Ei, tákappar dúnie,
Maǵan da bir qarashy.
Tanimysyń sen meni,
«Basqadan kem bolmaý úshin biz bilimdi, bai hám kúshti bolýymyz kerek», dep Ahmet Baitursynuly aitqandai, búginde qandai da bir jetistikke jetý úshin álbette bilim kerek ekeni belgili.
Osy rette, búgingi áńgime aýany bar ómirin bilim jinaýǵa sarp etken, sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan – aýylsharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Aibyn Ádephanuly jaily bolmaq.
Aibyn Ádephanuly – óziniń sanaly ǵumyryn aýylsharýashylyǵyn órkendetýge, ásirese agrarlyq ǵylymdy damytý múddesine arnaǵan qairatker. Aýylsharýashylyǵy salasyna sińirgen qyzmeti men jazǵan ǵylymi eńbekteriniń barlyǵynan aýylǵa degen janashyrlyqtyń, eline degen súiispenshiliktiń, biik parasat pen paiymnyń bolmysy kórinedi. Men osy maqalamda Aibynnyń taǵylymǵa toly eńbek jolyna qysqasha sholý jasap, ǵylymdaǵy izdenisteri men izgilikti isterine nazar aýdarmaqpyn.
Aibyn – kelisti syrt kelbetimen, ishki dúniesiniń tereńimen erekshelengen, tanym-paiymy keń, harizmasy qýatty azamat. Basqa da tolyp jatqan jaqsy qasietteri, ózine tán jiger-qairaty parasat-biliktiligin adaqtaǵandai. Úlkendermen didarlassa inabattylyqpen sóz tyńdaýy, kishimen sóilesse igilikke úiretýge umtylýy, kórgen-bilgenin, álemdik jetistikterdi tereń uǵynýy, ony jalpaq jurtqa qarapaiym tilde jetkize bilýi, ásirese, ǵylym bolsyn, ádebiet bolsyn áńgime taqyrybyna boilai bilýi, árqyrly tabiǵi talant daryǵan azamat ekenin kórsetedi. Otyrys pen bas qosýlardyń árdaiym qyzyqty ótýin, jiyndardyń aǵylǵan oi-pikirdiń ordasyna ainalýyn, kezdesýlerdiń áserli, maǵnaly ótýine erekshe mán beretin uiymdastyrý qabileti de árkimge buiyra bermes qabilet.
Aibyn Tórehanovty respýblikalyq deńgeidegi ǵalym dárejesine jetkizgen de týabitti talanty jáne taýdai talaby deýge bolady. Men Aibyndy Máskeý Olimpiadasy ótken sonaý 1980 jyldardan beri bilem. Aibyn sol jylǵy kúzde Máskeýdegi K. I. Skriabin atyndaǵy Mal dárigerlik akademiiasyna stýdent bolyp qabyldanǵan edi. Sol kezdiń ózinde stýdentter arasyndaǵy abyroiymen, oqýǵa degen uqyptylyǵymen oqytýshylardyń ynta-peiilin aýdarsa, stýdentter komitetindegi qoǵamdyq jumystarǵa belsendi qatysýymen maǵynaly keshterdiń shyraiyn ashyp júrdi. Sóitip ol zerektigimen, talantymen, tapqyrlyǵymen Mal dárigerlik akademiiasy qabyrǵasynda abyroily boldy. Osy qasieti stýdent kezinde saralanyp, eńbekke aralasqan da úlken beleske kótergen bolar.
Eńbek jolyn asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynda zootehnik bolyp bastady. Sharýashylyqta selektsioner retinde is júzinde shyńdalyp, aspirantýraǵa túsip, ǵylymi izdenisterge boi urdy. Biologiia ǵylymdarynyń kandidaty mártebesin alǵan soń, ǵylymdaǵy alǵashqy eńbek jolyn Taldyqorǵan ǵylymi-zertteý institýtynan bastady. Sol kezeń, onan soń oblystyq ǵylymi-óndiristik Ortalyǵyndaǵy basshylyǵy, Aýyl sharýashylyǵy Ministrligindegi qyzmeti jáne Respýblikalyq «Asyl túlik» mal asyldandyrý Ortalyǵyndaǵy basshy laýazymdary el qulaǵyna iligip, jaqsy jaǵynan elenip, ónege tutarlyq iske ulasqanyn aýylsharýashylyǵy ǵylymi qaýymy tegis biledi.
