temeki shegý kezindegi deńgeidiń shamaly ǵana úlesin quraidy. Sonymen qatar, 2016 jyldan bastap Ulybritaniiada adam densaýlyǵyna qaýip tóndiretin kez-kelgen túrdegi, iaǵni qyzdyrylǵan nemese qyzdyrylmaǵan nikotindi quraityn suiyqtyqty elektrondy temekige qoldanýǵa tyiym salynǵan. Tyiym salynǵan himiialyq zattarǵa dárýmender men diatsetil jatady.
Veiping týraly ekinshi mif: veip temekige qaraǵanda táýeldilikti kóbirek týdyrady
Shyn máninde olai emes. Nikotinge táýeldilik ónim men ony qoldaný ádisine bailanysty. Shylym shegýdi bastaǵannan keiin táýeldiliktiń týyndaýyna jol berýshi eń úlken qaýip - quramynda nikotini bar tútindi ishke tartqanda onyń ókpege jáne odan miǵa tiimdi ári tózimdi sińirilýin anyqtaityn temeki qurylymymen bailanysty.
Bir ret temeki shegip kórgen adamdardyń úshten ekisi kem degende biraz ýaqytqa deiin kúndelikti temeki shegetin adamdarǵa ainalady. Temekiden bas tartý úshin orta eseppen 30 ret baǵyn synap kórý qajet, negizi kópshiligi mundaida sátsizdikke ushyrap jatady. Al kópten beri temeki shegetinderdiń úshten ekisi osy táýeldiliktiń kesirinen aýrýǵa shaldyǵyp, mezgilsiz qaitys bolady.
Shylymqumarlyqqa bailanysty nikotinge táýeldilikten zardap shegip, keiinnen veipti qoldanýǵa kóshken adamdarda táýeldilik sol kúii saqtalyp qalýy múmkin, biraq olar áldeqaida ziiandy temekige qaita orala bermeidi.
2012-2019 jyldar aralyǵynda AQSh-ta júrgizilgen zertteýler shylymqumarlarǵa qaraǵanda buryn temeki shegip kórmegen, biraq veip paidalanatyn jastar nikotinge táýeldilikke áldeqaida az ushyraitynyn kórsetti. AQSh-ta elektrondy temekidegi nikotin kontsentratsiiasyna qatysty eshqandai shekteýler joq jáne ol Ulybritaniiada ruqsat etilgen 2% nemese 20 mg/ml-den áldeqaida joǵary (5% nemese 50 mg/ml).
Degenmen, bul baǵyttaǵy zertteýdi jalǵastyrý mańyzdy, óitkeni veip ónimderine táýeldilik deńgeii ýaqyt óte kele ózgerýi múmkin ekenin tanytatyn keibir belgiler bar.
Veiping týraly úshinshi mif: Bir ret qoldanylatyn veipte 50 tal shylymnyń quramyndaǵy nikotin bar
Shyn máninde olai emes. Bir rettik veiptiń quramynda 50 tal shylymdaǵy nikotin mólsheri bar degen tujyrym, mysaly, Times, The Mail, the Daily Express jáne Cosmopolitan siiaqty basylymdarda qaitalanady, olar keide derekkózderge silteme beredi, keide siltemesi de joq. Bul tujyrym shyndyqqa esh janaspaidy.
Temekide, ádette bir tal shylymda 10-15 mg nikotin bolady, demek bir temeki qorabyndaǵy 20 shylymda nikotin mólsheri 200-300 mg quraidy. Al nikotinniń ruqsat etilgen eń joǵary deńgeiin qamtityn standartty britandyq bir rettik veipte (20 mg/ml) 2 ml suiyqtyq bar, ol 40 mg nikotindi quraidy.
Ortasha eseppen alǵanda, árbir shegilgen shylymnan adamnyń qanyna 1,0-den 1,5 mg-ǵa deiingi mólsherde nikotin túsedi, bul 20 shylymnan turatyn temeki qorabyna 20-dan 30 mg-ǵa sai keledi. Temeki shekkende nikotinniń kóp bóligi passivti túrde aýaǵa ketedi.
Ortasha eseppen alǵanda, veiptegi nikotinniń shamamen 50%-yn veip shegýshi ishine tartyp alady. Ol 20 mg nikotindi quraidy, bul temeki qorabyndaǵy 20 shylymdy shegý kezinde alynatyn ortasha mólsherden az.
Veiping týraly tórtinshi mif: veip shegý sózsiz shylymqumarlyqqa ákelip soqtyrady
Shyn máninde olai emes. Eger veip halyqty temeki shegýge aparatyn jol bolsa, onda veip tutynysy ósken saiyn temeki shegý deńgeii ósýi kerek edi. Kerisinshe, 2010-2021 jyldar aralyǵynda, Angliiada elektrondy temekini paidalaný deńgeii tómennen joǵarlaǵan kezde, jasóspirimder arasyndaǵy temeki shegý deńgeii tómendei bastady, osylaisha zertteýler «ainaldyra shegý» tujyrymyn joqqa shyǵarmasa da naqtylamady.