«Jaqsynyń jattyǵy joq» degen, sol stýdenttik kezeńnen jaqsy til tabystyq. Kóńil tabysyp, áńgimemiz jarasty. Bir baiqaǵanym, Aibyn aitar oiyn maqal-mátelmen tuzdyqtap, klassik jazýshylardyń sózimen sabaqtap otyrady eken. Stýdenttik dáýir, armiiadaǵy ómir, onan soń sharýashylyqta qyzmet atqaryp júrgende de ekeýmizdiń aramyzdaǵy qarym-qatynas úzilgen emes. Osy aralastyq, Almatydaǵy «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymi-zertteý institýtynda» ǵylymi ortada jalǵasyn tapty. Sodan beri men Aibyndy belgili bir deńgeide tani aldym dep oilaimyn.
Meniń kóńilge toqyǵanym, Aibynnyń boiynan qazaqqa tán keńdik, tereńdik jáne biiktik qasietter baiqalady. Eń áýeli oiynyń keńdigi, sonan soń peiiliniń keńdigi. Babalarymyzdyń «peiiliń tarylmasyn» degen sózin tilek retinde qabyldaimyz, degenmen astarynda qolyńda bardy baǵalap, yqsattap jumsaýǵa tyrys deitin tapsyrma jatqandai. Keń oilaý árkimniń qolynan kele bermeidi, oidyń keńdigi úlken sharýa ekeni beseneden belgili. Osy oraida, adam ómiriniń qandai bolmaǵy oiy men nietine bailanysty ekeni Aibynnyń ómirinen baiqaýǵa bolady.
Oiynyń keńdigi, árine, udaiy oqýymen, oqyǵanyn kóńilge toqýymen, úzdiksiz izdenýimen qalyptasqan bolar desek, peiiliniń keńdigi áje tárbiesi, ákeniń qany men ananyń aq sútinen daryǵan siiaqty. Taǵy bir eskeretin jáit, Aibyn perzenthananyń tar bólmesinde emes, qazaqtyń qasietti mekeni keń jailaýdyń biik tórinde ómirge kelýi. Peiiliniń keńdigine qarap, jomarttyǵy jailaýdyń tóskeiinde dúnie esigin ashqan sátten bastaý alyp, jailaý aiasynda qyzyq-dýmany tolastamaityn qazaq halqynyń nietinen nár alyp, sýsyndaǵandai.
Biiktik degen sipattamaǵa kelsem, biikten qaraǵan adamǵa almaityn asý bolmaidy. Aibynnyń júrip ótken ómirine úńilsem, kúreskerlik te, qairatkerlik te, batyldyq ta jetip artylady. Mektepte oqyp júrgende tórtinshi synyptan /klasstan/ starosta bolýy liderliktiń bastaýy ispetti. Segizinshi synyptan bastap komsomol uiymynyń jetekshisi bolǵan. Endi, osyǵan Sovet Odaǵynyń maqtanyshy «Artek» pionerler lagerine joldama alyp, ol jerde Qazaqstan respýblikasynyń abyroiyn arttyrǵanyn eskersek, Aibynnyń uiymdastyrýshylyq qabiletiniń erte bastan qalyptasqanyn kóremiz.
Ǵylymi zertteý institýtynda qyzmet atqarǵan jyldarymda baiqaǵanym, Aibynnyń barlyq máselege biikten qarap, jańashyldyqqa umtylýy. Iskerliginiń arqasynda óndiriste bolsyn, ǵylymda bolsyn qanshama jaqsy nátijelerge jetti, qyzmeti de ósti. Mysaly, «Kóktal» asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynda qyzmet atqarǵan jyldary Búkil Odaqtyq Komsomoldar uiymynyń aýyspaly qyzyl týyn jeńip alǵanyn bilemin. Osy jeńis bilim men óndiristi utymdy ushtastyrýdyń jemisi edi. Stýdent kezinde ǵylymi jobasy Búkil Odaqtyq konkýrsta eń úzdik ǵylymi izdenister nominatsiiasy boiynsha VASHNIL-diń medalin utyp alǵany esimde. Keiinderi respýblikalyq deńgeide mal asyldandyrý jumystaryn jandandyrý maqsatynda respýblikalyq mal asyldandyrý Ortalyǵy «Asyl túlik» aktsionerlik qoǵamyn quryp, onyń jumysyn zamanaýi deńgeide uiymdastyra bildi.
Osy turǵydan, Aibynnyń ainalasyndaǵy adamdardy ómir súrýge qulshyndyrý, sapaly qyzmet jasaýǵa yntalandyrý jáne olardy jańashyldyqqa jeteleý qasieti – biikke umtylǵan azamattyń uiymdastyrýshylyq qabileti der edim.
Aibynnyń boiyndaǵy taǵy bir qasiet – tereńdik. Shynymen de, Aibyn tereń oilaidy. Oqyǵany mol, toqyǵany kóp, jinaǵan ilim-bilimi de tereń. Ǵylymdaǵy biletin ilimderi men jańalyqtary óz aldyna, qazaq aqyn-jazýshylarynan bólek, álemdik úzdik týyndylarmen, filosofiialyq eńbektermen jáne saiasatkerlerdiń tujyrymdy sózderimen jete tanys. Ásirese, qazaqtyń qara óleńimen qanattanyp, naqyl sózderimen sóz saptaýy qazaqy bolmysyn asha túsedi.
Ǵylymǵa erte aralasqannan bolar, ár nársege ǵylymi negizde qaraityn ádet qalyptasqan. Alǵashqy ǵylymi maqalalary stýdenttik kezde Máskeý mal dárigerlik akademiiasy qabyrǵasynda jaryqqa shyqqan. Búgingi tańda 500-den astam ǵylymi jariialymdary jaryq kórdi. Bul da jaqsy kórsetkish, biik jetistik. Osy oraida, Aibynnyń ǵalym retinde bolmysyn aishyqtaýdy paryzym dep sanar edim.
Ǵylymi paiymdaryna toqtalsam. Birinshiden, mal sharýashylyǵy qajettiliginiń mańyzdylyǵyn adaqtaǵan ǵylymi shyǵarmalaryn taldasań ǵylymi oilaý áleýetiniń erekshe qyrlaryna tánti bolasyń. Mal sharýashylyǵynyń damý tarihyn saralaý jáne ony damytýdyń joldaryn qarastyrý barysynda baiyrǵy halyqtyń sol tustaǵy áleýmettik-turmystyq ahýalyna tereń boilap, ejelden qalyptasqan sharýashylyq júrgizý ádisteriniń qyr-syryn ǵylymi turǵydan saralaidy.
Máselen, elimizdiń keń dalasynda batysy men shyǵysyn, ońtústigi men soltústigin tutastyryp jatqan tabiǵi jaiylym keshenderin tiimdi paidalanýǵa baǵyttalǵan doktorlyq ǵylymi izdenisi mal azyǵy óndirisi salasyndaǵy mańyzy asa joǵary ǵylymi eńbek. Osy jumystyń ǵylymi jańalyǵy óz aldyna, onyń teoriialyq qundylyǵy agrarlyq ǵylymǵa qosylǵan salmaqty úles. Ázelgi qazaq halqynyń kóshpeli mal sharýashylyǵyn utymdy júrgizýdegi tabiǵi jaiylymdardyń maýsymdylyǵy men óristegi ósimdikterdiń biologiialyq erekshelikterin eskere otyryp mal sharýashylyǵyn tiimdi órkendetken ádis-ádetterin ǵylymi turǵydan «keńestik model» degen ataýmen dáleldep, ony zamanaýi turǵydan júzege asyrýdyń qaǵidalaryn usyndy.
Tabiǵi jaiylymdardy paidalanýdyń ońtaily ádisi retinde kóshpeli mal sharýashylyǵyn júrgizýdiń alǵy sharttary jasaldy. Osy oraida, mal jaiýdyń óristegi ósken ósimdikterge tigizetin áseri, shamadan tys mal jaiýdyń topyraqtyń betki jamylǵysyna keri áseri, jaiylymdaǵy shópterdiń korektik qundylyǵyn eskere otyryp jaiylymdardy paidalaný rettiligi men tártibi júielendi. Bir sózben aitqanda, osy eńbektiń ǵylymi jańalyǵy áralýan jaiylym túrlerin utymdy paidalanýdyń teoriialyq negizderin dáleldep, praktikalyq mańyzdylyǵyn is júzinde kórsetti.
Kezinde Alash kósemderi nazar aýdarǵan, belgili bir aýmaqta kóp jyldar tirshilik etken halyqtyń ǵasyrlar boiy sanasyna sińgen dástúrleri qoldanystan shyqsa, halyq úlken tyǵyryqqa tireledi degen másele de Aibynnyń izdenisterinen oryn aldy. Óitkeni, daǵdylanǵan tirlikten bóten sharýashylyqqa adamnyń birden ikemdele ketýi qiyn jaǵdai. «Tirshilik qaraketi ózgergen soń adamdar qinalysqa túsedi, jasidy, onyń aqyry boikúiezdikke alyp keledi» degen Ahmet Baitursynovtyń boljamy halyqtyń qalyptasqan sharýashylyq júrgizý ádet-daǵdysynyń kúizeliske túskeninen kórinis tapty.