NHS digital málimetterinshe, búginderi Angliiadaǵy 11-15 jas aralyǵyndaǵy temeki shegý deńgeii 2010 jylǵy 9%-dan 2016 jyly 6%-ǵa jáne 2021 jyly 3%-ǵa deiin tómendegenin kórsetedi.
16+ jastaǵylar arasynda temeki shegýshiler deńgeii 2010 jylǵy 20% -dan 2016 jyly 18%-ǵa, 2021 jyly 12%-ǵa tómendegen.
Veiping týraly besinshi mif: nikotin jastardyń miyna ziian keltiredi
Nikotindi almastyrý terapiiasy (NAT) DDU-nyń halyqtyń meditsinalyq kómekke degen birinshi kezektegi qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin qajetti negizgi dári-dármekter tizimine kiredi, óitkeni tiimdilik, qaýipsizdik jáne salystyrmaly rentabeldilik jaǵynan bul rette naqty dálelder bar. NAT-tyń tek eresekter ǵana emes, sonymen qatar 12 jastan asqan jastardyń, júkti áielder men júrek-qan tamyrlary aýrýlary bar adamdardyń temeki shegýden bas tartýy kezinde qoldanýǵa ruqsat beretin MHRA litsenziiasy bar.
Dálelderge júieli júrgizilgen sholýlarda nikotindi jáne nikotinsiz elektrondy temekiniń balalar men jasóspirimderdiń damýyna, sondai-aq nevrologiialyq aýrýlarǵa áseri týraly derekterdiń jetkiliksizdigi nemese múlde joq ekendigi týraly qorytyndy jasalady.
Ulybritaniiada shylymqumarlardyń 90%-ǵa jýyǵy temeki shegýdi 10 men 20 jas aralyǵynda bastaǵan, bul kóptegen ǵasyr boiy aitylyp, anyqtalyp keledi, sondyqtan jasóspirimderdiń miyna temekiniń áseri týraly uzaqmerzimdi málimetter bar. 11 jyl boiyna IQ synalyp otyrǵan, 1932 jyly týylǵan balalar tobynda júrgizilgen shotlandtyq zertteý 70 jasta eshqashan temeki shekpegender men buryn shylymqor bolǵandar arasynda kognitivti aiyrmashylyqtar bolmaǵanyn kórsetti. Eger Iq emes basqa jaǵyn qarastyrsaq, kognitivti fýnktsiia men egde jasta temeki shegý arasynda azdap teris bailanys bary baiqalady. Eger jasóspirimderdiń temeki shegýi kognitivti fýnktsiiaǵa ziian keltirmese, onda jasóspirimderdiń veip shegýi osyndai zalal týdyrýy múmkin degenge negiz joq.
Veiping týraly altynshy mif: balalar veipti dámi unaǵandyqtan shegedi
Balalardyń veip shegýine basty sebep - «bir ret kórsem» degen qyzyǵýshylyǵy, muny temeki shekkenderdiń tórtten bir bóligi (26%) jáne eshqashan temeki tartpaǵandardyń jartysynan kóbi (54%) naqtylaǵan. Kelesi eń kóp taralǵan sebeptiń biri - "basqalar paidalanady, nege olarǵa qosylmasqa» (basqalardan qai jerim kem). Iaǵni, qatarlastary ózderine tartyp, osylai qysym kórsetedi, muny temeki shegetinderdiń 21% jáne eshqashan temeki shegip kórmegenderdiń 18% naqtylaǵan. Úshinshi oryndaǵy sebep - "dámi unaidy": temeki shegýshilerdiń 16%-y jáne temeki shekpeitinderdiń 12%-y veip shegip kórýge degen qyzyǵýshylyqtaǵy maqsaty osy ekenin aitqan.
Dámin kórýge salynǵan tyiym nemese shekteý temekini tutyný qaýpin arttyrady. Elektrondy temekige dám keltirý qospalaryn paidalanýǵa tyiym salynǵan AQSh-ta saýda-sattyq derekteri elektrondy temeki satylymynyń tómendegenine qaramastan, temeki tutynysynyń aitarlyqtai artqanyn kórsetken.
Bristol ýniversitetiniń ǵalymdary ázirlegen sheshim qabyldaý quraly qolda bar derekterge súiene otyryp, hosh iistendirgishterdi qoldanýǵa tyiym salý temeki tutynysy ósimine ákelip soqtyrady degen qorytyndyǵa kelgen.