Osy oraida, ǵasyrlar boiy tirshilik etken ortasyna beiimdelgen tabiǵattyń tól týyndysy retinde qalyptasqan jergilikti mal tuqymdaryn ósirý daǵdysy Keńes dáýiri kezeńinde úlken ózgeristerge ushyrady. Ulan ǵaiyr dala tósinde kóshpeli tirlik etken babalarymyz tabiǵattyń aiasynda qoldan jaǵdai jasalmasa da, óz tólinen kóbeie alatyn, qorshaǵan ortanyń qiyndyqtaryna kónbis osy maldardy tegeýirindi suryptaý tezinen ótkizgeni zor jetistik edi. Alaida, mal sharýashylyǵyn qarqyndy damytý maqsaty, ári jeńil ónerkásip salasyn damytýǵa beiimdeý úrdisteri qazaq halqynyń qalypty tirshiligine, onyń ishinde mal baǵý daǵdysyna aitarlyqtai ózgerister ákeldi.
Osy oraida, Aibyn Tórehanovtyń «mal sharýashylyǵyn órkendetý úshin birinshi kezekte, tabiǵattyń tól perzentterine basymdyq berý kerek, ekinshiden, qazaqtyń mal ósirý tájiribesine zamanaýi tehnologiialardy beiimdeý kerek» degen usynysy oiǵa qonymdy. Óitkeni, ótkendi saralasaq, qazaqtyń dástúrli mal baǵý tájiribesinen ajyradyq, jergilikti maldyń tuqymyn taza qalpynda saqtai almadyq, sondyqtanda tabiǵatpen úilesimdikte damyǵan mal sharýashylyǵy salasy toqyraýǵa ushyrady. Ǵalymnyń usynysynyń astarynda, tabiǵattyń tól týyndysy bolyp tabylatyn jergilikti maldyń tektik qoryn taza saqtaý, álemdik selektsiianyń jetistikterin qoldaný barysynda kezdesetin selektsiialyq daǵdarys kezinde jergilikti mal genotipin qaita qoldaný arqyly maldy azǵyndalý úrdisinen saqtap qalý ilimi jatty.
Osyndai batyl ǵylymi boljamdar usynǵan ǵalym 2010 jyldary elimizde mal sharýashylyǵyn órkendetý úshin, aldymen selektsiia jumystaryn jolǵa qoiyp, mal azyǵyn qamdaý men mal dárigerlik máselelerine pármen berý arqyly «keń aýqymdy selektsiia» baǵdarlamasyn óndiriske usynyp, osy baǵytta úlken uiymdastyrý jumystaryn bastady.
«Keń aýqymdy selektsiia» baǵdarlamasynyń avtory retinde, mal asyldandyrý úrdisterin zamanaýi talaptarǵa sai avtomatdandyrý júiesine kóshirý bastamasyn usynyp, osy baǵytta aqparattyq-saraptama júiesin /IAS/ jasaqtaýdy qolǵa aldy. Osy júie /IAS/ bastapqy kezeńde syn-eskertpelerge ushyrasa da, áli kúnge jumys istep tur, óziniń ózektiligin joǵaltqan emes. Ázirgi ýaqytta respýblikamyzdaǵy barlyq asyl tuqymdy mal ósiretin sharýalar osy júieniń qyzmetine júginedi. Evraziialyq ekonomikalyq Odaq aiasynda mal asyldandyrý salasy boiynsha osy júie ǵana baiandy qyzmet atqaryp, basqa elderdiń nazaryna ilingen. Aldaǵy ýaqytta osy júieniń Odaq sheńberinde mal asyldandyrý jumysyna muryndyq bolatynyna kýá bolsaq, qazaqstandyqtar úshin maqtanysh bolatyny sózsiz.
Aibynnyń respýblikamyzdyń maqtanyshy retinde atalatyn ǵylymi jetistikteri jeterlik. Mysaly, respýblikalyq mal asyldandyrý Ortalyǵy «Asyl túlik» aktsionerlik qoǵamy qoldanyp kele jatqan atalyq maldardyń uryqtaryn muzdatýdyń zamanaýi tásili óziniń ómirsheńdigin dáleldedi. Aitýly jetistikteriniń biri - jańa tuqym bolyp qalyptasqan «Etti merinos» qoiy. Saýyn siyr salasy boiynsha, respýblikamyzda ósirilip kele jatqan jergilikti maldyń, mysaly, Alataý tuqymynyń sútti baǵyttaǵy jańa tipi «Aqyrys», Simmental tuqymynyń sútti túri «Ertis» jańa tipi jáne qarala siyrdyń qazaqy túri «Sairam» jańa tipteriniń avtory. Osy jetistikter jaily aqparattar buqaralyq baspa betterinde jariialanyp, keńinen nasihattaldy. Bul selektsiialyq jetistikteriniń bir parasy.
Sonymen birge, etti baǵyttaǵy siyr tuqymdarynyń birneshe tipteri men atalyq izderiniń /liniia/ qalyptasýyna atsalysty, ónimdi, iaǵni etti-sútti baǵyttaǵy jylqy malynyń jańa tipi Qojamberdi tuqymynyń jáne jylqy sharýashylyǵyndaǵy birneshe atalyq izderiniń avtory. Mal sharýashylyǵynan tysqary, mal azyǵy óndirisi salasynda da selektsiialyq jumystarǵa jemisti basshylyq etip, erkek shóptiń jańa tuqymy «Sabat» pen jońyshqanyń jańa «Balaýsa» tuqymdaryn shyǵarýǵa belsene qatysty, ári avtorlarynyń biri.
Ǵylymi jumystaryna boilai bersek, qol jetkizgen jetistikter ushan teńiz. Meniń aitaiyn degenim basqa, ol Aibynǵa tán qarapaiymdylyq. Mysaly, mal sharýashylyǵyn damytýǵa aiǵailamai-aq úles qosýy. Bar nietimen, jan-tánimen qyzmetke berilý Aibyn úshin azamattyq paryz, ári namys ispetti. Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq atlasyn shyǵarý barysynda aýyl sharýashylyǵy bólimin, onyń ishinde mal azyǵy óndirisi salasy boiynsha qarastyrylǵan materialdardy daiyndaýǵa basshylyq etti. Osy eńbegin ataqtap aitqanyn estigen emespin. Ǵalymǵa tán qarapaiymdylyqpen arzan bedelge boi aldyrmai, múmkindigi bola tura jetistikterin jariia etip, jaǵymdy imidj qalyptastyrýǵa talpynǵan emes. Onyń boiyndaǵy osy qasiet ómirlik qaǵidaty ispetti, men osyǵan tántimin.
Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan ana tilinde daiyndalǵan birneshe oqýlyqtar shyǵardy. Osylai, «Qazaq tili – ǵylymnyń tili bola almaidy» degenderge naqty isimen toitarys berdi. Mysaly, «Mal ósirý jáne selektsiia», «Shalǵyndyq-jaiylymdyq mal azyǵy óndirisi», «Aýyl sharýashylyq ónimderiniń sapasyn saraptaý jáne baqylaý», «Iri qara sharýashylyǵy» atty oqýlyqtary jáne «Mal selektsiiasy» praktikýmy men «Qazaqstanda mal men kus azyqtandyrý jáne azyq daiyndaý tehnologiiasy» anyqtamalyǵy stýdentter qaýymy men joǵary jáne arnaiy oqý oryndary oqytýshylary úshin baǵdarsham ispettes.
Basshylyq kúrdeli isterdi jaýapkershiligi zor adamǵa tapsyratyny belgili. Respýblikalyq mal asyldandyrý Ortalyǵy jumysynyń qalypty úrdiske túskeni sol edi, Aibyndy Keńes Odaǵynan qalǵan birneshe institýttyń bazasynda jasaqtalǵan jańa ǵylymi-óndiristik Ortalyqty basqarýǵa jiberdi. Qoi sharýashylyǵy, qus sharýashylyǵy, iri qara sharýashylyǵy, mal azyǵy óndirisi jáne mal dárigerlik ǵylymi-zertteý institýttaryn biriktirgen «Mal sharýashylyǵy jáne veterinarlyq ǵylymi-óndiristik ortalyǵyna» basshylyqqa Aibyn osylai taǵaiyndalǵan edi.
Osy kezeńde, respýblika kóleminde mal sharýashylyǵyndaǵy selektsiialyq jumystar jandanyp, tehnologiialyq izdenister jańa deńgeige kóterilip, zamanaýi talap turǵysynan genomdyq saraptaý júrgizý ádisteri óndiriske jol tartty. Tabiǵi jaiylymdardy tiimdi paidalanýdyń ǵylymi negizderi jasaqtalyp, ekpeli shópterdiń jaiylym keshenderiniń damýyna áseri paiymdaldy. Zamana talabyna orai, mal sharýashylyǵyn qarqyndy damytýdyń alǵysharttary anyqtalyp, mal azyqtandyrýdyń jańa ádis-tásilderin óndiriske beiimdeýdiń ǵylymi negizderi qarastyrylyp, praktikalyq qoldanysyna pármen berildi. Osyndai keshendi zertteýlerdiń negizinde tórt túlikti teń ósirýdiń ǵylymi tujyrymdamasy jasalyp, Ministrlikke usynyldy. Osy eńbekterinde álemdegi ozyq tehnologiialardy óndiriske engizýdiń ǵylymi negizderi tiianaqtaldy.
Aibynnyń ǵalym retinde, qairatker retinde izdenisi de, shyǵarmashylyǵy da kóp qyrly. Joǵaryda atap ketken ǵylymdaǵy tyń oilary men batyl izdenisteri óz aldyna, buqaralyq baspasóz betinde jaryq kórgen tereń oily maqalalary men aqparat quraldaryna bergen maǵnaly suhbattary shyǵarmashylyq qabiletiniń kóp qyrlylyǵyna kýá. Keibir suhbattarynda, mysaly, «Alash ainasy» gazetine bergen «Jaqyn jaiylymdardy azǵyndaýdan aryltyp, shalǵai jaiylymdardy paidalanýdy qolǵa alǵan durys» atty suhbatynda, «Kazahstanskaia pravda» gazetinde jariialanǵan «Potentsial - v millionah gektarov. Otgonnye pastbisha - neispolzýemyi rezerv razvitiia otechestvennogo jivotnovodstva» maqalasynda, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «Básekeniń bir sharty otandyq ǵylymdy damytý» men «Sapaly jemshóp - mol ónim kepili» jáne «Aqiqat» jornalynda berilgen «Otandyq ǵalymdar zamanaýi tehnologiialarǵa ilese alýda ma?» maqalalarynda qaitalanbas oilar aitylyp, batyl usynystar jasalady.
Osy oraida, Aibyndy ǵalym retinde tanytqan ǵylymi jańa zertteýleri men izdenisterindegi teoriialyq tolyqtyrýlar ǵana emes, kópshilikke arnalǵan pýblitsistikalyq maqalalary desek aqiqattan alystamaimyn. Mysaly, «Ata-babalarymyz qoldan suryptaýdy saýatty júrgizgen», «Tektilik - mal ósirýdiń alǵy sharty», «Jylqy - tórt túliktiń tóresi», «Qutty maldyń» quty ketpesin», «Mal sharýashylyǵyn qalai damytamyz?» atty tanymdyq maqalalarynda baiyrǵy qazaq halqynyń dástúr-daǵdysyna súiene otyryp, zamanaýi mal ósirýdiń qyry men syryn asha túsedi. Aibyn qai taqyrypta másele kótermesin, nyq senimmen problema bolmysyna tereń boilap, zamanaýi aǵym aýanyn eskerip, jan-jaqty tujyrym jasaidy. Fragmentarly oilardy bir júiege tutastyryp, keshendi sheshim qabyldaýǵa umtylady. Bul ǵalymǵa tán erekshe qabiletteriniń biri.
Sonymen birge, ǵylymi zertteýlerin ana tilinde jariialaý barysynda kóptegen terminderdi qoldanysqa engizdi. «Mal ósirý jáne selektsiia», «Shalǵyndyq-jaiylymdyq mal azyǵy óndirisi», «Aýyl sharýashylyq ónimderiniń sapasyn saraptaý jáne baqylaý» jáne «Iri qara sharýashylyǵy» oqýlyqtarynda júzden asa jańa terminder qoldanysqa usynyldy. Oqytýshylar men oqýshylar tarapynan tosyrqamai ainalymǵa engen osy terminder aýyl sharýashylyq salasynda, ásirese mal sharýashylyǵynda keńinen qoldanylady.
«Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degen Ahmet Baitursynovtyń ustanymyna súiengen Aibyn, mal sharýashylyǵyndaǵy ǵylymi terminderdiń durys qalyptasýyna pármen berip kele jatqan ǵalymdardyń biri. Qaǵazǵa túsken ár terminniń ǵylymi astary qazaqy uǵymmen úilesimdi bolýyna mán berip, sózdiń qattalyp túsýine deiin nazarda ustaidy. Mysaly, áýke - podgrýdok, bolbyr - ryhlyi, jabaǵy jún - rýnnaia sherst, máýiti jún - kamvolnaia sherst, jetilmei qalý - nedorazvitie, júikesi juqa - nervnyi tip, kúigelek - neýrovnoveshennyi tip, kúitteýshi qoshqar - baran-probnik, ónip-ósý - vosproizvodstvo, sarqa saýý – razdoi, sýalǵan siyr – sýhostoinaia korova, tuqymnyń azǵyndaýy – vyrojdenie porody, atalyqiz – liniia. Osy terminderdiń qazaqsha atalýy kóńilge qonymdy, tilge jatyq ári qazaqy uǵymǵa sai órilýi kózge uryp tur.
Aibyn eńbek jolyndaǵy barlyq biikterge óziniń bilimdiligi, biliktiligi, talapshyldyǵy, talǵampazdyǵy jáne adamgershilik qasietteri arqyly jetti. Ómir jolynda talai qiyndyq pen ádiletsizdikterdi bastan keshirdi. Alaida, eshbirine moiyǵan emes. Aqyl-oiynyń tuńǵiyǵyna boilap, rýhynyń qýatyna súienip, ainaladaǵy bolyp jatqan jaǵdailarǵa barynsha sabyrlyqpen qarap, ýaqytsha týyndaǵan qiyndyqtardy jeńe bildi.
Ózine tán tabandylyǵymen mal sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymi ustanymdaryna senimdilikpen qarap, búgingi tańda sol baǵyttardy qaita jańǵyrtyp, iske asyrýǵa bar kúsh-jigerin arnaýda. Úlgi bolar jaqsy qasietteriniń biri ǵylymi maqalalardyń mazmuny men sapasyna erekshe kóńil bólýi. Ǵylymi jariialanymdar bolsyn, ǵylymi izdenister bolsyn, taptaýyryn bolǵan eski sarynnan bas tartyp, zamanaýi úlgidegi ozyq materialdardy daiyndaýǵa erekshe mán beretin talapshyldyǵy. Búgingi biikke jetkizgen de osy talapshyldyǵy bolar.
Aibynnyń jaqsy jaqtary kóp, degenmen úlgi tutatyn qasietiniń biregeii – izdenimpazdyǵy. Únemi izdenis ústinde. Kitap, gazet-jýrnaldardy úzbei oqý kúndelikti daǵdyǵa ainalǵan. Oqyǵan materialdarynyń kerekti tustaryn túrtip, qaǵazǵa túsirýden jalyqpaityn ádeti taǵy bar. Sóileskende suhbattasyn áńgimeniń iirimine baýrap alý da Aibynǵa tán erekshelik. Sonymen birge, taban astynda sóz tabýǵa, utqyr sheshim qabyldaýǵa, qisynyn keltirip jyldam jaýap berýge sheber. Osy qasietter bilimi mol, izdenimpaz adamnyń oilaý qabiletin aiǵaqtap turǵandai.
Bilimmen qatar biliktiligin de elge moiyndatqan azamat. Ǵylymi jiyndarda talas-tartys týyndaǵan pikirlerdi bir arnaǵa toǵystyryp, bári moiyndaityn kesimdi sheshim aita alatyn ádildigi de ǵylymi ortaǵa málim. Ǵylymǵa degen adaldyǵynyń kýási ǵylymi-tanymdyq maqalalarynda ǵylymi boljamdardy tanymdyq turǵydan kórkem sýrettep, eskerilmegen elge tanys dúnielerdi /qubylystardy/ jańa qyrynan sipattap, ǵalymdardy da, oqýshylardy da oiǵa jeteleidi. Jinaǵan bilimi men biliktiligin, atqarar isiniń máiegine ainaldyra alǵan osy qabileti kelbetine kórik berip, kisilik mártebesin asqaqtata túskendei.
Osy oraida, qazaq agrarlyq ǵylymynyń tynysyna dem bergenimen qatar, basqa elderdiń ǵylymi ortasyna ultymyzdyń úzdik jetistikterin tanytý barysynda Resei, AQSh, Frantsiia jáne Almaniia memleketteriniń ǵylymi jariialanymdarynda maqalalar jariialap, qazaqstandyq ǵylymnyń aýqymyn keńeitýge zor úles qosyp kele jatyr.
Eńbek súigishtigi óz aldyna, jalqaýlyq pen kertartpalyqqa jany qas. Jan qýaty mol bolǵandyqtan, qazaqshylyqqa salynbaityn táýekelshil azamattyǵy bar. Kóp ǵalymdarǵa tán «arbany syndyrmai, ógizdi óltirmei», bastaǵan isterin aiaqsyz qaldyrý degen Aibynǵa jat qasiet. «Táýekel túbi – jel qaiyqtyń» eskegin qoryqpai esetin batyldyǵy bar. Osy batyldyǵy bolar, el ekonomikasy shatqaiaqtap turǵan 2000 jyldary, materialdyq bazasy kúirep jatqan Aqmola oblystyq mal asyldandyrý stantsiiasynyń negizinde respýblikalyq mal asyldandyrý Ortalyǵy «Asyl túlik» qoǵamyn quryp, jumysyn halyqaralyq deńgeige kóterdi.
2010 jyldary «keń aýqymdy selektsiia» baǵdarlamasyn usynyp, respýblikamyzdaǵy asyl tuqymdy mal ósirýdiń jańa baǵytyn jasaqtap, mal sharýashylyǵy salasyna tsifrlandyrý júiesin /IAS/ endirdi. Qazirgi ýaqytta, kezinde 2012 jyldary bastaǵan mal tuqymyn baǵalaýdyń zamanaýi júiesin tolyq óndiriske engizýge bar kúsh-jigerin salýda. Eń bastysy, genomdyq saralaý arqyly asyl tuqymdy maldyń qundylyǵyn erte anyqtaýdyń utymdy ádisterin óndiriske usynýǵa bar bilimi men biliktiligin jumyldyrýda.
Adami jaqsy qasietteriniń bir parasy – qoly ashyq, kópshildigi. Kýrstastaryna, janynda júrgen jaqyn azamattarǵa jyly yqylas tanytyp, árdaiym kómek kórsetip, demep jiberýge daiyn turady. Úiinde bolsyn, is saparda bolaiyq, árdaiym dám-tuzyn usynatyn qazaqy qonaqjaily minezine razy bolasyń. Qyzmetin buldamai, úlkendi qurmettep, kishige izetpen qarap, adam kóńilin jyǵa bermeitin kishipeiildiligi basym. Degenmen, betińe aitatyn týrashyl, birbetkei minezine sai keide, ashý qysqanda býradai býyrqanýy da múmkin.
Joǵary oqý ornynda birge oqyǵan, ári úzeńgiles dosym Aibynnyń qyr-syryna úńile otyryp, «ustazy jaqsynyń, ustamy jaqsy» degen naqyl kókeige qonaqtady. Aibynnyń árdaiym aýzynan tastamaityn, erekshe qurmet tutatyn ustazynyń biri akademik Lev Konstantinovich Ernst. Akademik L.K. Ernst Keńestik Odaqtyń belgili ǵalymdarynyń biregeii, VASHNIL-diń otyz jyldan asa vitse-prezidenti bolǵan memlekettik qairatker, ári ǵulama ǵalym. Keńes Odaǵynda mal sharýashylyǵyn damytýdyń alǵysharttaryn ǵylymi negizde qalyptastyrýǵa erekshe eńbek sińirgen ǵalym-uiymdastyrýshy. Keńes Odaǵynyń asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn ilgeriletý baǵytyndaǵy keshendi baǵdarlamasy «SELEKS» - tiń basty avtory.
Ómiriniń jaýapty kezeńderinde ustaz bolǵan adamdar da Keńes Odaǵynyń ǵylymi ortasyna tanymal jandar. Mal dárigerlik akademiiasynda diplomdyq jumysyna jetekshi bolǵan akademik Krasota Vladimir Filippovich edi, genetika úiirmesinde ǵylymi jetekshisi professor Gen Nikifirovich Shangin-Berezovskii boldy. Doktorlyq dissertatsiiasyna L.K. Erstpen qatar qazaqstandyq ǵalym - akademik, Sotsialistik Eńbek Eri Qasym Ábýuly Asanov jetekshilik etti. Sovet Odaǵyna tanymal ǵalymdar - akademikter Q.Ú. Medeýbekov, I.N. Nechaev, R.A. Orazaliev siiaqty tulǵalarmen iyqtasyp birge qyzmet atqardy. Aibynnyń ǵylymǵa adal azamat bolyp qalyptasqanyna osyndai ustazdarynan bilim alyp, úlgi-ónege úirengeni bolar. Bilim jolynda da, ǵylymi izdenisterde aqyl-bilimi asqan adamdardyń qarymynda shyńdalyp, ǵalymdyǵyn jalǵastyrýdan tanbai keledi.
Úzeńgiles dosym Aibyn osylaisha óziniń tabiǵi qalpymen azamattyq kelbetin somdap, qazaqstannyń agrarlyq ǵylymynyń ilgerileýine jan-tánimen at salysyp júrgen ǵalym. Ónegesin aita bersem, úlgi alýǵa turarlyq qasietteri kóp azamat.
Men biletin Aibynnyń bolmysy jaily paiym men qysqasha baianymnyń bir úzik nusqasyn osymen aiaqtap, Aibyn dosyma aldaǵy kele jatqan alpystyń asqar asýyna abyroimen kóterilýine tilektespin.
Jóken Turmýhametov, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandidaty, «Aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdigi» tósbelgisiniń iegeri.
